بۇگىندە ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ مەن قارجىلاندىرۋدىڭ كەشەندى شارالارى بەلگىلەنگەن. سونىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى قۇرىلىمدار جەتەكشىلەرى مەن فەرمەرلەرگە ليزينگتىك تاسىلدەر بويىنشا كومەك كورسەتۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلىك رەسۋرستار ۇسىنۋ بولىپ وتىر.
قازىرگى كۇنى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قۇرىلعان اگروسەرۆيستىك كاسىپورىندار وسى ماقساتتى كوزدەيدى. اقتوبە ايماعىندا بۇدان 12 جىل بۇرىن اشىلعان «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس مەن «اقتوبە اۋىل ميكروكرەديت» ميكروقارجىلىق ۇيىمى (مقۇ) قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىكتەگى سەرىكتەستىگى (قجس) ەلىمىزدەگى سەرۆيستىك كاسىپورىنداردىڭ قاتارىن تولىقتىرا ءتۇستى.
سەرۆيستىك قۇرىلىمدار الدىن الا بەكىتىلگەن جارعىعا سايكەس جۇمىس ىستەيدى. ياعني, بۇلار ءۇشىن جارعىدا كورسەتىلگەن شارتتار مەن تالاپتاردان اۋىتقۋ – ءىستى اقساتۋمەن نەمەسە ونى ءبىرجولا تۇڭعيىققا باتىرۋمەن تەڭ بولىپ شىعادى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. سەرۆيستىك ۇيىمدار ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن جارعىلىق كاپيتالىن قۇرادى. سودان سوڭ ماتەريالىمىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي, «اقتوبە-اگروسەرۆيس» سەكىلدى سەرىكتەستىكتەر ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن رەنتابەلدى قىزمەتكە قول جەتكىزۋى ءتيىس. وسى ورايدا كاسىپورىن تازا كىرىستەر مەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى جارعىلىق كاپيتالدىڭ مولشەرىن جانە اينالىمىن كوبەيتۋگە ۇمتىلماسا, – جۇمىسى الىسقا بارا قويمايدى. مۇنداي جاعدايدا اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە ليزينگ پەن نەسيە تۇرىندە بەرىلگەن اكتيۆتەردىڭ, قاراجاتتىڭ ۋاقىتىندا قايتارىلا قويۋى ەكىتالاي.
ايتايىن دەگەنىمىز, قازىرگى كەزدە «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس مەن «اقتوبە اۋىل ميكروكرەديت» مقۇ» قجس تاپ وسىنداي جاعدايعا تاپ بولىپ وتىر. اتالعان قوس كاسىپورىن دا كۆازيمەملەكەتتىك, ياعني مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بار سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى 2014-2017 جىلدار ارالىعىندا وتە تومەن كۇيىندە قالىپ قويعان. ەكەۋىنىڭ راسىمدىك جانە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ جالپى سوماسى 2 ميلليارد 268 ميلليون تەڭگەگە جۋىقتاعان. بۇل اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسى جۇرگىزگەن اۋديتتىك ءىس-شارالاردا قامتىلعان جالپى سومانىڭ 58 پايىزىنا تەڭ.
سوندا كورسەتىلگەن كەزەڭدە وسى سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرىلتايشىسى اقتوبە وبلىسىنىڭ قارجى باسقارماسى مەن ولاردىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا مەملەكەتتىك قاتىسۋ ۇلەسىنە يەلىك ەتۋ جانە پايدالانۋ قۇقىعى بەرىلگەن اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى قايدا قاراعان دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. سونداي-اق سوڭعى 3 جىل ىشىندە «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس جارعىدا كورسەتىلگەن قىزمەتتەر اياسىندا جۇمىس جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان. ءسويتىپ ءوز جارعىلارىن وزدەرى بەلدەن باسقان. قازىرگى كەزدە ونىڭ قارجىلىق جاعدايى قۇلدىراپ, نەسيە پورتفەلىنىڭ ءبۇيىرى قابىسىپ قالعان. سەرىكتەستىكتىڭ مۇنداي مۇشكىل كۇيگە ۇشىراۋىنا اقتوبە وبلىستىق بۇرىنعى اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى قارجاۋباي ىبىرايىم ۇلىنىڭ 2015 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا جانە 2016 جىلدىڭ 23 اقپانى مەن 26 قازانىنداعى №173, №19, سونداي-اق №129 بۇيرىقتارى دا سالقىنىن تيگىزگەنى بايقالادى. مۇندا ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى سوت شەشىمى بويىنشا بانكروت بولىپ تانىلعان وڭىردەگى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنا بولىنگەن قاراجاتقا كەلىپ تىرەلەدى. مىنە, «اقتوبە-اگروسەرۆيستىڭ» جارعىلىق كاپيتالى سونىڭ سالدارىنان 135 ميلليون تەڭگەگە ازايعان. ياعني, وسىنداي مولشەردەگى قوماقتى سوما قايتارىمسىز كۇيىندە قالىپ قويعان.
بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ەلۋ پايىزى نەمەس 774,5 ميلليون تەنگەسىنىڭ قايتارىلماي قالۋ قاۋپىن تۋىنداتتى. ويتكەنى تاۋارلىق نەسيەلەر ليزينگكە اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ تولەم قابىلەتتەرى مەن قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى تولىق زەرتتەلمەگەن جاعدايدا بەرىلگەن دەدى اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى قۋانتقان ءالىموۆ.
قالاي دەگەندە دە دەبيتورلىق بەرەشەك قايتارىلۋى ءتيىس. سوعان قاراماستان «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس-نىڭ ديرەكتورى مۇرات قادىروۆ ونى قايتارۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ەشقانداي شارا الماعان. سونىمەن بىرگە سەرىكتەستىك جەتەكشىلەرى تاراپىنان بىرەۋدىڭ ءوزى جاقسى, بىرەۋدىڭ كوزى جاقسى دەگەن كوزقاراس ۇستەم ءتۇسىپ وتىرعان. ايتالىق «ۆوستوك» شارۋا قوجالىعى مەن «توقمانساي» جشس-عا 8 دۇركىن 64,6 ميلليون تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرىلگەن. ونىڭ 53,1 ميلليونى كەشەگى ءبىر كۇندەرگە دەيىن وندىرىلمەي كەلىپتى. «جۇمىرباي» شارۋا قوجالىعى 13,2 ميلليون تەڭگە نەسيەسىنىڭ 5,9 ميلليون تەڭگەلىك ۇلەسىن عانا قايتارعان. ال «ساحا» جشس سوناۋ 2010 جىلى العان 16 ميلليون تەڭگە نەسيەسىنىڭ بىردە-ءبىر تەڭگەسىن ءالى كۇنگە دەيىن قايتارماعان. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.
تۇتاستاي العاندا اۋديتتىك تەكسەرۋلەر كەزىندە وبلىستاعى 39 اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ 408 ميلليون نەسيەلىك قاراجاتتىڭ 191,9 ميلليونىن قايتارعانى بەلگىلى بولىپتى. «مۇرتقا وكپەلەپ جۇرگەندە ساقال شىقتى» دەگەندەي, نەسيەنى قايتارۋ مىندەتتەرىن ورىنداماعان وندىرىسشىلەرگە جاڭا نەسيە بەرۋ ودان ءارى جالعاسقان. ولاردىڭ مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بار كاسىپورىننان العان قارىزدارى كوبەيىپ كەتسە دە, ەشقانداي شارا قولدانىلماعان. مۇنداي جاعدايدا «اقتوبە-اگروسەرۆيستىڭ» قارجىلىق جاعدايى قۇلدىراماعاندا قايتەدى؟
راس, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى ارقاۋىنا اينالعان ەكى مەكەمەنىڭ تاپقان تابىستارى ءبىراز بار ەكەن. ايتسە دە ونى سەرىكتەستىك باسشىلارى اكىمشىلىك شىعىستارعا جانە ءتيىمسىز ءىس-شارالارعا جۇمساعان. تاعى ءبىر قىزىعى, كاسىپورىننىڭ قارجىلىق جاعدايى ناشار بولا تۇرسا دا سەرىكتەستىك جەتەكشىلەرى بەكىتىلگەن سمەتا سوماسىنان ەكى ەسە ارتىق سىياقى تاعايىنداعان. ءسويتىپ ونىڭ كولەمى 40,5 ميلليون تەڭگەنى قۇراپتى. سونىڭ ىشىندە 2017 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا «اقتوبە-اگروسەرۆيستىڭ» باس بۋحگالتەرى م.ەشتاەۆا مەن ەكونوميست ن.ەرشوۆا 200 000 تەڭگەدەن استام سىياقىنى نەگىزسىز العانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ويتكەنى ولارعا وسى كەزەڭدە ەسەپكە الۋ جانە ەسەپتىلىككە قاتىستى جۇمىستاردى سالاقسىتىپ جىبەرگەنى ءۇشىن تارتىپتىك جازا بەرىلگەن ەكەن.
سونىمەن بىرگە سەرىكتەستىكتە بىرقاتار ءىسساپار شىعىندارى دا نەگىزسىز تولەنگەن. سونداي-اق شەتەلدىك «سۋبارۋ فورەستەر» اۆتوكولىگىن 2,2 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ العان ا.جارتىباەۆانىڭ قارىزى ءالى كۇنگە دەيىن قايتارىلماعان.
«اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس جونىندە ايتقان كەزدە اقتوبە وبلىستىق قارجى باسقارماسى وتكەن جىلى ونى باسەكەلەس ورتاعا بەرۋ جونىندە شەشىم العانىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. سوعان سايكەس كاسىپورىن جەكەشەلەندىرۋ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. سونىڭ نەگىزىندە ونىڭ اكتيۆتەرىن باعالاۋ راسىمدەرى جۇرگىزىلىپ, بۇل ماتەريالدار وبلىستىق قارجى باسقارماسىنا تاپسىرىلعان.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە «اقتوبە-اگروسەرۆيستىڭ» ناقتى قۇنى 2 ميلليارد 300 ميلليون تەڭگەدەن كەم تۇرمايتىنى تالاس تۋعىزبايدى. ويتكەنى اقشالاي تۇردە قايتارۋعا جاتاتىن قارىزداردى قوسقاندا وسىنداي سوما شىعادى. الايدا اقشالاي قاراجاتتار م ۇلىك ەسەبىندە باعالانىپ كەتكەندىكتەن, تەك 492,7 ميلليون تەڭگەنىڭ ساتۋعا ۇسىنىلعانىن قانداي قيسىنعا سىيعىزۋعا بولادى؟ ءبىر تاڭعالارلىعى, بۇل باعالاۋ ماتەريالدارىنىڭ قورىتىندىلارىنا جانە «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس باسقارماسى ديرەكتورى مۇرات قادىروۆتىڭ ۇيعارىمى مەن شەشىمىنە وبلىستىق قارجى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىلارى قارسىلىق كورسەتپەپتى. مەملەكەتتىڭ قارجىلاي ۇلەسى بار كاسىپورىننىڭ قۇنىن نەگىزسىز ارزانداتىپ, ساۋدا-ساتتىققا شىعارۋ ارەكەتىنىڭ ارعى استارىندا نە سىر بار؟! مۇنى قازىرگى كۇنى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن-اق.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى اقتوبە وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسى باعالاۋ ماتەريالدارىنداعى كورسەتىلگەن دەرەكتەر بويىنشا اقتوبە وبلىستىق قارجى باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلقاسيما سۇيىنتاەۆانىڭ اتىنا حات جولداعان ەكەن. ايتەۋىر ورىندى ۇسىنىس باسقارما باسشىسىنىڭ تاراپىنان تۇسىنىستىكپەن قابىل الىنىپ, بۇگىنگى كەزدە ساۋدا-ساتتىق ۇدەرىسى توقتاتىلعان.
ەندى «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس مەن «اقتوبە اۋىل ميكروكرەديت» مقۇ» قجس-تىڭ الداعى تاعدىرى نە بولماق؟ بۇل ساۋالعا ازىرگە كەسىپ-ءپىشىپ جاۋاپ قايتارۋ ەرتەرەك سەكىلدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە