ابايدىڭ ءانشىسى الماعامبەتتىڭ دومبىراسى (جادىگەر)

ەجەلگى گرەك تاريحشىسى پلۋتارح: «ساق ساربازدارى سا­داق­تىڭ ادىرناسىن شەرتىپ كۇي وينايدى, ءان سالادى» دەپتى. مى­سالى, قازىرگى «اقساق قۇلان» كۇيىن الايىق. ول ءحىى عاسىردىڭ مۇ­راسى بولسا, اسان قايعىنىڭ «ەل ايىرىلعانى» ءحىV عاسىرعا ءتان تۋىندى. ودان كەيىنگى ءحىح عاسىر الىپتارى – داۋلەتكەرەي, تات­تىمبەت, قۇرمانعازى, قازانعاپ كۇيلەرى... وسىلاي كەتە بەرەدى.

جوعارىداعى «دومبىرا كۇنى» ءراسىمى ۇلتتىق رۋحاني جاڭ­عى­رۋ­دىڭ ءبىر سالاسى دەسەك قاتە­لەس­پەيمىز. وسى ورايدا, ايتپا­عى­مىز ۇلى مۇرا كۇي ونەرىن ورىن­دايتىن اسپاپ – دومبىرا وتە قا­را­پايىم قۇرال. بار بولعانى توعىز پەرنە, ەكى ىشەك. ەل ىشىندە بۇل اسپاپتىڭ ءۇش ىشەكتى تۇرلەرى دە كەزدەسەدى.

سونىڭ ءبىرى – وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ابايدىڭ ءانشىسى الماعامبەت قاپسالەم ۇلىنىڭ ءۇش ىشەكتى دومبىراسى. بۇل جادىگەر ءدال قازىر استانا قالاسىندا ور­نا­لاسقان قولجازبالار مەن سي­رەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالى­عى­نىڭ كورمە زالىندا تۇر. ياعني بۇ­يىمدى ەلوردالىقتارعا كوز­ايىم ەتۋ ءۇشىن سەمەي قالا­سىن­دا ورنالاسقان ابايدىڭ مەم­­­لەكەتتىك تاريحي-مادەني جا­نە ادەبي-مەموريالدىق قو­رىق مۇرا­جا­يىنان اكەلىنىپتى. جادى­گەردى مۋزەيگە وتكىزگەن اباي اۋدانى, قاسقابۇلاق اۋىلىندا شوپان بولعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شابدەن الماعامبەت ۇلى مەن ونىڭ قارىنداسى سالتانات ەكەن. 

جادىگەردىڭ سيپاتتاماسىنا توقتالساق, ونىڭ تانىستىرى­لىم قۇجاتىندا مۇرا ء«حىح عا­سىردا جاسالعان» دەگەن اقپار تۇر. اسپاپ كادىمگى ويدىڭ قارا اعاشىنان ويىلعان, ۇزىندىعى شامامەن – 85-90 سم. بەت قاقپاعى قاراپايىم پانەر دە شاناق فورماسى ءۇش بۇرىشتى. ءدۇمىنىڭ جالپاقتىعى – 25 سم, ال اسپاپتىڭ ىشەك بەكىتىلەتىن كىندىكشە تۇي­مەسىنەن, شاناقتىڭ ساعاعىنا دەيىنگى ولشەمى – 30 سم. شاناق ءدۇمىنىڭ قالىڭدىعى – 3 سم دە, سا­عاعى – 5 سم. ۇندىكتىڭ ۇلكەن تەسى­­گىن اينالدىرا توعىز ساڭىلاۋ جاساپ, ءتورتبۇرىش الاقانىنا ءۇش ىشەكتىڭ قۇلاعى ورناتىلعان. 

زەرتتەۋشى قايىرجان كۇزەم­باەۆتىڭ دەرەگى بويىنشا اباي اتامىز ءان شىعارعاندا رۋى ۋاق مۇقا دەيتىن شەبەرگە جاساتقان ءۇش ىشەكتى دومبىراسىن تولعاپ وتىرىپ ءاننىڭ سازىن قۇراپ الىپ, ونى ءانشى الماعامبەتكە ايتقىزىپ, جەتىلدىرگەن دەيدى. وسىعان ۇقساس پىكىردى جاس زەرتتەۋشى كۇيشى رۇستەم نۇركەنوۆ تە ايتادى. 

ابايدىڭ ءوز اندەرىن الماعام­بەتكە ايتتىراتىن سەبەبى, الەكەڭ وتە دارىندى ادام بولعاندىقتان دەيدى بىلەتىندەر. تاعى ءبىر دەرەك ءانشى الماعامبەت 1914 جى­لى ابايدىڭ دۇنيەدەن وزعا­نىنا 10 جىل تولۋىنا وراي سەمەي­دە نۇرعالي جانە ءنازيپا قۇل­جا­نوۆ­تار ۇيىمداستىرعان ەسكە الۋ كە­شىندە ءدال وسى دومبىراسىمەن ۇس­تازىنىڭ اندەرىن ورىنداعان ەكەن. 

وسىلاي ابايدىڭ باستاۋىمەن سەمەي وڭىرىندە جاڭعىرعان (بۇ­­رىندارى بولعان) ءۇش ىشەكتى دوم­­بىرامەن ونەر كورسەتۋ ءىسى ۇر­پاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ دامى­­عان. كۇيتانۋشى رۇستەم شاھ­­مۇ­ران ۇلىنىڭ پايىمىنشا ابايدىڭ بالاسى اقىلباي مەن نەمەرەسى يسرايل ءۇش ىشەكتى دوم­­بىرانى شەبەر تارتقان. وسى يس­رايل­دىڭ دومبىراسى قازىر سە­مەي­دەگى ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاري­حي-مادەني جانە ادەبي-مەمو­ريالدىق قورىق مۋزەي قورىندا ساقتاۋلى. 

مۋزىكا زەرتتەۋشىلەر ءۇش ىشەك­تى دومبىرامەن ءان-كۇي ورىن­داۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى دەيدى. سەبەبى ءۇشىنشى تۇرعان جەتىم ىشەكتىڭ ءرولى وزگەشە. ول مۋزىكاعا پەن­تا­تو­نيكالىق دىبىس قوسا­تىن­دىقتان ونى ۇيلەستىرۋ وڭاي ەمەس. دەيتۇرعانمەن كەڭەس زاما­نىندا بۇل اسپاپتى تولىق مەڭ­­گەرگەن ادام رەتىندە اقىن شا­كىر ابەنوۆتىڭ اتى ايتىلادى. ودان كەيىن شاكىردىڭ وزىنەن وسى دومبىرانى تارتۋدى ۇيرەنگەن شاكارىم اندەرىن ناسيحاتتاۋشى مارقۇم كەلدەنباي ولمەسەكوۆ اسا جوعارى دەڭگەيدە بولماسا دا ءبىراز جىل ناسيحاتتادى. 

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»