حاكىم ابايدىڭ ۇلدارىن نەگە ۇمىت قالدىردىق؟

ويلى دۇنيەنى تاپتىشتەپ وقىپ, استىن سىزىپ, بەلگىلەر قويىپ, «قۇندى قاعازدارىمنىڭ» اراسىنا قوستىم. بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ قايتا قولعا الدىم. ء«داستۇرلى قازاق قوعامىندا اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى تەرەڭ تۇسىنىستىك پەن ىستىق كوڭىلدىڭ جوسىنىن ويلاعاندا اباي مەن ماعاۋيا قارىم-قاتىناسى كوكەيگە ورالادى», – دەپ وي تاس­تاپتى باعاشار باۋىرىمىز. ماسەلەنىڭ مانىسىنە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوزىمەن ۇڭىلگەندىگى تەبىرەنتتى. وتكەن كەڭەستىك زاماندا اكە مەن بالانى ءبىر-بىرىنە قار­تسسى قويىپ, ارا جىكتى بولۋگە تىرىسقان جەتەسىزدىك بەلەڭ الىپ كەتە جازدادى ەمەس پە؟! عاسىرلار بويى قانعا سىڭگەن قازاقى تاربيە عانا قاسىرەتكە اينالا جازداعان كەلەڭسىزدىكتەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قۇتقارىپ قالدى. قولىمىزعا قالام ۇستاتقان دا وسى جاعدايات. 

اباي مۇراسىنا كوزقاراس, ابايتانۋ وتكەن شىرعالاڭ جول ويعا ورالادى ەرىكسىز. ابايتانۋدىڭ باستاۋىندا تۇر­عان ۇلى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شى­لىعى جايىنداعى ماقالالار ءبىر توبە. اباي­دىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى جاريالانعان ازاناما, «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي» دەپ ادەبيەتتەگى ورنىن بەلگىلەپ بەرگەن تانىمدىق ءمانى زور ماقالا, اقىن قازاسىنا ون جىل تولۋىنا ارنالعان كەش تۇسىندا باسپا كورگەن دۇنيەلەر, 1909, 1922 جىلدارى جارىققا شىققان كىتاپتارىنا سىن ءراۋىشتى جازبالاردىڭ قادىر-قاسيەتى ەشقاشان كەمىمەك ەمەس. دەسەك تە, ابايتانۋدىڭ تەوريالىق ىرگەتاسىنىڭ قالانۋى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنا تيەسىلى. بۇل رەتتە قانداي قيىن-قىستاۋدى باسىنان كەشىرە جۇرسە دە, ابايتانۋ عىلىمىن ۇنەمى كوزاۋلاسىندا ۇستاعان مۇحتار اۋەزوۆ ەڭبەگى ءبولىپ قاراستىرۋدى تىلەيدى. 1934 جىلى جازعان «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» زەرتتەۋىندە اقىننىڭ ادەبي مەكتەبى, شاكىرتتەرى ماسەلەسىن باسى اشىق ادەبيەت پەن عىلىم مايدانىنا سالعان ەدى. «... اقىندىق اينالاسى ابايدىڭ ءوزى العان ءناردى ساناۋمەن تۇگەل­دەنبەيدى. ەكىنشى قاتاردا تۇرعان تاعى ءبىر الۋان ماسەلە – ابايدىڭ وزگەگە بەرگەن ءنارى تۋراسىندا», – دەپ ءپرينتسيپتى ءماندى تەزيس ۇسىنعان-دى. ابايدىڭ اقىن­دىق مەكتەبىنىڭ اقىلباي, ماعاۋيا, كوكباي, شاكارىم سىندى وكىلدەرىن اتاپ كورسەتەدى. جانە دە «وسى ءتورت اقىن ابايدىڭ ناعىز تولىق ماعىناداعى شاكىرت­تەرى» ەكەندىگىن قاداپ ايتادى. اۋەزوۆ ۇسىنعان تەوريالىق پايىم قازاق ادەبيەتىن زەرتتەيتىن عىلىم شەڭبەرىندە عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتتانۋداعى سونى پىكىر, بۇرىن كوتەرىلمەگەن ماسەلە ساناتىندا. بۇل – مويىنداۋدى قاجەتسىنەتىن كەلەلى تۇجىرىم.

اباي كىندىگىنەن شىققان بالالارىمەن شەك­تەلمەي, ماڭايىنداعى ونەرپاز جاستاردى باۋىرىنا باسقان. اباي ۇستاز ءۇشىن ءتول پەرزەنتتەرىمەن بىرگە اينالاسىنداعى اقىن, ءانشى, اڭگىمەشى, سازگەر جاندار بىردەي, ەش بوتەن­دىگى جوق. اكە مەن بالا, ۇستاز پەن شاكىرت ۇعىمدارىنىڭ توقايلاسقان تۇسى – وسى.  ونەر مەكتەبىندەگى شاكىرتتەردىڭ تا­لابى, تالانتى, تالعامى باستى نىسانا. ىمىراعا كەلمەس ايتىستار ارتتا قالىپ, ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى, اقىن شاكىرتتەرى كونتسەپتسياسى بەرىك ورنىقتى بۇگىندە. سانى مول, ساپاسى زور قۇبىلىسقا ۇلاستى. باستاۋىندا سۇيىكتى ۇلدارى ماعاۋيا, اقىلباي, تۇراعۇل. زاڭدى دا.

ماعاۋيا الەمىنە ساياحات سانامىزدا كوپتەگەن جايلاردىڭ جاڭعىرۋىنا سەبەپكەر بولدى. مۇراعات قويناۋىنان, ەستەلىكتەردەن سۇرىپتالىپ الىنعان باعالى دەرەكتەر مەن ەستەلىك-اڭگىمەلەر جانىمىزدى جادىراتتى. اسىلدىڭ سىنىعى ماعاۋيانىڭ اقىل-پاراساتىن, ونەگە-تاربيەسىن, ەرەكشە قازاقى تانىم-تۇسىنىگىن وقىرمان زەردەسىنە قاپىسىز ۇيالاتتى. «ماعاۋيا» ماقالاسى اقىن مۇراسىن تانۋدىڭ بۇرىن ءمان بەرمەي جۇرگەن تۇستارىنا ءۇڭىلتتى. ول – اقىندى تانۋداعى ادامگەرشىلىك باستاۋلارى, بابادان اتاعا ميراس قازاقى قاسيەتتەر, ادام جانىنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىنىڭ نازىكتىكپەن اشىلۋى. م.اۋەزوۆ ىرگەتاسىن نەگىزدەگەن اباي شاكىرتتەرى تۇجىرىمداماسى كورنەكتى اباي­تانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆ ەڭبەكتەرىندە تاراتىلا زەرتتەلدى كەزىندە. ۇلى اقىننىڭ دارىندى ۇلدارى اقىلباي, ماعاۋيا, تۇراعۇل, نەمەرە ىنىلەرى شاكا­رىم, كاكىتاي ىسقاق ۇلى, ءارحام كا­كى­­تاي ۇلى, اۋباكىر اقىلباي ۇلى, الىم­دى دا العىر ءىزباسارلارى كوكباي جاناتاي­ ۇلى, ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى, اسەت نايمانباي ۇلى تاعى باسقالارىنىڭ ءومىر دەرەكتەرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسى عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى. ءالى دە زەرتتەلە تۇسەتىن جايلار بارشىلىق. اباي مەكتەبىنەن نارلەنگەن ءانشى, سازگەر مۇحامەتجان مايباسار ۇلى, جىرشى بەيسەمباي جانىبەك ۇلى, ەرتەگىشى بايماعامبەت مىرزاحان ۇلى, ۇستاز, اقىن تايىر جومارتباي ۇلى, سىنشى, اۋدارماشى دانيال ىسقاق ۇلى سىندى تۇلعالاردان قالعان اسىل مۇرانى جيناقتاپ, ومىرباياندىق دەرەكتەرىن انىقتاۋ جاعى اقساپ تۇر. ۋاقىت وزعان سايىن كومەسكى تارتىپ, جينالماي قالا ما دەگەن كۇدىك تە سەيىلمەك ەمەس.

ونىڭ ۇستىنە اقىلباي, ماعاۋيا, تۇراعۇل ەسىمىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جادىندا ماڭگىلىككە قالدىرارلىق ءىس تە جوقتىڭ قاسى. كوشە, مەكتەپتەرگە ەسىمى بەرىلمەگەن. تۇعىرلى ەسكەرتكىش ورناتۋ قولعا الىنباعان. بۇرناعىراقتا وقىتىلىپ كەلگەن اقىلباي, ماعاۋيا شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭعى جىلدارى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋ باعدارلاماسىنان شىعارىلىپ تاستالۋى ءتىپتى دە تۇسىنىكسىز.

ءبىر سوزبەن تۇيگەندە, ۇلى اقىننىڭ اسىل تۇياق­تارىنىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋدە تىندىرماق ىستەرىمىز جەتىپ ارتى­لادى. ەسكەرۋدى بەك تىلەيتىن اڭگىمە – قۇنان­باي مەن اباي اراسى. بۇل جونىندە قيلى پىكىرلەر ءورىس تاپتى. مەنىڭشە, كوركەم شىعارما – «اباي» ەپوپەياسىندا «ويدان قوسىلعان», جازۋشى «قيالىنىڭ جەمىسى» سانالاتىن ۇردىستەر كوپ. ونىڭ ۇستىنە سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنان بەرى سىنشىلار تىلگە تيەك ەتكەن «اكە مەن بالا پروبلەماسىندا» بوگدە وركەنيەتتىڭ ىڭعايىندا كەتۋ باسىم. سەبەبى قازاق تۇرمىسىندا اكە مەن بالانىڭ جاۋلاسۋى سيرەك ۇشىرايتىن قۇبىلىس. «اكەگە قاراپ ۇل وسەر», «اكەسى باردىڭ ىرىسى بار», «بالا – باۋىر ەتىڭ» دەپ كەلەتىن حالىق دانالىعى قازاقى تار­بيەنىڭ بولاشاعى مول ەكەندىگىنە مىق­تى دالەل. «كوشپەلى قوعامنىڭ سوڭعى كوك­جالدارىنىڭ ءبىرى, «قارادان شىققان حان اتانعان» قۇنانبايعا ادەبي كەيىپكەر رەتىندە بۇيىرىلعان باعا – ونىڭ ءوز ومىرىندەگى ءىس-ارەكەتىنە, اقىل-ويىنا, قول قايراتىنا كورسەتىلگەن قۇرمەتتەن گورى الدەقايدا ءپاس, ءارى كۇردەلى, ءتىپتى ادىلەت­سىز كورىنەتىن دە تۇستارى بار», – دەگەن اباي­تانۋشى, مۇحتارتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي پايىمى نەگىزسىز ەمەس.

زامان وزىپ, تاۋەلسىزدىك جەمىسىن ەمىن-ەركىن يگىلىگىمىزگە اسىرعان بۇگىن­گى تاڭدا قۇنانبايعا كوزقاراستىڭ وز­گەر­مەۋى بارىپ تۇرعان توعىشارلىق. كوپتىڭ تۇسى­نىگىندە قۇنانباي جەرلەنگەن قورىم اباي­دىڭ رەسپۋبليكالىق قورىق-مۇراجايى قارا­ماعىندا. اقىلعا سالىپ قاراساق, سولاي بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك داۋىردەن قالعان اكە مەن بالا اراسىنداعى قولدان جاسالعان كەدەرگىنىڭ سالقىنى ما, اباي ەسىمىنە بايلانىستى بارلىق ساكرال­دى ورىندار مۋزەي قۇرامىنا ەنگەندە قۇنانباي قورىمى تىس قالعان. جەر قوي­نىنا بەرىلگەن كىمدەر دەرسىز؟ ءبىرازىن عا­نا سانامالاساق. قۇنانباي وسكەنباي ۇلى (1804-1886), جاقىپ وسكەنباي ۇلى (1814-1906), ىسقاق قۇنانباي ۇلى (1847-1902), تاڭىر­بەردى قۇنانباي ۇلى (1834-1906), سما­عۇل قۇنانباي ۇلى (1852-1932), ءسال تومە­نىرەك ۇلى اقىننىڭ زور ءۇمىت كۇتكەن ۇل­دارى ءابدىراحمان اباي ۇلى (1868-1895), ماعاۋيا اباي ۇلى (1870-1904) ماڭگىلىككە جەر قويناۋىنا بەرىلگەن. جالعاستىرا سالىنعان قۇلاعالى تۇرعان زيراتتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتاسى اۋەزحان بەردىحان ۇلى (1830-1917), ابايدىڭ تۇڭعىش جيناعىن شىعا­رۋشى كاكىتاي قۇنانباەۆ (1870-1915) مۇر­دەسى جاتىر. اتتارى جازىلماعان, ۇمىت قال­عان بىرنەشە توبەشىكتەردىڭ ەندى كەلەر ۇر­پاققا سىر اشا قويۋى ەكىتالاي. ءبارى قۇنان­باي, اباي ۇرپاقتارى, ەت جاقىن­دارى ەكەنى ءسوزسىز.

ءتۇيىن – وكىلەتتى ورىنداردىڭ شەشىمى­مەن قۇنانباي قورىمىن اباي قورىق-مۇراجايىنىڭ قاراماعىنا قوسۋ كەرەك. ايت­پەسە, ابدەن توزعان, جەرمەن جەكسەن بولۋعا اينالعان قاسيەتتى جەردەن ءبىر­­جولا­تا كوز جازىپ قالۋىمىز انىق. قو­رىمنىڭ قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەر­لەرى تىزى­مىنە ەنگىزىلمەۋى دە ويلانتادى.

وتكەنىمىزدى باعالاۋ, تاريحىمىزدى تارا­زىلاپ كەلەر بۋىننىڭ كادەسىنە اسىرۋ رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ مازمۇندى تار­ماعى. اتا, باباعا قۇرمەت – ۇرپاق پارىزى!

اراپ ەسپەنبەتوۆ, پروفەسسور

سەمەي