2011 ج. 7 جەلتوقسان, استانا قالاسى
قاراعاندى وبلىسىنىڭ قاراعاندى قالاسى قازىبەك بي اۋدانىنىڭ № 2 اۋداندىق سوتىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 44-بابى 1-تارماعىنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى, توراعا ي.ي.روگوۆ, كەڭەس مۇشەلەرى ن.ۆ.بەلورۋكوۆ, ا.ن.جايىلعانوۆا, ۆ.ا.مالينوۆسكي, ا.م.نۇرماعامبەتوۆ, ءۇ.م.ستامقۇلوۆ قاتىسقان قۇرامدا, مىنالاردىڭ:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى س.ب.اقىلبايدىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى ءا.ت.امانباەۆتىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى ع.ب.اق-قۋوۆانىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ا.ا.سەكىشەۆتىڭ قاتىسۋىمەن,
ءوزىنىڭ اشىق وتىرىسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ قاراعاندى قالاسى قازىبەك بي اۋدانىنىڭ № 2 اۋداندىق سوتىنىڭ «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 44-بابىنىڭ 1-تارماعىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قارادى.
كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ ماتەريالدارىن زەردەلەپ, بايانداماشى – كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ءۇ.م.ستامقۇلوۆتىڭ حابارلاۋىن, وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداپ, ساراپشىلار: قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەكە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى م.ك.سۇلەيمەنوۆتىڭ جانە زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ازاماتتىق پروتسەسس جانە ەڭبەك قۇقىعى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ا.الەنوۆتىڭ قورىتىندىلارىمەن تانىسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى
انىقتادى:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنە 2011 جىلعى 16 قاراشادا قاراعاندى وبلىسىنىڭ قاراعاندى قالاسى قازىبەك بي اۋدانىنىڭ № 2 اۋداندىق سوتىنىڭ «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 44-بابىنىڭ 1-تارماعىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ جونىندەگى ۇسىنىسى كەلىپ ءتۇستى.
ۇسىنىستان بەلگىلى بولعانىنداي, قاراعاندى وبلىسىنىڭ قاراعاندى قالاسى قازىبەك بي اۋدانىنىڭ № 2 اۋداندىق سوتىنىڭ (بۇدان ءارى – سوت) ءىس جۇرگىزۋىندە ج.ك.وناەۆتىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا ادىلەت دەپارتامەنتىنە تالابى بويىنشا ازاماتتىق ءىس جاتىر. «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 31-بابى 1-تارماعىنىڭ 4) تارماقشاسىنا ساي قۇقىقتى نەمەسە وزگە دە مەملەكەتتىك تىركەۋ وبەكتىسىن مەملەكەتتىك تىركەۋدى بولعىزبايتىن اۋىرتپالىقتار (كەپىلگە قويۋ جانە تىيىم سالۋ) بولعاندىقتان, تىركەۋشى ورگاننىڭ پاتەردەگى ۇلەسكە قۇقىقتى مەملەكەتتىك تىركەۋدەن باس تارتۋى سوتقا جۇگىنۋگە نەگىز بولعان.
ازاماتتىق ءىس ماتەريالدارىن زەردەلەپ جانە تاراپتاردىڭ تۇسىنىكتەمەسىن تىڭداپ شىعىپ, سوت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىمەن باياندى ەتىلگەن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرىلەدى, سونداي-اق «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 44-بابىنىڭ 1-تارماعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 76-بابىنىڭ 3-تارماعىنا قايشى كەلەدى» دەپ تاپقان.
ءوزىنىڭ ۇسىنىسىندا سوت, «زاڭنىڭ 44-بابىن قولدانۋ ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى نىسانى رەتىندە سوت اكتىلەرىنىڭ تۇپكىلىكتى, يمپەراتيۆتى جانە جالپىعا بىردەي مىندەتتى بولاتىنىن كۇماندى ەتەدى, ويتكەنى تىركەۋشى ورگاندارعا سوت اكتىلەرىمەن بەلگىلەنگەن جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتار تۋىنداۋىن تىركەمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن.
وسىعان بايلانىستى, سوت كونستيتۋتسيانىڭ 78-بابىنا سايكەس ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتا تۇرىپ, «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ (بۇدان ءارى – زاڭ) 44-بابىنىڭ 1-تارماعىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنگەن.
زاڭنىڭ 44-بابى 1-تارماعىنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ كەزىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مىنانى نەگىزگە الدى.
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتارى زاڭدى تۇردە العان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى دەپ كوزدەلگەن (26-باپتىڭ 1-تارماعى).
«كونستيتۋتسيانىڭ پرينتسيپتەرi مەن نورمالارى مەنشiك قۇقىعىنا ونىڭ تۋىنداۋىنىڭ, اۋىسۋىنىڭ جانە توقتاتىلۋىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرiندە كەپiلدiك بەرiلەتiنiن جاريالاپ, باياندى ەتەدi جانە قوعام مەن مەملەكەتتiڭ تۇراقتى ءارi قارىشتى دامۋىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتiك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تيiستi شەشiمدەر شىعارۋىنىڭ بارلىق راسiمدەرiنە قولدانىلادى» (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 23 ساۋىردەگى № 4 نورماتيۆتىك قاۋلىسى).
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 1999 جىلعى 3 قاراشاداعى № 19/2 قاۋلىسىندا سونداي-اق, مەملەكەت مۇددەسىنە وراي مەنشىك قۇقىعى زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. مۇلiكتiك قۇقىق ابسوليۋتتi بولىپ تابىلمايدى جانە ازاماتتىق-قۇقىقتىق قاتىناستار سالاسىندا بولسىن, جاريا-قۇقىقتىق سالادا بولسىن شەكتەلۋi مۇمكiن (2005 جىلعى 1 شىلدەدەگى № 4 قاۋلى); زاڭدا وسىنداي شەكتەۋلەر قويىلۋىنا مۇمكiندiك بەرەتiن نەگiزدەر بولىپ, ولاردىڭ تولىق تiزبەسi ايقىندالۋعا تيiس (2009 جىلعى 20 تامىزداعى № 5 نورماتيۆتىك قاۋلى).
مەنشىك قۇقىعىن شەكتەۋدىڭ نەگىزدەرى مەن شەكتەرى, سونداي-اق ولاردىڭ سيپاتى كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابى 1-تارماعىنىڭ نورماسىمەن بەلگىلەنگەن, بۇل نورماعا ساي «ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا جانە تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن».
مەنشىككە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى تانىپ جانە وعان كەپىلدىك بەرە وتىرىپ (كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ 1-تارماعى, 26-بابىنىڭ 2-تارماعى), زاڭ شىعارۋشى مەنشىكتىڭ قۇقىقتىق رەجيمىن, مەنشىك يەلەرىنىڭ ءوز وكىلەتتىگىن ىسكە اسىرۋىنىڭ كولەمى مەن شەكتەرىن, ولاردى قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن ايقىندايدى (كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسى).
مەملەكەتتىك تىركەۋ جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى راستاۋ تاسىلدەرىنىڭ جانە مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جىلجىمايتىن مۇلiككە مەنشىك قۇقىعى جانە وزگە دە قۇقىقتار, بۇل قۇقىقتاردىڭ شەكتەلۋى, ولاردىڭ تۋىنداۋى, كوشۋى جانە توقتاتىلۋى 1994 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى № 268-ءحىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ (جالپى ءبولىم) 118-بابىنىڭ 1-تارماعىنا (بۇدان ءارى – اك) سايكەس مەملەكەتتىك تىركەلۋگە جاتادى. مەملەكەتتىك تىركەۋ – «وسى زاڭ مەن وزگە دە زاڭداردا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جانە مەرزىمدەردە جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردىڭ (قۇقىقتار اۋىرتپالىقتارىنىڭ) تۋىنداۋىن, وزگەرۋىن نەمەسە توقتاتىلۋىن جانە قۇقىقتىق كاداسترداعى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ وزگە دە وبەكتىلەرىن مەملەكەتتىڭ تانۋى مەن راستاۋىنىڭ مىندەتتى ءراسىمى» (زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 6) تارماقشاسى).
ەگەر زاڭداردا جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردە وزگەشە بەلگىلەنبەسە, جىلجىمايتىن م ۇلىككە, سونداي-اق ونىمەن جاسالاتىن مامىلەلەرگە مiندەتتi مەملەكەتتىك تىركەلۋگە ءتيىس قۇقىقتار (قۇقىقتار اۋىرتپالىقتارى) ولار مەملەكەتتىك تىركەلگەن ساتتەن باستاپ تۋىندايدى (اك-ءتىڭ 155-بابىنىڭ 1-تارماعى, زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 1-تارماعى).
جىلجىمايتىن م ۇلىككە جانە ونىمەن جاسالاتىن مامىلەلەرگە قۇقىقتى مىندەتتى مەملەكەتتىك تىركەۋ, م ۇلىك قۇقىعى قاتىناستارىنىڭ جاريا-قۇقىقتىق بولىگى رەتىندە, تىركەۋدىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك وبەكتىسى ساي بولۋعا ءتيىس بەلگىلى ءبىر شارتتارى زاڭنامالىق تۇردە بەكىتىلۋىنە جول بەرەدى. كەپىلگە قويۋ نەمەسە م ۇلىككە تىيىم سالۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن مىندەتتەمەگە وزگە دە قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن اۋىرتپالىقتاردىڭ بولماۋى وسىنداي شارتتاردىڭ قاتارىنا جاتادى.
سونىمەن بىرگە, زاڭ شىعارۋشى جىلجىمايتىن م ۇلىككە (ونىڭ ءبىر بولىگىنە) قۇقىقتار وعان سالىنعان اۋىرتپالىقتار بولعاندا دا مەملەكەتتىك تىركەۋ ىسكە اسىرىلاتىن جاعدايلاردى قاراستىرعان. ماسەلەن, اك-ءتىڭ 323-بابىنا ساي كەپiلگە سالىنعان مۇلiككە مەنشiك قۇقىعى امبەباپ قۇقىقتى ميراسقورلىق ءتارتiپ بويىنشا كوشكەن جاعدايدا, ماسەلەن, مۇرالىق ەتۋ كەزىندە, كەپiل قۇقىعى ساقتالىپ قالادى.
2. كونستيتۋتسيادا اركىمنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋىنا قۇقىعى بار (13-باپتىڭ 2-تارماعى); سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىرادى (75-باپتىڭ 1-تارماعى); سوت بيلىگى وزىنە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى, رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ, حالىقارالىق شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ قويادى (76-باپتىڭ 1-تارماعى); سوتتار شەشىمدەرىنىڭ, ۇكىمدەرى مەن وزگە دە قاۋلىلارىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا مىندەتتى كۇشى بولادى (76-باپتىڭ 3-تارماعى) دەپ بەلگىلەنگەن.
سوت اكتىلەرىنىڭ مىندەتتى كۇشى تۋرالى ماسەلەنى قاراي وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بۇدان بۇرىن «بۇل كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپ سوت انىقتاعان ءمان-جايلارعا, ولاردىڭ قۇقىقتىق باعاسىنا جانە سوت اكتiلەرiندە كورسەتiلگەن نۇسقامالارعا قاتىستى مiندەتتiلiكتi دە, سوتتاردىڭ قۇقىقتىق اكتiلەرiن بارلىق مەملەكەتتiك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مiندەتتi تۇردە ورىنداۋىن دا بiلدiرەدi», دەپ ءتۇسىندىردى (2002 جىلعى 5 تامىزداعى № 5 قاۋلى).
3. ءوتىنىش سۋبەكتىسىنىڭ پىكىرىنشە, زاڭدا جىلجىمايتىن م ۇلىككە سوت بەلگىلەگەن قۇقىقتى اۋىرتپالىق بولعاندا تىركەۋدەن باس تارتۋ مۇمكىنشىلىگى تۇرىندەگى, سوت اكتىسىن ورىنداۋدىڭ مىندەتتىلىگى تۋرالى جالپى ەرەجەدەن شەگىنىس كوزدەلەتىن سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ ءتارتىبى بەلگىلەنگەن.
زاڭنىڭ 44-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «سوت اكتىسىمەن بەلگىلەنگەن جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىق (قۇقىق اۋىرتپالىعى) وسى باپتا بەلگىلەنگەن ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ, جالپى نەگىزدەردە تىركەلۋگە ءتيىس», دەپ كوزدەلگەن. وسىلايشا, بۇل نورما سوت شەشىمىمەن بەلگىلەنگەن جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتى (قۇقىق اۋىرتپالىعىن) مەملەكەتتىك تىركەۋ ءراسىمىن ايقىندايدى, بىراق سوت اكتىسىنىڭ ءمان-جايىنا بارمايدى جانە بۇل تۇرعىدان العاندا كونستيتۋتسيا نورمالارىنا قايشى كەلمەيدى.
زاڭنىڭ 44-بابى 1-تارماعىنىڭ ماتىنىندە «جالپى نەگىزدەردە» دەگەن ءسوز تىركەسى بار, ول مەملەكەتتىك تىركەۋ جەكە (زاڭدى) تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا نەمەسە سوتتىڭ شەشىمى بويىنشا جاسالىپ جاتقانىنا قاتىسسىز, مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ ءراسىمى مەن تارتىبىنە بىردەي تالاپ بەلگىلەيتىن زاڭنىڭ وزگە باپتارىنا (سولاردىڭ ىشىندە 31-بابىنا) سىلتەمە جاسايدى.
زاڭنىڭ 31-بابى 1-تارماعىنىڭ 4) تارماقشاسىنا سايكەس قۇقىقتى نەمەسە وزگە دە مەملەكەتتىك تىركەۋ وبەكتىسىن مەملەكەتتىك تىركەۋدى بولعىزبايتىن اۋىرتپالىقتار بولعان كەزدە مەملەكەتتىك تىركەۋدەن باس تارتىلۋى مۇمكىن.
زاڭنىڭ 31-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «باس تارتىلۋى مۇمكىن» دەگەن ءسوز تىركەسى پايدالانىلعان, بۇل تىركەۋشى ورگاننىڭ ءوز وكىلەتتىگىن قالاۋىنشا ىسكە اسىراتىنىن ايعاقتايدى, ياعني ورگان, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتى تانۋ تۋرالى سوت شەشىمىنە قاراماستان, مەملەكەتتىك تىركەۋدەن باس تارتۋعا نە بولماسا, ءتيىستى اۋىرتپالىقتار بولۋىنا قاراماستان, بۇل قۇقىقتى تىركەۋگە حاقىلى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەتتىك تىركەۋ, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتاسىلى رەتىندە, زاڭدىق تۇرعىدان ماڭىزدى ءىس-قيمىلداردىڭ (شەشىمدەردىڭ) ناتيجەلەرىن مەملەكەت اتىنان كۋالاندىرۋدى ماقسات ەتەدى. سول ارقىلى, جىلجىمايتىن م ۇلىككە يەلىك ەتۋمەن, ونى پايدالانۋمەن جانە وعان بيلىك ەتۋمەن بايلانىستى زاڭدىق فاكتىلەردى سوت انىقتاعاننان كەيىن ورىن الاتىن تىركەۋشى ورگاننىڭ اكتىسى بەلگىلەۋ سيپاتىنا يە. سوندىقتان تىركەۋشى ورگان سوتتىڭ شەشىمىن تەكسەرۋگە حاقىلى ەمەس. جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ زاتتىق نەمەسە مىندەتتەمەلىك (قۇقىق اۋىرتپالىعى بار نەمەسە وزگەلەي شەكتەلگەن) قۇقىق بويىنشا ناقتى ءبىر تۇلعاعا تيىستىلىگى تۋرالى ۇيعارىم ايتىلىپ, كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىسى قۇقىقتى تىركەۋگە نەگىز بولىپ تابىلادى.
4. زاڭ زاڭدىق تۇرعىدان دالمە-ءدال جانە اكەپ سوقتىراتىن سالدارى بولجاۋلى بولۋعا تيiس, ياعني ونىڭ نورمالارى جەتكiلiكتi دارەجەدە انىق تۇجىرىمدالىپ جانە زاڭ ەرەجەلەرiن وزiنشە پايىمداۋ مۇمكiندiگiن جوققا شىعارا وتىرىپ, زاڭدىلى مiنەز-ق ۇلىقتى زاڭسىزدىعىنان مەيلiنشە ايقىندىقپەن اجىراتۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن تۇسiنiكتi ولشەمدەرگە نەگiزدەلۋگە ءتيىس (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسى).
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭ قولدانىلار كەزدە ونىڭ ءار ماعىنادا وقىلىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنۋگە سەبەپ بولعانىن جويۋ ماقساتىندا, زاڭ شىعارۋشى زاڭنىڭ ءتيىستى باپتارىندا كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن قاراستىرعانى; سوت اكتىسىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا مىندەتتى كۇشى بولاتىندىعى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق تالاپتى ەسكەرە وتىرىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋدەن باس تارتۋعا جول بەرىلەتىن بارلىق نەگىزدەردى كورسەتكەنى ءجون بولار ەدى دەگەن پىكىرىمەن كەلىسەدى.
مەملەكەتتىك تىركەۋدى بولعىزبايتىن اۋىرتپالىقتار بولعان كەزدە جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتى تىركەۋ نەمەسە تىركەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى ماسەلەنى تىركەۋشى ورگاننىڭ ەركىن تۇردە, ءوز قالاۋىنشا شەشۋ قۇقىعىن زاڭنامالىق تارتىپپەن الىپ تاستاۋ ماقساتقا ساي بولادى. ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزباۋعا, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس پەن قوعامدىق يماندىلىققا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس دەگەن كونستيتۋتسيالىق ءپرينتسيپتىڭ (كونستيتۋتسيانىڭ 12-بابىنىڭ 5-تارماعى) تولىعىراق كولەمدە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون.
بۇل شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەلىمىزدە مەنشىك قاتىناستارىن رەتتەۋدىڭ جانە سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن جالپى كونستيتۋتسيالىق باستاۋلارىن, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ سولارعا نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق پوزيتسيالارىن ەسكەرگەن ءجون. وسىعان بايلانىستى, مەنشىك يەلەرىنىڭ جانە وزگە دە زاڭدى تۇردە يەلىك ەتۋشىلەردىڭ, كەپىل ۇستاۋشىلاردىڭ جانە وزگە دە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا ولاردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شارالار قولعا الىنعانى, سونداي-اق سوت پراكتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇسىندىرمە بەرىلگەنى ءجون, ال بۇل, كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 1-تارماعىنا جانە 81-بابىنا ساي تيىسىنشە زاڭ شىعارۋ باستاماسى سۋبەكتىلەرىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى.
باياندالعاننىڭ نەگىزىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 72-بابىنىڭ 2-تارماعىن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 4-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىن, 31-33, 37, 40-باپتارىن جانە 41-بابى 1-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىن باسشىلىققا الىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى
قاۋلى ەتەدى:
1. «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 44-بابىنىڭ 1-تارماعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس دەپ تانىلسىن.
2. «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ وسى نورماتيۆتىك قاۋلىدا باياندالعان قۇقىقتىق پوزيتسيالارىنا سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە وعان وزگەرىستەر ەنگىزۋگە باستاما جاساۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ ۇسىنىلسىن.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 81-بابىنا سايكەس بىرىڭعاي سوت پراكتيكاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ نىسانى بولعان «جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 26 شىلدەدەگى № 310-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ نورمالارىن جانە سولارمەن بايلانىستى زاڭنامالىق ەرەجەلەردى قولدانۋ ماسەلەلەرىن تۇسىندىرەتىن نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداۋ ۇسىنىلسىن.
4. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 74-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس نورماتيۆتىك قاۋلى ونى قابىلداعان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى, شاعىمدانۋعا جاتپايدى, رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا جالپىعا بىردەي مىندەتتى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 73-بابىنىڭ 4-تارماعىندا كوزدەلگەن رەتتى ەسكەرە وتىرىپ, تۇپكىلىكتى بولىپ تابىلادى.
5. وسى نورماتيۆتىك قاۋلى رەسپۋبليكالىق رەسمي باسىلىمداردا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانسىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.روگوۆ.