وسىمدىك قورعاۋدىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟

ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى راپس, زىعىر, ماقسارى مەن كۇنباعىس سياقتى مايلى داقىلداردىڭ ەگىس كولەمى 3-4 ەسەگە ارتتى. ال كۇن­باعىس بۇگىندە ەلى­مىز­دىڭ شىعىس وڭىرىمەن قاتار, باتىس جانە سول­تۇستىك ايماق­تارىندا ەگىلۋدە. زىعىر دانىنە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن سۇرانىس جوعا­رى بول­عان­دىقتان, ەلىمىزدىڭ سولتۇس­تىك وڭىرىن­دە اتالعان وسىمدىكتى ءوسىرۋ ەكو­نو­ميكا­لىق تۇرعىدان اسا ءتيىمدى بولىپ وتىر. 

قازاقستاندا 1991-1996 جىل­دار ارالىعىندا كوكونىس داقىل­دارىن ءوندىرۋ 950-1000 تونناع­ا دەيىن قۇلدىراسا, 2010-2014 جىل­دارى ءونىم مولشەرى ەكى ەسە­لە­نىپ, 2000-2070 تونناعا دەيىن جەتىپتى. سوڭعى جىلدارى مەم­لەكەتتىڭ قارجىلاي قول­داۋى نەگىزىندە ءار وڭىردە جاڭا باق­تار وتىرعىزىلۋدا. ال كوك­ونىس ونىمدەرى استانا جانە الماتى سياقتى ءىرى قالا تۇر­عىن­دارىن قامتۋمەن قاتار, رەسەي­گە دەيىن شىعارىلا باستادى. دەگەن­مەن ءالى دە تۇتىنۋشىلاردى تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىر­عانىمىز جاسىرىن ەمەس. 

بۇگىندە الىس شەتەلدەردەن تاسىمالداناتىن كوكونىستەر مەن جەمىستەردىڭ ۇزاق مەرزىمدە ساقتالۋى ءۇشىن ولار ارنايى حيميالىق قوسپالارمەن وڭدەلەدى. سوندىقتان دا بۇل جاعدايلار ادام اعزاسىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. 

ال ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى جانە وسىمدىك ونىمدەرى ارقىلى بۇرىن رەسپۋبليكا اۋماعىندا كەزدەسپەگەن كارانتيندى نىسانداردىڭ دا پايدا بولۋ قاۋپى بار. وكىنىشكە قاراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل اۋماعىنا بىرنەشە كارانتيندى اعزالار ەنىپ, كەڭىنەن تارالۋدا. 

ماسەلەن, وسىدان ون جىل بۇرىن وزبەكستان ەلىنەن قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ سىر­داريا اۋدانىنا كەزدەيسوق اكەلىن­گەن قاۋىن شىبىنى 2014 جىلى 4060 گەكتار باقشا القابىن جايلاپ, ونىڭ بارلىق اۋداندا كەزدەسەتىنى انىقتالعان ەدى. سونىمەن قاتار بۇل زيانكەس وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس, بايدىبەك, قازىعۇرت, ماقتاارال, وتىرار, سارىاعاش, تۇركىستان جانە سارىاعاش اۋداندارىندا 4867 گەكتاردا, جامبىل وبلىسىندا – 85, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 40 گەكتار جەردە تارالعانى بەلگىلى بولىپ, مۇنداي كەلەڭسىز جاعداي الماتى وبلىسىندا دا بايقالعان. 

جەمىس اعاشتارىنىڭ باك­تەريال­ى كۇيىگى دەپ اتالاتىن اۋرۋ ەلى­مىزدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شى­عىس ايماقتارىنا ۇلكەن قاتەر تون­دىرۋدە. بۇل اسا قاتەرلى دەرت 2014 جىلى الماتى وبلىسىندا 265 گەكتار, جامبىل وبلىسىندا 72 گەكتار جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 7 گەكتار باقتاردا بايقالعان. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ءۇش جىل كولەمىندە ونىڭ تارالۋ اۋماعى ۇلعايماسا, ازايا قويعان جوق. سەبەبى جەمىس اعاشتارىنىڭ اۋرۋ­لارىنا قارسى قولدانۋعا تىر­كەلگەن جۇيەلى جانە جانامالى اسەرلى فۋنگيتسيدتەر ول ءۇشىن ءتيىم­سىز بولىپ وتىر. باكتەريالى كۇيىك الما جانە المۇرتپەن قا­تار, سۇيەكتى جەمىس پەن ساندىك اعاش­تاردى دا زالالدايدى. اتالعان اۋرۋعا المۇرت اعاشىنىڭ قارسى تۇرۋ قاۋقارى تومەن. ءتىپتى جەمىس بەرىپ تۇرعان اعاشتار بۇل دەرتكە شالدىققان سوڭ 3-4 جىل ارالىعىندا قۋراپ كەتەدى. 

ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ توق­سانىنشى جىلدارىنا دەيىن جەمىس اعاشتارىنىڭ بۇتالارى مەن تۇسىك جاپىراقتارىندا قىستاپ شىققان اۋرۋ قوزدىر­عىش­تارىنىڭ ين­فەك­تسيا­سىن جويۋ ءۇشىن كوكتەم مەز­گىل­دەرىن­دە باقتاردا كوگىلدىر بۇركۋ جۇر­گى­زىلەتىن. ءبىر گەكتار جەرگە 10-15 كيلو مىس كۋپوروسى جۇم­سالا­تىندىقتان, بۇل ەكو­لو­گيالىق تۇر­­عى­دان ءتيىمسىز بولاتىن. سون­دىق­تان دا جەمىس كۇيىگىنىڭ كەڭ تارالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى سوڭعى جىل­دارى وسى شارانىڭ قولعا الىن­باۋىنان بولۋى دا مۇمكىن.

ەلىمىزدەگى كارانتيندى نىسان­دار ءتىزىمىن, رەسپۋبليكا اۋما­عىنا تاسىمالدانۋ جولدارى مەن مۇم­ك­ىندىكتەرىن, تارال­عان جاع­دايدا ولاردىڭ فيتوسا­ني­تارلىق قاتەرى مەن جەرگىلىك­تى جاعدايعا بەيىمدەلۋىن انىقتاۋ­مەن, سونىمەن قاتار ولاردى وق­شاۋلاپ, جويۋ شارالارى جايلى ناقتى ۇسىنىستار دايىنداۋمەن قازاق وسىمدىك قورعاۋ عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اينالى­سادى. الايدا كوپشىلىك جاع­داي­دا كارانتيندى اعزالاردىڭ ەكولوگياسى, ولاردىڭ جەرسىنىپ, تارالۋ مۇمكىندىگى جانە وعان تابيعي فاكتورلاردىڭ اسەرى تەرەڭ تالدانبايدى. ماسەلەن, 100 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات بولىنگەن عىلىمي مەكەمەنىڭ 2013 جىلعى ەسەبىندە كارتوپ فيتوفوتروزى قوزدىرعىشىنىڭ جەرسىنۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى ەكەنى كورسەتىلگەن. ال شىندىعىندا اتالعان نىسان بەلارۋس پەن رەسەي فەدەراتسياسىنان كارتوپ تۇي­نەك­تەرىمەن سوڭعى جارتى عاسىر­دا 1-2 رەت قانا تاسىمالداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ كارتوپ وسىرەتىن ايماقتارىندا داقىل­دىڭ ءوسۋ كەزەڭىندە اۋا تەمپە­راتۋراسى جوعارى, ال توپىراق ىل­عالدىلىعى تومەن بولعان­دىق­تان تارالىپ كەتە المادى. سونداي-اق كارانتيندى اعزالار تارال­عان جاعدايدا ورىن الۋى مۇم­كىن ەكونوميكالىق شى­عىن­عا كەلسەك, كۇمان تۋدىراتىن بولجامدار كەزدەسەدى. سول عىلىمي مەكەمەنىڭ ەسەبىندەگى حريزانتەما گ ۇلىنىڭ اقتاتىنان كەلەتىن شىعىن 5,6 بالل, جاتاعان كەكىرەنىكىنە جاقىن, ياعني 7,1 ەكەنىنە سەنۋ قيىن. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى فيتوسانيتارلىق ساراپتاۋ مەن بولجاۋ ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى رەت بۇل 2014 جىلى 353959 گەكتار ەگىس القابىنا تارالىپتى. 

كەيبىر كارانتيندى نىسان­دار­دىڭ, اتاپ ايتقاندا, قاۋىن شىبىنى مەن جەمىس داقىلدارىنىڭ باكتە­ريالى كۇيىگى ەلىمىزدىڭ اۋما­عىنا كەڭ تارالۋىنىڭ ەڭ باس­تى سەبەبى ولاردى جويۋ نەمە­سە تارالۋىن شەكتەۋ ماقساتىن­دا قولدانىلاتىن عىلىمي نەگىز­دەلگەن شارالار جۇيەسىنىڭ بولماۋىنان بولىپ وتىر. ماسەلەن, تارالا باستاعانىنا ون جىلدان اسا ۋاقىت وتكەن قاۋىن شىبىنى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «كارانتيندى نى­سانداردىڭ تارالۋى جانە 2015 جىلعا بولجامى» دەپ اتالاتىن رەسمي اقپاراتىندا ۇسىنىلعان حيميالىق شارالاردىڭ ورىندالۋ مەرزىمى ناقتى كورسەتىلمەگەن. ايتالىق, زيانكەس قاۋىن ءتۇيىن تاستاعان كەزدە جۇمىرتقالاپ, دەرناسىلدەرى جەمىس ىشىنە ەنىپ, تىرشىلىگىن جالعاستىرادى. اۋا رايىنا بايلانىستى ول ءبىر رەت قانا جۇمىرتقالامايدى, جىلىنا ەكى ۇرپاق بەرەدى. سوندىقتان دا حيميالىق شارا جىلىنا ەكى-ءۇش رەت قايتالانۋى كەرەك. 

كارانتيندى نىسانداردىڭ رەس­پۋبليكا اۋماعىنا كەزدەيسوق تارالۋىنا جول بەرمەۋ جانە ەنگەن جاعدايدا ولاردىڭ وشاقتارىن جىلدام جويۋ ءۇشىن شارالاردىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن دايىندايتىن عىلىمي ورتالىقتىڭ جانە ولاردى تىكەلەي ورىنداۋمەن اينالىساتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءار وبلىس پەن 

اۋدان ورتالىقتارىنداعى كارانتين ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. 

ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر بيولو­گيالىق قاتەر گەندىك تۇرعىدان تەگى وزگەرگەن داقىلداردىڭ ءونىمىن ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن پايدالانۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە بۇل ءادىس مايلى بۇرشاق, جۇگەرى مەن راپستىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋدا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. مالىمەتكە سۇيەنسەك, وسىدان ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تەگى وزگەرتىلگەن داقىلدار 58,7 ميلليون گەكتاردا ەگىلىپ, ەگىس كولەمىنىڭ 15 پايىزىن قۇراعان ەكەن. ەندى بۇگىندە ترانسگەندى سورتتاردان الىنعان ءونىمدى مالعا جەم, ادامزاتقا ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن پاي­دالانۋ ولار­دىڭ اعزالارىندا قان­داي وزگە­رىستەر تۋدىراتىنىن انىق­تاي­تىن ناق­تى تۇجىرىم جوق. ەلى­مىزدە بۇل باعىتتا جان-جاقتى تەرەڭ زەرت­تەۋ جۇمىستارى جولعا قو­يىل­­ما­­عان­دىقتان, ەندىگى جەردە وسى ماسەلە شەشىمىن تاپسا دەگەن وي بار. 

مۇرات قويشىباەۆ,

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور