بۇرىن­عى كاسىپكەردى سەرگەلدەڭگە تۇسىرگەن نە؟

بۇگىندە ءبىر ادام عانا ەمەس, ۇلكەن ءبىر ءۇيلى جان سەر­­گەلدەڭدە ءجۇر. ءۇيدىڭ وتاعاسى جارىلقاسىن جەل­دىرباەۆ اقساقال – ءىى توپ­تاعى مۇگەدەك, ونىڭ ۇلى ەردەن جەلدىرباەۆ تا اۋرۋدان جانىمەن قاي­عى بولىپ جۇرگەن ازا­مات­تىڭ ءبىرى. ەگەر با­سىنداعى باسپانانى كاز­­كوم­مەر­تسبانك  الىپ قوي­سا, وتباسى قاڭ­عىپ, دالادا قالماق. جا­رىل­قا­سىن اقساقال وسىعان جا­نى كۇيزەلەدى. ۇلكەن وتبا­سىنىڭ يەسى عانا ەمەس, بۇرىن­عى كاسىپكەردى وسىن­شا جان كۇيزەلىسىنە, سەر­گەلدەڭگە تۇسىرگەن نە؟

ء بارى دە كاسىپكەرلىكتى دامىتامىز دەگەن وتباسىلىق نيەتتەن باستالدى. جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ پەن ۇلى ەردەن جەلدىرباەۆ ەكەۋى شاعىن بيزنەسپەن اينالىسۋدى, توعاندىق بالىق شارۋاشىلىعىن اشۋدى ويلايدى. ولاردىڭ جاساعان بيزنەس-جوسپارى سول كەزدەگى وبلىس­تىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ دەپارتامەنتى ماماندارى مەن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عالىم­دارى تاراپىنان قولداۋ تابادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قول­داۋ باعدارلاماسى اياسىندا تۇران الەم بانكتەن نەسيە الۋدى ويلايدى. ال ول باعدارلاما «شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ قورى» ارقىلى جۇزەگە اسادى جانە ونىڭ شارتى بويىنشا بانكتەن نە­سيە الۋ ءۇشىن ءوتىمدى كەپىلزات قويىلۋى ءتيىس بولاتىن. 2007 جىلى جەل­دىرباەۆتاردىڭ قولىندا وزدەرى جيناعان 100 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قارجىسى بولدى دا, بۇل تۋرالى بانككە مالىمدەيدى. بانك ماماندارى ولارعا 400 مىڭ دول­لار نەسيە بەرۋ ءۇشىن الدىمەن 150 مىڭ دوللار يپوتەكالىق نەسيە الۋدى, سونى ءوزىنىڭ 100 مىڭ دول­لار قارجىسىنا قوسىپ, كەپىلگە ءوتىم­دى ءۇي الۋدى, ال سول قارجىنى كەيىنگى بەرىلەتىن 400 مىڭ دوللاردان ۇستاپ قالىپ, 250 مىڭ دوللار قولىنا بەرەمىز دەپ كەڭەس بەرەدى. 2007 جىلعى تەڭگە باعانىمەن ەسەپتەگەندە جەلدىرباەۆتاردىڭ ءوز قالتاسىنان شىققان 100 مىڭ دوللارى 12 167 000 تەڭگە, بانكتەن العان 150 مىڭ دوللارى 18 250 500 تەڭگە بولىپ, كەپىلگە قويۋ ءۇشىن بارلىعى 30 ميلليون تەڭگەدەن اسا قارجىعا قوستاناي قالاسىنىڭ گاستەللو كوشەسىندەگى №68-ءۇيدى ساتىپ الادى.

بىراق وتباسى ءوتىمدى كەپىلزاتىن ازىرلەپ, كاسىپ اشۋعا الاتىن نەسيە قارجىسى ءۇشىن تۇران الەم بانككە كەلگەندە, ءتىپتى باسقا­شا جاعدايعا كەزدەسەدى. بانك قىزمەت­كەرلەرى ولارعا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولدايتىن باع­دار­لاما جۇمىس ىستەمەيتىنىن, دۇ­نيە­جۇزىلىك يپوتەكالىق قارجى داعدارىسىنىڭ باستالۋىنا وراي بانك كەلىسىلگەن 250 مىڭ دوللار اقشانى بەرە المايتىنىن ما­لىمدەيدى. قولدا كاسىپ اشاتىن قارجى جوق, بار اقشاسىنا كەپىل ءۇي الىپ قويعان جەلدىرباەۆتاردىڭ نەسيەنى ەكى اي عانا تولەۋگە شاماسى جەتەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا اتسالىسامىن, كاسىپ اشا­مىن دەپ, باسىن «باتپاققا تىعىپ العانىن» جەلدىرباەۆتار بىلگەن جوق. ولار يپوتەكالىق قارى­زىن قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جي­ناق بانكىنە» ءوتىنىش بىلدىرەدى. جەل­دىرباەۆتاردىڭ تۇران الەم بانكتەن العانى يپوتەكالىق ەمەس, تۇتىنۋشىلىق نەسيە بولعان­دىق­تان, بانك كومەكتەن باس تارتادى. ويتكەنى تۇران الەم بانكتىڭ يپوتەكالىققا بالاپ بەرگەن تۇتى­نۋشىلىق نەسيەسىنىڭ بلانكاسى يپوتەكالىق نەسيە تۋرالى بەل­گى­لەنگەن ەرەجەلەرگە سايكەس كەل­مەيدى.

سونىمەن ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, جەلدىرباەۆتار وتباسى 19 ميل­ليون تەڭگەنى ۋاقىتىندا تولەي ال­مايدى. قوستاناي قالاسىنداعى جەكە سوت ورىنداۋشى نەسىبەلى با­سەنوۆا №2 قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ 2008 جىلى 4 قىركۇيەكتە شىعارعان شەشىمى بويىنشا بەر­گەن №2-1410/2008ج اتقارۋ قاعا­زى ارقىلى 2016 جىلعى 10 ناۋرىز­دا جەلدىرباەۆ ەردەننىڭ كەپىلدە تۇرعان ءۇيىن №6724 لوتپەن ەلەكتروندى ساۋدا الاڭىنا ورنالاستىرادى. ءسويتىپ بىرنەشە رەت وتپەگەن ءۇيدى, سول جىلى 24 ناۋ­رىزدا كازكوممەرتسبانكىنە 10 655 360 تەڭگەگە بتا بانك اق پايداسىنا ساتادى. ءسويتىپ 2016 جىلعى 25 ءساۋىر كۇنى ءۇيدى مەنشىك يەسى ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ اتىنان كاز­كوممەرتسبانك اق-تىڭ اتىنا اۋدارىپ جازىپ بەرەدى. بۇل قۇ­جاتتى ءبىر جىلدان كەيىن, 2017 جىلى 3 مامىردا تىركەيدى.

ال جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ ءۇيدى ساتۋدىڭ, ءتىپتى زاڭسىز ەكەنىن ايتادى. وعان ءوزىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ زاڭدارىنا سۇيەنگەن ناقتى دالەل­دەرىن دە العا توسادى.

– بۇل جەردە جەكە سوت ورىنداۋشى باسەنوۆانىڭ ءۇيدى ساتۋى, ءتىپتى زاڭسىز دەپ بىلەمىن. ول ءۇيدى تۇران الەم بانكتىڭ قوس­تاناي فيليالى اتىنان «كاز­كوم­مەرتسبانك» اكتسيونەرلىك قو­عا­مىنا ساتادى. ال تۇران الەم بانكتىڭ فيليالى 2015 جىل­دىڭ 22 قىركۇيەگىنەن باستاپ كاز­كوممەرتسبانكتىڭ قاراماعىنا وتەدى. قوستاناي قالالىق ادىلەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ا.سۇلتانوۆتىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا تۇران الەم بانك اكتسيونەرلىك قوعامى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە اتالمىش بانكتىڭ قوستاناي فيليالى قوستاناي قالالىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ 2015 جىلدىڭ 15 قازانىنداعى №610 بۇيرىعىمەن «زاڭدى تۇلعالار» مالىمەتتەرى مەملەكەتتىك بازاسى تىزىمىنەن الىنىپ تاستالعان» دەلىنگەن. دەمەك, تۇران الەم بانكتىڭ قوستاناي فيليالىنىڭ ءىس-ارەكەتى توقتادى دەگەن ءسوز. ال جوق فيليالدىڭ اتى­­نان قالاي ارەكەت ەتۋگە بولادى؟ ەكىنشىدەن, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن «ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ» جاڭا رەداكتسياسىنداعى 53-باپتىڭ 3-تارماعىندا ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىلارداعى ءىستى قاراۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ بىرەۋى شىعىپ قالعان جاعدايدا ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ وسى كودەكس­تىڭ 272-بابى ءبىرىنشى بولى­گى­نىڭ 1-تارماقشاسىنا سايكەس توقتا­تى­لاتىنى ايتىلعان. دەمەك, وسى زاڭعا سايكەس جەكە سوت ورىنداۋشى باسەنوۆا زاڭسىز قولدانعان قوس­تاناي قالالىق سوتىنىڭ 2008 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندەگى شەشى­مىمەن شىققان اتقارۋ قاعازىنىڭ كۇشى جويىلۋى ءتيىس ەدى. بىراق ونى ءىستى قاراعان №2 قوستاناي قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى مۇرات ادام ەسكەرمەگەن بە, قالاي؟ ەگەر ەلىمىزدىڭ زاڭدارىمەن قورعانا المايتىن بولسام وندا ونىڭ قا­جەتى قانشا ەدى؟ – دەپ ناليدى جا­رىلقاسىن جەلدىرباەۆ.

راسىندا, تۇران الەم بانكتىڭ فيليالى ارەكەتىنىڭ توقتاۋىنا وراي, ەردەن جەلدىرباەۆ ءۇيىنىڭ كەپىلدىگى كازكوممەرتسبانككە وتكەن بولاتىن. بۇگىندە كازكوم­مەر­تس­بانك اق كەپىل ۇستاۋشى بولىپ سا­نالادى. ال جەلدىرباەۆ اقساقال: «سوندا ءۇيدى كەپىلگە ۇستاپ وتىرعان بانك ونى زاڭدى تۇلعا بولىپ سانالمايتىن, جوق فيليالدان ءوزى قالاي ساتىپ الادى؟» دەيدى.

ءبىز وسى ءىس بويىنشا جەكە ءىس ورىنداۋشى نەسىبەلى باسەنوۆامەن حابارلاسقانبىز.

– كرەديتتى العان جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ اقساقالدىڭ بالاسى ەردەن جەلدىرباەۆ. مەن – سوت ورىنداۋشىمىن. تەك سوتتىڭ شەشىمىمەن عانا جۇمىس ىستەيمىن. سوتتىڭ 2008 جىلعى 4 قىركۇيەكتەگى شەشىمىن 2016 جىلى 24 ناۋرىزدا ورىندادىم. ماعان دەيىن دە ول كىسى سوت ورىنداۋشىلار ايتقان تالاپتىڭ ەشقايسىسىن ورىنداعان جوق. ول كىسىنىڭ كەپىلگە قويعان ءۇيى تۋرالى وعان نەشە رەت ءتۇسىندىرىپ ايتتىم. «بانكپەن سويلەسىڭىز. ون­دا وتىرعاندار دا ادامدار, تۇسىنىس­­تىككە بارار. ءۇيىڭىزدى ءوزىڭىز ساتىڭىز, قارىزىڭىزدان قالعا­نىن ءوزىڭىز الىپ قالاسىز» دەگەن جاناشىرلىعىمدى دا بىلدىرگەنمىن. ونىڭ بىرەۋىن دە تىڭداعان جوق, «مەنى ۇيىمنەن ايىردىڭ» دەپ, مەنىڭ ۇستىمنەن نەشە رەت سوتقا ارىز بەردى. بارىنەن دە جەڭىلدى. مەن ول كىسىنىڭ ءۇيىن سوتتىڭ سانكتسياسىمەن ساتتىم,– دەيدى نەسىبەلى زاريبانقىزى.

سوت ورىنداۋشىنىڭ ايتۋىن­شا, بانككە بورىشكەر ادام, ونى ءبارىبىر تولەيدى. تۇران الەم بانكتىڭ قوستاناي فيليالىنىڭ ارەكەتى توقتاعانىمەن, ونىڭ اكتيۆى مەن مىندەتتەرى كازكوممەرتس­بانككە ءوتتى. ءوندىرىپ الۋشى سوت­تىڭ شەشىمىمەن وزگەردى. جەل­دىر­باەۆتان وندىرىلگەن اقشا كازكوم­مەرتسبانككە اۋدارىلدى.

ال جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ اقساقال مەملەكەتتىڭ قايتا قارجى­لاندىرۋىمەن ولاردىڭ كرەديتى تولىق وتەلىپ كەتكەندىگىن ايتادى. ول ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋرودان» العان قولىنداعى قۇجاتتارىن كول­دەنەڭ تارتتى.

– ۇلتتىق بانك ءوزى جانىنان قۇرعان «پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى» اق ارقىلى 2015 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندەگى №69 قاۋلىسىنا وراي, قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 130 ملرد تەڭگەنى ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭ­گەيلى 9 بانككە بولەدى. كازكوم­مەر­تسبانكتىڭ ء«بىرىنشى كرەديتتىك بيۋروعا» بەرگەن مالىمەتىندە №1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلى­سىم­شارتى بويىنشا ەردەن جەلدىر­باەۆتىڭ العان 150 مىڭ اقش دول­لارى كولەمىندەگى نەسيەسى قاي­­تا قارجىلاندىرۋ ارقىلى 2015 جىلى 31 مامىردا تۇگەل جا­بىل­­عانى تۋرالى ايتىلادى. ال جەكە سوت ورىنداۋشى نەسىبەلى باسە­نوۆا ەردەن جەلدىرباەۆتىڭ اتىنداعى № 1101/07/114/83 نە­سيەلىك كەلىسىمشارتتى ەكىنشى رەت «ىسكە قوسادى» دا, 2015 جىلى 23 جەلتوقساندا قوستاناي قالالىق سوتىنا ءوتىنىش تۇسىرەدى. سوتتىڭ شەشىمىمەن 2016 جىلدىڭ 14 قاڭ­تارىندا ءۇيدى بۇعاتتايدى, – دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.

جارىلقاسىن جەلدىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءۇي ساتىلعاننان كەيىن تۇران الەم بانكتىڭ كازكوم­مەر­تس­بانككە وتكەن باياعى فيليا­لى مەن نەسيە الۋشى ەردەن جەل­­­­دىر­­باەۆتىڭ اراسىنداعى №1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلىسىمشارت ءۇشىنشى رەت «ىسكە قوسىلادى» دا, ەر­دەن جەلدىرباەۆتىڭ اتىنا جاڭا­دان 9 902 008 تەڭگە 77 تيىن نەسيە راسىمدەلەدى.

– ال بۇل تۋرالى مەنىڭ بالام ەردەن جەلدىرباەۆ ەشنارسە بىلمەيدى. سوندا № 1101/07/114/83 نەسيەلىك كەلىسىمشارتىن 2015 جى­لى 31 مامىردا مەملەكەتتىڭ قاي­تا قارجىلاندىرعانى قايدا؟ ە.جەل­دىرباەۆتىڭ تولەي الماعان كرەديتى قايتا قارجىلاندىرىلماسا كاز­كوم­مەرتسبانك ء«بىرىنشى كرەديت­تىك بيۋروعا» نەگە بۇلاي ەسەپ بەرەدى؟ – دەيدى جارىلقاسىن اقساقال.

بۇگىندە باسپاناسىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ وتىرعان جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ 2015 جى­لى كازكوممەرتسبانكتە جال­­عان قايتا قارجىلاندىرۋ ورىن العان, سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت­تىڭ 150 ميلليون تەڭگەسى تالان-تاراجعا ۇشىراعان, تۇران الەم بانكتىڭ قارىز الۋشىسى جەلدىرباەۆتار 40 ميلليون تەڭگەگە زارداپ شەكتى دەپ بىلەدى. ول مۇنى رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتىنا جازعان ارىزىن­دا ۇلتتىق بانكتىڭ 2015 جىل­عى 24 ساۋىردەگى №69 جانە 2016 جىل­دىڭ 16 ماۋسىمىنداعى 149 قاۋلىلارىنان, ء«بىرىنشى كرەديت­تىك بيۋروسى» اق-تان العان قۇجاتتا­رىنان ءۇزىندى كوشىرمەسىن كەلتىرە وتى­رىپ, كورسەتەدى.

ۇزاققا سوزىلعان داۋدا ەكى جاق تا ءوز ۇستانىمىندا زاڭعا سۇيەندىك دەيدى. سوت ورىنداۋشى باسەنوۆا «جەلدىرباەۆ سوتتىڭ بارلىعىنان جەڭىلدى, سوتقا, سوت ورىنداۋشىعا ءتىل تيگىزدى» دەيدى. ال جارىلقاسىن جەلدىرباەۆ قالالىق سوت, ونىڭ سۋدياسى مۇرات ادام قاراعان ىستە ادىلەتتىككە نۇقسان كەلگەنىن ايتادى. «مەن كورسەتكەن ءىس, بانكتەگى, وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىنداعى بىلىقتار تۇبەگەيلى تەكسەرىلمەي وتىر» دەگەن ءۋاج ايتادى. جەلدىر­باەۆ سوتتىڭ بارلىق ساتىسىنا, پروكۋراتۋراعا ارىزدانۋىن ءالى توق­تاتقان جوق. تەكەتىرەس پەن وتباسىنىڭ سەرگەلدەڭى جالعاسۋدا. ال اقيقات نۇكتەسىنىڭ قاشان قويىلارى بەلگىسىز.

ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي