تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر جاساۋ جولدارى

1992 جىلى قازاقس­تان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋى­مەن م.و.اۋەزوۆ اتى­نداعى شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينس­تي­تۋتىندا سالالىق تەر­مي­نو­­لوگيالىق سوزدىكتەر جا­ساۋ جۇ­مىسىن ۇيىمداستىرۋ جو­­نىن­دە رەسپۋبليكالىق عى­لى­مي-پراكتيكالىق سەمينار وت­كى­زىلدى. مەن ول كەزدە مينيس­تر­­­لىكتە قىزمەت جاسايتىنمىن. سە­ميناردى ۇيىمداستىرۋ كو­مي­­تەتىنىڭ توراعاسى ءبىلىم ءمي­نيس­­ترى ش.شاياحمەتوۆ بولدى, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ب.ابدى­كا­رىموۆ پەن تور­اعا­­نىڭ ورىن­باسارلارى بولىپ تا­عاي­ىن­دالدىق.

سەميناردا مينيستر بايانداما جاسادى. ونىڭ جۇمىسىنا ءابدۋالي قايدار, ومىربەك جول­داسبەكوۆ, ايتمۇحامەد ابدۋل­لين سىندى اكادەميكتەر, ا.باي­تۇر­سىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­­تيتۋتى عالىمدارى مەن كوپ­تە­گەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە ءدارىس بەرىپ, سالا تەرمينولوگياسىن جاساۋ­مەن شۇعىلدانىپ جۇر­گەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قاتىستى.

1931-1990 جىلدار ارالى­عىن­دا 89 سالالىق ورىسشا-قا­زاق­شا سوزدىك دايىندالعان ەكەن, بى­راق ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كو­لە­مى از جانە ولار قايتا وڭدەلىپ, كوپ­­تەگەن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قا­جەت ەتەتىن سوزدىكتەر ەكەنى انىق­تال­دى.

3 كۇنگە سوزىلعان سەميناردا قازاق تەرمينولوگياسىن قا­لىپ­­تاستىرۋعا نەگىز بولاتىن 27 ءوندىرىس پەن عىلىم سالاسى انىقتالىپ, وسى سالالار بويىن­شا تەرمينولوگيالىق سوز­دى­كتەردىڭ ساپالى جازىلۋىنا جاۋاپتى ادامدار بەكىتىلدى, ولار گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ, ماتەماتيكا, تەحنيكا سالالارى بويىنشا توپتاستىرىلدى. وكىنىشكە قاراي, وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپ­تەرگە بايلانىستى, بۇل جۇمىس اياقسىز قالدى.

1998 جىلى «راۋان», قازىرگى «مەكتەپ» باسپاسىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن, وسى جۇمىستى جانداندىرۋدى قولعا الدىم. مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرىمەن شارت جاسالىپ, 1999-2000 جىلدارى ەلى­مىزدە العاش رەت, 31 توم­دىق «قازاقشا-ورىسشا, ورىس­شا-قازاقشا سالالىق تەر­مي­نو­لو­گيالىق سوزدىكتەر» توپ­تا­ما­سى جا­رىق كوردى. بۇل سوز­دىك­تەر­دى جاساۋعا 450-گە تارتا سالا ع­ا­لىم­دارى مەن ماماندارى اتسا­لىس­تى. سوزدىكتەر توپتاماسى­نا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جو­عارى باعا بەردى. بۇل ەڭبەككە مەم­­لەكەتتىك سىيلىق بەرىلىپ, اۆ­تورلار وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

2012-2014 جىلدارى پەدا­گو­گيكالىق عىلىمدار اكادە­ميا­سىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامى­تۋ كو­ميتەتىمەن جاسالعان شارت نە­­گىزىندە 30 تومدىق «قازاق­شا-ورىس­شا, ورىسشا-قازاقشا تەر­مي­نولوگيالىق سوزدىكتەر» توپتاماسى دايىندالىپ, جا­رىق كوردى. 1999-2000 جىلدارى شىققان سوز­دىكتەردىڭ ارقايسىسىندا شاما­مان 5 مىڭ تەرمين بولسا, بۇل سوز­دىكتەردە 10-12 مىڭ تەرمين بول­دى.

بۇل سوزدىكتەر توپتامالارى مە­نىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن داي­ىندالدى.

سوزدىكتەردى دايىنداۋ جۇ­مىس­­تارى مۇقيات جۇرگىزىلدى:

– ءبىرىنشى, سالالىق تەر­مي­نو­لو­گيالىق سوزدىكتەر دايىن­داۋ, ەڭ الدىمەن, سالا عا­لىم­دا­رى مەن ماماندارىنىڭ ءىسى بول­عان­دىق­تان, بۇل جۇمىستى اتقارۋعا 1999-2000 جىلدارى شىققان سوز­دىكتەردىڭ اۆتورلارى, سونى­مەن بىرگە كەيىنگى جىلدارى قا­زاق تىلىندە وقۋ قۇرالدارى مەن سوز­دىكتەر جازعان عالىمدار تار­­تىلدى. جالپى, 52 مەكەمەدە – جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عى­لى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن­دا, اكا­دەميالاردا, مينيس­تر­لىكتەر مەن پارلامەنتتە, سالالىق مەكە­مە­لەردە قىزمەت ەتەتىن 144 عى­لىم دوكتورى, 120 عىلىم كانديداتى, جالپى 350-دەن اسا عالىم مەن سالا ماماندارى تياناقتى جۇمىس جاسادى;

– ەكىنشى, سالا ماماندارى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىم­دا­رى بىرلەسە وتىرىپ «قازاق­شا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاق­شا (ەكى ءتىلدى) سالالىق عى­لىمي تەر­مي­نولوگيالىق سوزدىكتەر توپتا­ماسىن ازىرلەۋ پرينتسيپتەرى (ۇستانىمدارىن)» ازىرلەندى;

– ءۇشىنشى, العاش رەت سالالىق تەر­­مينولوگيا سوزدىكتەردى جاساۋ­­دا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ عالىم­دا­رى ءار تومنىڭ اۆتور­لىق ۇجىم مۇشە­لەرىمەن بىرلەسە ەڭبەك ەتتى;

– ءتورتىنشى, اۆتورلىق ۇجىم مۇ­شەلەرى ءوز سوزدىكتەرىن ازىر­لە­گەننەن كەيىن ءبىر-بىرىنە جا­قىن سالالار توپتاستىرىلىپ, ور­تاق تالقىلاۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. مۇنداي ورتاق تال­قى­لاۋعا بىرنەشە بالاماسى بە­رىل­گەن تەرميندەر, سونىمەن بىر­گە اۆتورلىق ۇجىمدار وزدەرى ءبىر شەشىمگە كەلە الماعان تەرميندەر ۇسىنىلدى. وسىنداي وتى­رىستاردا 20 مىڭعا جۋىق تەر­مين مۇقيات تالقىلاندى. ولار­­دى تالقىلاۋعا شامامەن 1000-نان اسا ساعات, 8 ساعاتتىق جۇ­­مىس كۇنىمەن ەسەپتەگەندە, جار­­تى جىل ۋاقىت جۇمسالدى. بۇل وتىرىستاردا تەرمينجاسام ما­س­ە­لەسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرى, سا­لا تەرميندەرىن قالىپتاستىرۋ جول­­دارى, شەتەلدىك تەرميندەردى دۇ­­رىس اۋدارۋ, كونە سوزدەردى پاي­دا­لانۋ تاسىلدەرى, قازاق ءتىلى زاڭ­دى­لىقتارىنىڭ ساقتالۋى جا­نە ت.ب. كوپتەگەن ماسەلەلەر قا­راس­تى­رىلىپ وتىردى, ەلىمىزدە سالا تەر­ميندەرىن جاساۋ مەكتەبى قا­لىپ­تاستى;

– بەسىنشى, جاسالعان تەر­مين­­دەردى قابىلدايتىن دا, قابىل­دامايتىن دا حالىق. سوندىقتان ولاردى حالىقتىڭ تالقىسىنا كەڭىنەن سالۋ ماقساتىندا «انا ءتىلى» گازەتىندە «وقىرمانمەن ويلاسۋ» اتتى ايدارمەن «تەر­مين­­جا­سام: ۇسىنىس. پىكىر» دەگەن تاقىرىپتا 2500-نان اس­تام تەرمين, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتىن­دا­عى «تەرميندەر» ايدارىندا 1000-عا جۋىق تەرمين جاريالاندى, تەرميندەر پەداگوگيكالىق عى­­لىمدار اكادەمياسىنىڭ ساي­تى­نا ورنالاستىرىلىپ وتىردى;

 – التىنشى, دايىندالعان سوزدىكتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكى­مە­تى جا­نىنداعى رەسپۋب­لي­كا­لىق تەر­مي­­نولوگيا كوميسسيا مۇ­شە­لە­رى مول ۇلەس قوستى. ءار سوزدىك تەر­­مي­نكومنىڭ الدىن الا انىق­تال­عان ءبىر مۇشەسىنە تاپسىرىلىپ, ولار سوزدىكتەردى مۇقيات قاراپ, مىڭداعان تەرمينگە قاتىستى ۇسى­نىس-پىكىرلەر ءبىلدىردى. ولار بوي­ىنشا اۆتورلار تياناقتى جۇمىس جۇرگىزدى.

– جەتىنشى, بارلىق سوزدىك­تەر­دى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتى جا­­نىنداعى رەسپۋب­ليكالىق تەر­مي­نولوگيا كوميسسياسى ماقۇل­دا­دى.

لاتىن ءالىپبيىن قوعامدىق قول­دانىسقا ەنگىزۋدە وسى الىپ­بيمەن جازىلعان تەرمينو­لو­گيا­لىق سوزدىكتەر ەرەكشە ءرول اتقا­راتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار­دى ازىرلەۋدە عىلىم مەن تەح­نيكانىڭ, ەكونوميكا مەن مادە­نيەتتىڭ جۇزگە تارتا سالالا­رىن قامتىعان وسى 30 تومدىق «قازاق­شا-ورىسشا, ورىسشا-قازاقشا تەر­­مينولوگيالىق سوز­دىك» توپ­تاما­سىن نەگىزگە الۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل جۇ­مىس­تى تو­مەن­دەگى رەتتە جۇر­گىزۋدى ۇسى­نا­مىز:

– ءبىرىنشى, وسى سوزدىكتەر ­ وسىنداي 30 تومدىق نەمەسە ءار تومدا 70-80 مىڭداي تەرمين بو­لاتىن, تەحنيكا, جاراتىلىس­تانۋ جانە گۋمانيتارلىق سالا­لار بويىنشا – 3 تومدىق سوزدىكتەر داي­ىنداۋ جونىندە شەشىم قابىل­دانۋى كەرەك;

– ەكىنشى, سوزدىك اۆتورلارى قاتارىنا كەيىنگى جىلدارى سوز­دىك­تەر مەن قازاق تىلىندە وقۋ­لىق­تار جازعان, اسىرەسە تاڭداپ الىنعان شەتەلدىك 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىستارىن ات­قارىپ جۇرگەن عالىمدار مەن ما­مانداردى تارتۋ كەرەك;

– ءۇشىنشى, سوزدىكتەردى دايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجى ءبولۋ جانە بۇل سوزدىكتەردىڭ اۆتور­لارىنىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەسى شەشىلۋى كەرەك;

 – ءتورتىنشى, بۇل سوزدىكتەردى دايىن­داعاندا جوعارىدا ايتىل­عان 30 توم سوزدىك جاساۋدا اتقا­رىل­عان جۇمىستار جاسالۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز;

– بەسىنشى, دايىندالعان سوز­دىكتەر رەسپۋبليكالىق تەرمينو­لو­­گيا كوميسسياسىندا مۇقيات تال­­قىلانۋى ءۇشىن, كوميسسيا مۇ­شە­لەرىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلۋى كەرەك;

– التىنشى, رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى مەن مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ونى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى باسقارعانى دۇرىس بولار ەدى دەپ ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى;

– جەتىنشى, رەسپۋبليكالىق تەر­­مينولوگيا كوميسسياسى ءوز وتى­رىستارىندا سالا تەر­مين­د­ە­رىن جاساۋ جۇمىستارى ۇزاق جىل­داردان بەرى تياناقتى اتقا­رىلىپ كەلە جاتقانىن ەسكە­رە وتىرىپ, ۇسىنىلىپ وتىر­عان تەر­ميندەردىڭ ىشىندە قالىپ­تاس­­قان جانە حالىق قابىلداعان سا­لا تەرميندەرىن بەكىتۋ ماسە­لە­­­سىن قاراستىرۋى كەرەك دەپ ۇس­ى­­­نىس ايتقىمىز كەلەدى. بۇل اسا ماڭىزدى ءىس بولار ەدى. وسى ۇسى­نىس قابىلدانسا, ون­دا سوز­دىكتەردە الدىمەن بەكى­تىل­­گەن تەر­ميندەرى, سودان كەيىن ما­قۇل­دان­عان تەرميندەردى جازۋعا بولادى (اقىلداسۋ كەرەك).

وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتي­جە­سىندە لاتىن الىپ­بيىندە ساپالى سالالىق تەر­مينو­لوگيالىق سوز­­دىكتەر دايىندالىپ, 150 مىڭ­نان اسا تەرميندى بەكى­تۋگە بولا­دى.

جالپى, تەرمين جاساۋ جۇ­مىس­­تارى اسا اۋىر جانە كوپ ۋاقى­تتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس ەكە­­نىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى ۋا­قىت وتكىزبەي باستاۋ كەرەك. لا­­­تىن ءالىپبيى قابىلدانىپ, ونىڭ بار­لىق جازىلۋ ەرەجە­ل­ە­رى بە­كى­تىل­گەن جاعدايدا, دايىن­دال­عان تە­رميندەردى جاڭا الىپبيدە جا­­زۋ كوپ ۋاقىت المايدى. باس­تى ماق­سات, دۇرىس تەرميندەر قالىپ­تاس­تىرۋ بولسا يگى.

اسقاربەك قۇسايىنوۆ,

31 تومدىق جانە 30 تومدىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر

توپتامالارىن دايىنداۋ جوبالارىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى,

اكادەميك, پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى