قازاق ءباسپاسوزى: وتكەنى, بۇگىنى جانە بولاشاعى

ارينە, فاكتىگە سۇيەنەر بولساق, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى  «تۇركىستان ۋالاياتى گازەتىنەن» باستالاتىنى بەلگىلى. تاشكەنت قالاسىندا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ رەسمي گازەتىنە قوسىمشا رەتىندە 1870 جىلدىڭ 28 سəۋىرىنەن باستاپ شىققان بۇل باسىلىم دا, بۇدان كەيىنگى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» دە وكىمەت ورىندارىنىڭ رەسمي قۇرالى بولسا دا قاتاڭ تسەنزۋرانىڭ استىندا قازاق جۇرتىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ايتارلىقتاي قامتىعان-دى.

بۇلاردان سوڭ حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن «بىرلىك تۋى», «قازاق گازەتى», «دالا», «قازاقستان», «ەشىم دالاسى», «قازاق», «ايقاپ», «الاش», «سارىارقا», «ۇران», ء«ۇش ءجۇز», «تىرشىلىك» سياقتى گازەت-جۋرنالداردا سول تۇستاعى قازاق وقىعاندارى بۇقارانىڭ كوزىن اشىپ, كوڭىلىن وياتۋ ىسىنە ايانباي ۇلەس قوستى. سونىمەن بىرگە ۇلت تىلىندەگى گازەت ءستيلى مەن جازبا əدەبي ءتىلىنىڭ دامۋىنا جول سالدى. 

وسىلاردىڭ ىشىندە قازاق قوعامىن­داعى سەرپىلىسكە ايرىقشا ىقپال ەتكەن باسىلىم «قازاق» گازەتى ەدى. تاريحي دەرەكتەر «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 2 اقپاننان 1918 جىلعى 16 قىركۇيەككە دەيىنگى ارالىقتا جالپى 265 ءنومىرى جارىق كورگەنىن ايتادى.

گازەتتىڭ رەداكتورى احمەت باي­تۇر­سىنوۆ بولىپ, ونى ۇيىمداستىرۋعا ءاليحان بوكەيحان, مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ بەلسەنە اتسالىستى. قازاق تاري­حىنداعى ەڭ العاشقى ۇلتتىق-دەمو­كراتيالىق ۇيىم – «الاش» پارتياسىنىڭ قۇرىلۋىنا دا وسى گازەت ۇيىتقى بولدى. وسى الماعايىپ كەزەڭدە ات توبەلىندەي ەلشىل ازاماتتار «كەرەگەمىز – اعاش, ۇرانىمىز – الاش» دەگەن ۇستانىمنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, قالىڭ قازاققا باعدارشام بولدى. «الاش» دەپ اتقا قونعان ارداقتىلارىمىز ۇلى كۇرەستى ۇلت اعارتۋ ىسىمەن ۇشتاستىردى. گازەت شىعارىپ, وقۋلىقتار جازدى. وتارلىق قامىتىنان قورعالاپ قالعان قازاقتىڭ رۋحىن وياتىپ, ءتىلى مەن ءسوزىن تۇزەۋگە, سول ارقىلى ۇلتتىڭ ءوزىن تۇزەۋگە تالپىندى. ارىستاردىڭ سوزىمەن ايتساق, ولار «وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە دەيىن اپاردى». 

«قازاق» گازەتى ىلگەرى جەتكىزىپ كەتكەن ۇلتتىق ءباسپاسوز كوشى كەڭەس ءداۋىرى تۇسىندا تسەنزۋرانىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىنا وتسە دە, زامانانىڭ دۇمپۋىمەن ودان ءارى دامي باستادى.  بۇل تۇستا «ەڭبەكشى قازاق», «قازاق مۇڭى», «مۇعالىم», «كەدەي ءسوزى» ءتارىزدى گازەت-جۋرنالدار قازاق قاۋىمىنىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدى. كيررەۆكومنىڭ ورگانى رەتىندە 1919 جىلى «ۇشقىن» جəنە 1920 جىلى «يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا» گازەتتەرى جارىق كوردى. بۇل باسىلىمداردىڭ مۇراگەرى – بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى. 

الداعى جىلى ءجۇز جىلدىق بەلەسكە شىعاتىن «ەگەمەن قازاقستان» ءوز تاريحىندا «ۇشقىننان» كەيىن «ەڭبەك تۋى», «ەڭبەكشىل قازاق», كەيىننەن «سوتسيالدى قازاقستان», «سوتسياليستىك قازاقستان» اتاۋىمەن جارىققا شىقتى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان تۇستا اتى «ەگەمەندى قازاقستان», ال 1993 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» بولىپ وزگەردى. اعا باسىلىمدا ءار جىلدارى بەرنياز كۇلەەۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ساكەن سەيفۋللين, تۇرار رىسقۇلوۆ, وراز جاندوسوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ سىندى ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى قىزمەت ىستەپ, باسىلىمدى دامىتۋ ىسىنە زور ۇلەس قوستى. 

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارىشتاپ ءوسىپ, قاۋىرت دامىعان كەزەڭى دەپ وتكەن عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىن اتاۋعا بولادى. وسىناۋ كەزەڭدە «سوتسياليستىك قازاقستان», «لەنينشىل جاس», «قازاق ادەبيەتى», «قازاقستان ايەلدەرى», «جۇلدىز», «جالىن», «مادەنيەت جانە تۇرمىس», ء«بىلىم جانە ەڭبەك», «ارا», «بالدىرعان» سياقتى باسىلىمدار بارشانىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدى. كەيبىرىنىڭ تيراجى 200 مىڭنان اسسا, از دەگەنى 5-10 مىڭ دانامەن تارالدى.  ال, تاۋەلسىزدىك كەلگەلى ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە ۇلكەن ءدۇمپۋ بولعانى ايان. گازەت-جۋرنال قاتارى الدەنەشە ەسەگە كوبەيىپ, وتاندىق باق نارىعىندا باسەكە قىزا باستادى. جاۋىننان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپ­تاعان «سارى» باسىلىمداردى ايت­پاعاننىڭ وزىندە «ايقىن», «قازاق­ستان-زامان», «تۇركىستان», «التىن وردا», «جاس قازاق», «جاس قازاق ءۇنى», «كەنتاۆر», «الاش ايناسى», «دالا مەن قالا», «نۇر استانا», كەيىنى­رەك «حالىق ءسوزى», «ۇلت Times» سياقتى جا­ڭا گازەتتەر اقپارات ايدىنىنا جول تارت­تى. وسى باسىلىمداردىڭ قاي-قاي­سى­نىڭ دا ەگەمەندىكتىڭ نىعايۋىنا قوس­قان ۇلەسىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. ۇلتتىڭ مۇددەسى سىنالعان كەزدە قازاقى ءباسپاسوز قاشاندا ايانباي كۇ­رەس جۇرگىزدى. سونىمەن قاتار ەكونو­مي­كامىزداعى وڭ وزگەرىستەر, رۋحاني قۇندىلىقتار سياقتى التىن ارقاۋلى ماسەلەلەردىڭ بىردە-ءبىرى ۇلتتىق ءباسپاسوز نازارىنان تىس قالعان ەمەس.

كەيىنگى جىلدارى نارىقتىڭ زاڭدى­لى­عىنا ساي الەمدە گازەت-جۋرنالدار قاتارى ءبىرشاما وڭتايلانعانى بەلگىلى. بۇل ءۇردىس ءبىزدى دە اينالىپ وتكەن جوق, سونىڭ سالدارىنان جوعارىدا اتال­عان گازەتتەردىڭ بىرقاتارى جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى, ءبىرازى ينتەر­نەت-رەسۋرسقا اينالدى.

سونىمەن اقپاراتتىق-كوممۋني­كا­تسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ قانات جايۋى ماسس-مەديانىڭ الدىنا جاڭا تالاپتار قويا باستادى. قولىندا سمارتفونى بار, الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلگەن كەز كەلگەن ادام قازىر اقپارات قۇرالدارىنىڭ سالماقتى باسەكەلەسىنە اينالدى. الايدا, ينتەرنەت جۋرناليستيكا دامى­عان سايىن ونىڭ دا پروبلەمالارى اندىز­داپ الدان شىقتى. ماسەلەن, الەۋ­مەتتىك مەديا اتقا مىنگەننەن بەرى اق­پاراتتىڭ اق-قاراسىن تەكسەرمەي جاريالاۋ دەگەن دەرت بەلەڭ الا باستادى. وسىعان ساي, سەنىمدى دەرەك كوزى بولا الاتىن كاسىبي مامانداردىڭ باعاسى كۇن وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. وسىنىڭ ءوزى ءداستۇرلى باق-تىڭ قوعامداعى ورنى جوعالمايتىنىن كورسەتىپ وتىر.

دەگەنمەن, گازەت كۇن سايىن, ءتىپتى كۇنىنە ءۇش رەت شىققان كۇننىڭ وزىندە اقپارات تاراتۋ جىلدامدىعى جونىنەن باسقا باق-پەن باسەكەلەسە الماسى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق. ەندەشە اقپارات كەڭىستىگىندەگى باسەكەگە شىداس بەرۋ ءۇشىن گازەتتەر ەندىگى جەردە نە ىستەۋى كەرەك؟ ءبىز بۇل سۇراقتى وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماماندارعا قويىپ كورگەن ەدىك.

مۇحتار سەڭگىرباي,  سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, PhD دوكتور:

تسيفرلى داۋىردە تەك قاعاز تۇرىندە باسىلىپ, بەلگىلى ءبىر اۋماققا تارالاتىن اقپاراتتىق گازەت شىعارۋدىڭ ءمانى جوق ەكەنى تۇسىنىكتى. الەم بويىنشا گازەت, جۋرنال اتاۋلىنىڭ تارالىمى كۇرت تومەندەپ بارادى, سەبەبى جاڭا بۋىن جاڭالىقتى دا, باسقا ماتەريالداردى دا پلانشەت پەن سمارتفوننان, كومپيۋتەردەن وقۋعا ويىسىپ بارادى. بىراق, تسيفرلى عاسىردا گازەت اتاۋلى جويىلادى دەگەن تۇسىنىك قاتە, مەنىڭ ويىمدا «گازەت» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ءمان-ماعىناسىن وزگەرتىپ, اقپارات قۇرالى رەتىندە ونىڭ فورماسى دا, مازمۇنى دا, تارالۋ ءادىسى دە, وقىرماندارى دا تۇگەلىمەن ترانسفورماتسيالانادى جانە بۇل قازىر بولىپ تا جاتىر. 

تسيفرلى ءداۋىر كەزىندەگى گازەت قانداي بولادى؟ 

1. كونۆەرگەنتتى. كونتەنتتى وقىر­ماننىڭ ءارتۇرلى توبىنا اركەلكى فورمادا ۇسىنا الادى. وندا اقپارات تاراتۋدىڭ ءماتىن, مۋلتيمەديا, داتا ۆيزۋاليتسيا, ينتەراكتيۆ, ويىن, ساۋالداما, ت.س.س. تۇرلەرى ارالاس بولۋى كەرەك. 

2. كەز كەلگەن باق-تىڭ بۇكىل الەمگە تارالۋىنا مۇمكىندىك بار. اقپارات قۇرالدارى وقىرمان نازارى ءۇشىن الەم دەڭگەيىندە باسەكەگە تۇسەدى. ماسەلەن, ورتالىق ازيا حالقىنىڭ ومىرىنە قىزىعاتىن ادام ونى New York Times-تان ەمەس, «ەگەمەن قازاقستاننان» وقي الاتىنداي بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ 

3. قاعاز تۇرىندەگى گازەت اقپارات تارا­تۋدىڭ ءبىر فورماسى رەتىندە ساقتالادى, ول پلانشەتتەن جالىققان نەمەسە ءبىر اۋىق كوزىن دەمالتقىسى كەلەتىن, ياكي اسىقپاي وقىپ, وي قورىتقىسى كەلەتىن وقىرمانعا قوسىمشا مالىمەت بەرەدى. 

4. ءححى عاسىر وقىرمانى جاي ءماتىن وقىپ قويا سالاتىن ادام ەمەس, ول با­سى­لىمنىڭ مازمۇنىن قالىپتاس­تىرىپ, ونى باعىتتاپ, بايىتىپ وتىرادى. گازەت وقىرماننىڭ ماقالاعا قاتىستى ءىس-ارەكەتىنە قاراپ ستراتەگيا جاسايدى.

سرايىل سمايىل,  «جاس قازاق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى:

وسىدان 5-6 جىل بۇرىن قازاق گازەت­تەرى جويىلادى دەگەن بولجامدار جا­سال­عان. بىراق ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر­عانداي, جوعالا قويعان جوق. قا­رىش­­تاپ دامىعان جاپونيانىڭ وزىندە قازىر جاستاردى كىتاپقا جاقىنداتۋ مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولعا الىنىپ جاتىر. ويتكەنى تسيفرلى تەحنيكا الدىمەن ادام دەنساۋلىعىنا زيان. ينتەرنەت ادامنىڭ ويلانۋىنا مۇمكىندىك بەر­مەيدى, جالقاۋلىققا جەتەلەيدى.

سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلى دامىعان سايىن ساۋاتتى جازاتىندار قاتارى كەمىپ كەتتى. قازىر كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جەلىگە باس سۇقساڭىز, ونداعى ماتىندەردە تىنىس بەلگىسىن ايتپاعاندا, قازاق تىلىندەگى قاراپايىم ەرەجەلەردىڭ ساقتالمايتىنىن كورەسىز. وسى تۇستا قازاق ءباسپاسوزى ساۋاتتى اقپارات بەرۋ ارقىلى ۇتادى. الدىمەن اقپاراتتى سايتقا جەدەل ورنالاستىرىپ, سونان سوڭ گازەتكە ساراپتاپ بەرسەك, ۇتارىمىز كوپ. گازەتتەگى ساراپتاما, وچەرك, ەسسە, تولىق سۇحباتتار باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ قالا بەرمەك.  

سامات يبرايم,  «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى:

جالپى, قازاق ءباسپاسوزى وقىرمانسىز ەمەس. تەك گازەتتى جارنامالاۋ, جازىلۋدى ۇيىمداستىرۋ جاعى جەتىسپەي جاتادى. مىسالى, مەن 2010 جىلدان بەرى گازەتكە جازىلۋدى تسيفرلاندىرۋ, سمارتفون ارقىلى جازىلۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ كەلەمىن.  قازىر قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ ءوزىن تەلەفون ارقىلى جۇرگىزىپ جۇرگەن ۋاقىتتا بۇل باستاما جۇزەگە اسىرىلسا, پوشتاعا بارۋدى قۇنتتامايتىن قانداستارىمىز گازەتتەرگە ەركىن جازىلار ەدى. سونداي-اق باسىلىمداردىڭ سايتتارىن جاڭار­تىپ, زامان تالابىنا, وقىرماندار تالعامىنا ساي ەتۋدىڭ دە ماڭىزىن جوققا شىعارمايمىن. سوندا عانا قازاق گازەتتەرى بۇگىنگىدەن دە وركەندەي تۇسەر ەدى.

P.S. اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا 3027 باق تىركەلگەن, سونىڭ 2608-ءى باسپا باسىلىم. اتالعان گازەت-جۋرنالداردىڭ 519-ى تازا قازاق تىلىندە جارىق كورسە, 802 باسىلىم ورىس تىلىندە تارالادى, 992 باسپا باق قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعادى ەكەن.

قامبار احمەت, «ەگەمەن قازاقستان»