تاياۋدا استانا تورىندە وتكەن حالىقارالىق «التىن وردا – دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى: تاريح, ارحەولوگيا, مادەنيەت, بىرەگەيلىك» اتتى سيمپوزيۋم بايىرعى ۇلى دالا ەلى مەن بۇگىنگى ەۋرازيا كەڭىستىگى مەملەكەتتەرىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن, ىقپالداستىعىن, ەلدىك دامۋ جولىن, قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-مادەني ينستيتۋتتارىن, ۇلىسارالىق ساۋدا مەن بايلانىس جۇيەلەرىن, باي رۋحاني مۇراسىن, سونداي-اق وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى جاسامپازدىق, وركەنيەتتىلىك ساباقتاستىعىن زەردەلەۋگە مول مۇمكىندىك تۋعىزدى. شىنىندا دا وتاندىق, وڭىرلىك, الەمدىك تاريحتانۋدىڭ, ەلتانۋدىڭ بەتبۇرىس كەزەڭىن انىقتاعان بۇل عىلىمي جيىن جاڭا پانارالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا يگى اسەر ەتەدى دەپ سەنەمىز.
وسى سيمپوزيۋمعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى جۇيەلى يدەيا كوتەرىپ جۇرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ ارنايى قاتىسىپ, بايسالدى بايانداما جاساۋى عىلىمي-ينتەللەكتۋالدىق شارانىڭ بيىك تە سارابدال دەڭگەيىن كورسەتتى. «تاريح حالىقتاردىڭ اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر رەتىندە ادىلەتتى ءارى قاۋىپسىز الەم قۇرۋعا ىقپال ەتۋى قاجەت. سول ءۇشىن ورتاق مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەدە عىلىمي قاۋىمداستىق ايرىقشا ءرول اتقاراتىنى انىق» دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تومەندە تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى مەن «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان التىن وردا (جوشى ۇلىسى) تاعىلىمىنا قاتىستى دوڭگەلەك ۇستەل ماتەريالدارىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ءىس-شاراعا بەلگىلى وتاندىق جانە تاياۋ شەتەل عالىمدارى قاتىستى.
ديحان قامزابەك ۇلى,
«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى, مودەراتور:
– قۇرمەتتى ارىپتەستەر! بۇگىنگى قوعام التىن وردا نەمەسە ۇلىق ۇلىس تاريحىنا اسا ىقىلاستى. وسى ءداۋىردى تانىمالداندىرۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى بار؟ التىن وردانىڭ الەمدىك جانە وڭىرلىك ءمان-ماڭىزىن يگەرۋدىڭ ءجون-جوباسى قايسى؟ زاماناۋي عىلىم وسى تەگەۋرىندى ۇلىستى ورتاعاسىرلىق ەۋرازياداعى جەتەكشى گەوساياسي كۇش رەتىندە قاراستىرا الا ما؟ قازىرگى تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن جوشى ۇلىسى جەتىستىگى قانداي تاريحي فاكتور؟
ەرلان سىدىقوۆ,
تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ توراعاسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى:
– التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋلارىن, باسقارۋ ءداستۇرى ەۆوليۋتسياسىن, ۇلى دالانىڭ وركەنيەت تاجىريبەسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اشادى.
مەملەكەت باسشىسى يدەياسىمەن جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى, حالىقارالىق فورۋمداردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, التىن وردا كەزەڭى تۋرالى ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ قولعا الىنۋى – مەملەكەتتىك دەڭگەيدى, پاراساتتى, ادىلەتتىكتى اڭعارتادى.
جاقىندا استانادا وتكەن التىن وردا حاقىنداعى حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا پرەزيدەنت عىلىمي قاۋىمداستىق الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويدى. جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىن, ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن, زياتكەرلىك جانە رۋحاني مۇراسىن كەشەندى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
بۇل مىندەت ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن دە ايرىقشا مانگە يە. وقۋ ورنىمىزدىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە التىن ورداعا قاتىستى ەلەكتيۆتى كۋرستار وقىتىلادى, ارحەولوگيالىق جانە دەرەكتانۋلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى, جاس عالىمداردى وسى باعىتقا باۋلۋ جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىن 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, الداعى ماڭىزدى مىندەتتەر قاتارىندا ۇلتتىق تاريحتى, التىن وردا مۇراسىن تەرەڭ زەردەلەۋدى اتاپ ءوتتى. ءبىز بۇل تاپسىرمانى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە قابىلدايمىز.
وسىعان بايلانىستى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە التىن وردا وركەنيەتى كافەدراسىن اشۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. جاڭا كافەدرا پانارالىق سيپاتتا جوشى ۇلىسى فەنومەنىن كەشەندى زەرتتەۋمەن, عىلىم ناتيجەسىن ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزۋمەن اينالىسادى.
التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىن, ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن, قۇقىق داستۇرلەرىن, اسكەري تاجىريبەسىن, قالالىق مادەنيەتىن, رۋحاني مۇراسىن, حالىقارالىق ساۋدا جانە كوممۋنيكاتسيا جۇيەلەرىن تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى الەمدىك مارتەبەسىنە, باعالانۋىنا, تانىمالداندىرۋعا قىزمەت ەتەمىز.
اتا زاڭىمىزدا جازىلعانداي, ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق ساباقتاستىعىن ساقتاۋ – بۇگىنگى ەلدىك, قوعامدىق-ساياسي وركەندەۋىمىزدىڭ تاريحي نەگىزى.
عىلىمي ىزدەنىستەر, ناتيجەلەر, ارينە, الەم عالىمدارىمەن بايلانىستا جۇزەگە اسۋى قاجەت. ونى ءبىلىم باعدارلامالارىنا, وقۋلىقتارعا, ارنايى كۋرستارعا, جاڭاشىل ءبىلىم ونىمدەرىنە اينالدىرۋ – ورتاق پارىزىمىز. بولاشاقتا كافەدرا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتاردى بىرىكتىرەتىن اكادەميالىق الاڭعا اينالادى دەپ سەنەمىز.
التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋ – ۇلتتىق تاريحي سانانى نىعايتۋعا, ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋعا, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىن عىلىمي نەگىزدە تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى جۇمىس.
ەركىن ءابىل,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– ۇلتتىق تاريحتى زاماناۋي تۇرعىدان قايتا پايىمداۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتى – وتكەنگە تۇتاس قاراي ءبىلۋ. بىزدە ۇزاق ۋاقىت ۇلى دالا تاريحى ءوزارا بايلانىسى جوق حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى الماستىرۋى رەتىندە ءتۇسىندىرىلىپ كەلدى: ساقتاردى عۇندار الماستىردى, عۇنداردىڭ ورنىن تۇرىكتەر باستى, تۇرىكتەردەن كەيىن قىپشاقتار كەلدى, قىپشاقتاردى موڭعولدار الماستىردى, سودان سوڭ عانا قازاق حاندىعى پايدا بولدى دەپ كورسەتىلدى. مۇنداي تۇسىنىك ءبىر قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمداردىڭ جويىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا تاريحي ساباقتاستىعى جوق جاڭا قۇرىلىمدار كەلىپ وتىرعانداي اسەر قالدىردى.
الايدا قازىرگى عىلىمي تاسىلدەر دالا ەۋرازياسى تاريحىن ەكى مىڭ جىلدان اسا ۋاقىت شارۋاشىلىق جۇيەلەرىنىڭ, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ, مادەني داستۇرلەردىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ كەلگەن ەرەكشە تاريحي-مادەني قاۋىمداستىعى – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ ءبىرتۇتاس دامۋ ۇدەرىسى رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوشى ۇلىسى نەمەسە التىن وردا – «موڭعول شاپقىنشىلىعى ناتيجەسىندە كەزدەيسوق پايدا بولعان» مەملەكەتتىك قۇرىلىم ەمەس, تىڭ ساياسي نەگىزدە ءارى جاڭا اۋلەتتىڭ بيلىگى جاعدايىندا جاڭعىرعان ۇلى دالا مەملەكەتتىلىگىنىڭ زاڭدى دامۋ ءداۋىرى.
بۇل مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ باستاۋى ساق-سكيف دۇنيەسىنە بارىپ تىرەلەدى. ەتنيكالىق ارالۋاندىعىنا قاراماي, قارا تەڭىزدەن التايعا دەيىن سوزىلعان ۇلان-عايىر دالا كەڭىستىگىندە ءبىرتۇتاس قورعانىس, مادەني, شارۋاشىلىق ءوڭىر قالىپتاستى. اتتى كوشپەلى قوعامىنىڭ تاريحي, جاسامپاز ۇلگىسى وركەندەدى.
جوشى ۇلىسىنىڭ باسىم بولىگىن تۇركى تايپالارى قۇرادى. مەملەكەتتىك ءتىل, مادەنيەت, اسكەري ۇيىم جانە قوعامدىق قاتىناستار بىرتىندەپ قىپشاقتىق سيپاتقا يە بولدى. ول ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني مازمۇنى جاعىنان قىپشاق مەملەكەتىنە اينالدى. ۇلى دالا تاريحىنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى ارناسى توعىستى: ساق-سكيف داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن دالا قوعامىنىڭ ۇلگىسى, عۇندار قالىپتاستىرعان ساياسي بىرلىك يدەياسى, تۇركىلەر ورنىقتىرعان مەملەكەتتىك جانە مادەني جۇيە, سونداي-اق قىپشاقتاردىڭ ەتنوساياسي قاۋىمداستىعى. وسى تاريحي داستۇرلەردىڭ بىرىگۋى ناتيجەسىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىن قامتىعان قۋاتتى مەملەكەت قالىپتاسىپ, ۇلى دالا وركەنيەتكە تابيعي دەڭگەيدە كوتەرىلدى.
جوشى ۇلىسى كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى اياقتالۋعا جاقىنداپ, بولاشاق تۇتاسقان قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتى ورنىعا باستادى. قۇقىقتىق داستۇرلەر نىعايىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ تاجىريبەسى جەتىلدىرىلدى, باي رۋحاني مۇراسى ودان ءارى دامىدى. ءداستۇرلى قازاق مادەنيەتىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمىنىڭ, ادەت-عۇرىپتىق قۇقىق جۇيەسىنىڭ, تاريحي جادىنىڭ ماڭىزدى كوپ قىرى التىن وردا داۋىرىندە قالىپتاسىپ, كەيىن قازاق حاندىعى ارقىلى وسى كۇنگە جەتتى.
جوشى ۇلىسى تاريحى وزگە حالىقتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ وتكەن ءبىر بولىگى رەتىندە ەمەس, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحىنىڭ شەشۋشى كەزەڭى رەتىندە زەردەلەنۋى قاجەت. التىن وردا مۇراسى قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىندا نەگىزگى ورىن الۋعا ءتيىس. ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى باستاۋى رەتىندە باعالانۋى قاجەت. تانىمالداندىرۋ دا وسى باعىتتا ءجۇرۋى كەرەك. ونىڭ ورتاعاسىرلىق ەۋرازياداعى جەتەكشى گەوساياسي كۇشكە اينالعانىن تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
زيابەك قابىلدينوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى:
– تاۋەلسىزدىك سارايىندا مەملەكەت باسشىسى قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن التىن وردا حالىقارالىق سيمپوزيۋمى تابىستى ءوتتى. ول قازاقستانعا عانا ەمەس, الەمگە وي سالدى. سوندىقتان دا جاڭا 7 تومدىق اكادەميالىق «قازاقستان تاريحىنىڭ» ءبىر تومى التىن ورداعا ارنالعانى كەزدەيسوق ەمەس.
قازاق حاندىعى – التىن وردانىڭ باستى زاڭدى مۇراگەرىنىڭ ءبىرى. بۇل ءىرى يمپەريا قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىندا پايدا بولىپ, سوسىن ىرگەلەس اۋماقتارعا تارادى. بىزدىڭشە, ءداۋىردى تانىمالداندىرۋدا وسى فاكتوردى العا تارتۋ ماڭىزدى.
مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى جوشى حان قازاقستان تەرريتورياسىندا ( ۇلىتاۋ) جەرلەنگەن جانە بۇل جەر بۇگىندە قاسيەتتى نىسان سانالادى.
جوشى ۇرپاقتارىنىڭ ەڭ ۇزاق بيلىگى قازاقستان تەرريتورياسىندا جالعاستى (بوكەي ورداسىن جاڭگىر حان 1845 جىلعا دەيىن, كەنەسارى حان تۇتاس ەلدى 1847 جىلعا دەيىن بيلەدى). باسقاشا ايتقاندا, جوشى مەملەكەتتىلىگى قازىرگى قازاقستان شەكاراسىندا پايدا بولىپ, 600 (التى ءجۇز) جىلعا جۋىق ءۇزىلىسسىز بيلىك جۇرگىزدى. وسى كۇنى جوشى ۇرپاعى بىزدە كوبىرەك ساقتالعان: كەي ەسەپتەۋلەرگە قاراعاندا, 25 مىڭنان اسادى.
التىن وردانىڭ ءىرى اكىمشىلىك, ساياسي, مادەني, ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى – سارايشىق شاھارى دا قازاقستان تەرريتورياسىندا (اتىراۋ) ورنالاسقان. سول جەردە جوشى ۇلىسىنىڭ دا, قازاق حاندىعىنىڭ دا بيلەۋشىلەرى جەرلەنگەن.
قازاق حاندارى, سونىڭ ىشىندە XVI عاسىردىڭ باسىندا بيلىك قۇرىپ, «قازاق شەكاراسىن بەلگىلەپ بەرگەن» قاسىم جوشى حان تاعىنىڭ باستى مۇراگەرى ەكەنىن, ايگىلى شىڭعىس حاننان تاراعان ۇرپاق ەكەنىن سوزىمەن دە, ىسىمەن دە دالەلدەدى.
قازاقستان – جوشى حان داۋىرىنەن بەرى كەلە جاتقان مەملەكەتتىڭ ەلەمەنتتەرىن ساقتاعان جالعىز ەگەمەن ەل. التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ شارۋاشىلىق-مادەني ءتۇرى, ءتىلى, ءدىنى, كيىمى, تاعامى, سالت-ءداستۇرى, اسكەري ءىسى, زاڭى, اقشا جۇيەسى, ءتىپتى انتروپولوگياسى ءىس جۇزىندە بىردەي...
جوشى ۇلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي ءومىرىنىڭ جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ تاجىريبەسىن ۇستانۋ قازىرگى ازات ەلگە كوپ مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرازيا ءوڭىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, ءداستۇر ساباقتاستىعى وتكەننىڭ ءماندى جاعىن, بۇگىنگىنىڭ جاسامپازدىعىن قاتار يگەرسە, تاريح تاعىلىمى وسى باعداردا ايقىندالا تۇسەدى.
جاقسىلىق ءسابيتوۆ,
«جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ» عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD:
– التىن ورداعا ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋم ورتاعاسىرلىق ەۋرازيا تاريحىن زەرتتەۋ سالاسىنداعى ءىرى عىلىمي وقيعا بولدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. فورۋمعا 300-گە جۋىق زەرتتەۋشى قاتىستى (120-سى شەتەلدىك), ولار الەمنىڭ 20-دان اسا مەملەكەتىنەن كەلدى.
ەكى كۇن بويى قاتىسۋشىلار التىن وردانىڭ ساياسي تاريحىنا, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە, ديپلوماتياسىنا, قۇقىقتىق جۇيەسىنە, ەكونوميكاسىنا, قالالىق مادەنيەتىنە, ءدىني ۇدەرىستەرىنە, حالىقارالىق بايلانىستارىنا, تاريحي جادىنا قاتىستى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى تالقىلادى. بۇل ورتاعاسىرلىق الەمدەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
عىلىمي قاۋىمداستىق قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ تۇجىرىمدامالى ويىن, ورايلى ۇسىنىسىن ەرەكشە باعالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايانداماسى بارىنشا بايىپتى, عىلىمي نەگىزدەلگەن جانە ساياسي تۇرعىدان بەيتاراپ سيپاتتا بولدى.
پرەزيدەنت تاريح عىلىمى الدىنا ساياسي مىندەتتەر قويعان جوق جانە تاريحتى يدەولوگيالاندىرىلعان تۇرعىدان ءتۇسىندىرۋدى ۇسىنبادى. ونىڭ سوزىندە تاريحتى وبەكتيۆتى زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى, زاماناۋي عىلىمي ادىستەرگە سۇيەنۋ جانە تاعدىرى ۇلى دالا كەڭىستىگىمەن بايلانىستى بارلىق حالىقتاردىڭ تاريحي مۇراسىنا قۇرمەتپەن قاراۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. التىن وردا قازاقستاننىڭ تاريحي مۇراسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە ءارى ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ورتاق مۇراسى رەتىندە سيپاتتالدى, بۇل قازىرگى عىلىمي ءبىلىم دەڭگەيىنە تولىق سايكەس كەلەدى.
قازاقستان تاريحى ءۇشىن جوشى ۇلىسى ءداۋىرىنىڭ ماڭىزى تۋرالى تۇجىرىم وتاندىق جانە حالىقارالىق تاريحنامادا بۇرىننان مويىندالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. فورۋمدا ايتىلعان باعالاۋلار – ءتۇرلى ەلدەردىڭ عالىمدارى جۇرگىزگەن كوپجىلدىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى.
عىلىمي جيىننىڭ ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى زامانعى ساياسي مۇراگەرلىگى ماسەلەسىنە ارنالماعانى دا ءمالىم. نەگىزگى نازار عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, جاڭا ارحەولوگيالىق جاڭالىقتارعا, جازبا دەرەكتەردى تالداۋعا, پالەوگەنەتيكا, تسيفرلىق گۋمانيتاريستيكا جانە عىلىمنىڭ باسقا دا زاماناۋي باعىتتارىنداعى جەتىستىكتەرگە اۋدارىلدى. ءدال وسىنداي كوزقاراس ەسكىرگەن ستەرەوتيپتەردى ەڭسەرۋگە, وتكەندى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
استانا فورۋمى جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى الەمدىك تاريحتىڭ ءبىر بولىگى, ال ونى زەرتتەۋ كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جولى ەكەنىن كورسەتتى.
القالى عىلىمي جيىن قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق ەۋرازيا تاريحى جونىندەگى الەمدىك عىلىمي ويدىڭ ماڭىزدى ورتالىعى بولۋعا مۇمكىندىگى جەتەتىنىن اڭعارتتى.
فورۋم ناتيجەلەرى التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋدى دامىتۋ ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ماڭىزعا يە. جاڭا عىلىمي بايلانىستار, بىرلەسكەن جوبالار, دەرەككوزدەردى جاريالاۋ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جانە پانارالىق باعدارلامالار ۇلى دالانىڭ وتكەنى تۋرالى ءبىلىمىمىزدى ەداۋىر كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار فورۋم ءتۇرلى ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى اراسىنداعى حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتتى.
حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا جۇرتشىلىقتىڭ جوعارى باعا بەرۋى ءبىزدى جاڭا ىزدەنىستەرگە جەتەلەيدى. ارينە, تەگەۋرىندى ۇلىستىڭ تاريحي ءرولى شىنايى, كاسىبي جانە ساياسي كونيۋنكتۋرادان تىس زەرتتەلۋگە مۇمكىندىك الدى. بۇل – تاريحي جادتى ساقتاۋدىڭ, عىلىمدى دامىتۋدىڭ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ يگى جولى.
ايبولات كوشكىمباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– قازىرگى تاريح عىلىمى التىن وردانى تەك اسكەري-جاۋلاۋشى مەملەكەت رەتىندە قاراستىراتىن ەسكى كوزقاراستان بىرتىندەپ باس تارتىپ كەلەدى. بۇگىندە جوشى ۇلىسى ورتاعاسىرلىق ەۋرازياداعى ەڭ ءىرى ءارى ماڭىزدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانىپ, ەسكى دۇنيەنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني كەڭىستىگىنىڭ قالىپتاسۋىندا ەرەكشە ءرول اتقارعانى مويىندالىپ وتىر. مۇنداي كوزقاراس قازىرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن دە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ سيمپوزيۋمداعى سوزىنەن دە كورىنىس تاپتى.
الەمدىك تاريحناما التىن وردانى ورتاعاسىرلىق الەمدەگى ەڭ ءىرى يمپەريانىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. جوشى اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىلەرى بىرنەشە عاسىر بويى كوپەتنوستى كەڭىستىكتى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرىپ, وراسان زور اۋماقتا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الدى.
التىن وردانىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋى. قازىرگى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ءدال جوشى ۇلىسىندا دالا ساياسي ءداستۇرى يسلامدىق اكىمشىلىك مادەنيەتپەن ۇشتاسقان. مەملەكەتتە سالىق جيناۋ, ديپلوماتيا, ءىس جۇرگىزۋ جانە قۇقىق سالالارىنىڭ دامىعان تەتىكتەرى جۇمىس ىستەدى. قۇرىلتاي ينستيتۋتى, ماڭىزدى ماسەلەلەردى ۇجىمدىق تالقىلاۋ تاجىريبەسى, ۆاسسالدىق-قىزمەتتىك قاتىناستار جۇيەسى, شىڭعىس اۋلەتىنىڭ زاڭدى بيلىگى مەن يسلامدىق ساياسي ءداستۇردىڭ ۇيلەسۋى ەۋرازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ىقپال ەتكەن بىرەگەي مەملەكەتتىك مودەلدى قالىپتاستىردى.
بۇگىندە كوپتەگەن باتىس جانە شىعىس زەرتتەۋشىلەرى شىڭعىس اۋلەتى مەن التىن وردا يمپەريالىق قۇرىلىمدارىنىڭ ادامداردىڭ, تاۋارلاردىڭ, تەحنولوگيالار مەن يدەيالاردىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە ەركىن قوزعالۋىنا جاعداي تۋعىزعانىن اتاپ كورسەتەدى. جوشى ۇلىسىن كەيدە قۇرلىقتىق «جاھاندانۋدىڭ» العاشقى ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرادى.
التىن وردا قالالارىن زەرتتەۋ دە كوكەيكەستى. كوشپەلى وركەنيەت ۇزاق ۋاقىت قالالىق مادەنيەتكە قارسى قويىلىپ كەلدى. الايدا سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر مۇنداي كوزقاراستىڭ قاتە ەكەنىن دالەلدەدى. جوشى ۇلىسى اۋماعىندا ساراي, ۇرگەنىش, سارايشىق, قاجى تارحان, سىعاناق, وتىرار, ياسى (تۇركىستان), بۇلعار, قىرىم, ازاۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن ءىرى قالالار بولدى. عالىمداردىڭ باعالاۋىنشا, التىن وردا قالالارىنىڭ سانى جۇزدەن اسقان. بۇل قالالار ساۋدا, قولونەر, ديپلوماتيا جانە زياتكەرلىك ءومىردىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارى ەدى.
كوپجىلدىق عىلىمي زەرتتەۋلەر جوشى ۇلىسىنىڭ ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ەتنوساياسي تاريحىنداعى ەرەكشە ماڭىزىن ايقىندايدى. ءدال وسى ۇلىس اياسىندا قازىرگى قازاقتار, تاتارلار, نوعايلار, باشقۇرتتار, قاراقالپاقتار, قىرىم تاتارلارى, وزبەكتەردىڭ ءبىر بولىگى جانە باسقا دا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرى ءجۇردى. التىن وردا موڭعول جانە تۇركى ەتنيكالىق قۇرامدارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى ءوزارا ارەكەتتەسۋ كەڭىستىگىنە اينالىپ, ناتيجەسىندە جاڭا تۇركى-مۇسىلماندىق دالا وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى.
مەملەكەت باسشىمىز قازاقستان جوشى ۇلىسىنىڭ مۇراسىن بىرىڭعاي وزىنە عانا تەلۋگە ۇمتىلمايتىنىن ايتتى. قايتا التىن وردا تاريحى ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ورتاق مۇراسى ەسەبىندە قاراستىرىلۋى, الەمدىك تاريحتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە زەرتتەلۋگە ءتيىس ەكەنى ءمالىم ەتىلدى.
التىن وردا كەزەڭى – اۋقىمدى مادەني سينتەز ءداۋىرى. بۇل ۋاقىتتا تۇركى ءتىلى, يسلامدىق جازبا ءداستۇرى, دالا مادەنيەتى ءوزارا ىقپالداستى. جوشى ۇلىسىنىڭ ديپلوماتيالىق بايلانىستارى ماملۇك مىسىرىن, ۆيزانتيانى, ەۋروپا مەملەكەتتەرىن, ۆاتيكاندى, وسمان يمپەرياسى مەن قىتايدى قامتىدى.
قازىرگى ارحەوگەنەتيكا, تسيفرلىق ارحەولوگيا, GIS-كارتوگرافيا, نۋميزماتيكا, تاريحي انتروپولوگيا, دەرەككوزدەردى تالداۋدىڭ جاڭا ادىستەرى التىن وردانىڭ الەمدىك تاريحتاعى ءرولىن جاڭاشا تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جوشى ۇلىسى كەڭىستىگىندە كەيىن بۇكىل ەۋرازيا ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا سان عاسىر ىقپال ەتكەن تالاي ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني ۇدەرىستەر قالىپتاستى.
راديك تەمىرعاليەۆ,
«قازاق تاريحي قوعامى» قب اتقارۋشى ديرەكتورى:
– التىن وردا تاريحى قازاق حالقى تاريحىنداعى شەشۋشى كەزەڭ ەكەنىنە ەشقانداي كۇمان جوق. ءدال قازاقستان اۋماعىندا العاش رەت جوشى ۇلىسى قالىپتاستى. ونىڭ ورداسى العاشقىدا جەتىسۋدا ورنالاستى, ال تۇركى اڭىزىندا ول ۇلىتاۋدا جەرلەنگەن. ونىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى كەسەنە الەمگە بەلگىلى.
جوشى حاننىڭ ۇلى باتۋ حاننىڭ باتىسقا جاساعان جورىقتارىنان جانە ساياسي ورتالىقتىڭ ەدىل بويىنا كوشىرىلۋىنەن كەيىن التىن وردا مەملەكەتى ەكى قاناتقا ءبولىندى. جاڭادان باعىندىرىلعان جەرلەر وڭ قاناتتىڭ قۇرامىنا ەنسە, قازاقستان اۋماعى التىن وردانىڭ سول قاناتىنا جاتقىزىلدى. بۇل دالا مەملەكەتتەرىنە ءتان ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسى ەدى.
XIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا التىن وردانىڭ وڭ قاناتىندا الاۋىزدىق پەن ساياسي داعدارىس كەزەڭى باستالعان كەزدە, جوشى حان ۇرپاعى ىرىس (ۇرىس) حان بيلىككە كەلگەن سول قانات دەربەستەنىپ, جەكە مەملەكەتكە اينالدى. ارينە, ىرىس حاننىڭ ءوزى مۇنداي ماقسات قويعان جوق. ونىڭ نەگىزگى ارمانى بۇكىل مەملەكەتتى ساقتاپ قالىپ, قايتا وركەندەتۋ ەدى.
تاريحشىلار پىكىرىنشە, كەيىننەن ءدال وسى سول قاناتتىڭ نەگىزىندە قازاق حاندىعى قالىپتاستى. شىن مانىندە, ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكىنشى تۇرگە ءوتۋىن سول كەزدەگى دالا بيلەۋشىلەرى مەن ولاردىڭ قول استىنداعى حالىق تا بايقاماۋى مۇمكىن, ويتكەنى ءومىر بۇرىنعىسىنشا جالعاسا بەردى.
XV عاسىردىڭ سوڭىندا قارسىلاس شايبان اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى ىرىس حان ۇرپاقتارىن «قازاق» دەپ اتاي باستادى جانە شەجىرەلەرىندە سولاي جازدى. ۋاقىت وتە كەلە «قازاق» اتاۋى ىرىس حان اۋلەتىنىڭ بيلىگىن مويىنداعان بۇكىل حالىققا تارالىپ, تۇتاس حالىقتىڭ اتاۋىنا اينالدى.
التىن وردا مادەنيەتى, وركەنيەتى – تەرەڭ, جان-جاقتى ماسەلە. حالقىمىزدىڭ ەكى جارىم عاسىرلىق تاريحى ۇلتتىق تاريحي سانادان تىس قالىپ قويعانى راس. ءتۇرلى جالامەن ايىپتالعان جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين «التىن وردا» رومانى ارقىلى قوعام نازارىن وسى تاريحي كەزەڭگە اۋدارۋعا تىرىستى. سونىمەن قاتار جوشى ۇلىسى داۋىرىندەگى جىراۋلار مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا كۇش سالعان مۇحتار ماعاۋيننىڭ ەڭبەگى دە وراسان.
وسىنداي ۇزاق تاريحي كەزەڭنىڭ نازاردان تىس قالۋى حالقىمىزدىڭ تاريحىن تۇتاس قاراۋدى شەكتەدى. ويتكەنى قاراحان قاعاناتىنان نەمەسە قىپشاق حاندىقتارىنان بىردەن قازاق حاندىعىنا وتە سالۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىن بىتىراڭقى بولعان تۇركى تايپالارىنىڭ جاقىنداسۋى جانە قازاق ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋى ءدال التىن وردا داۋىرىندە باستالدى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل كەزەڭدى جان-جاقتى زەرتتەپ, تەرەڭ تۇسىنبەيىنشە, ۇلى دالاداعى بىرەگەي مەملەكەتتىڭ باستى مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىن تولىق ۇعىنا المايمىز. سونىمەن قاتار بۇل ءداۋىردى قانداي دا ءبىر حالىقتىڭ جەكەمەنشىگىنە اينالدىرۋ ارەكەتى دە ورىنسىز. التىن وردا – تۇركى حالىقتارىنىڭ جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى.
التىن وردا – ورتاعاسىرلىق كەزەڭ ءۇشىن تەڭدەسى جوق قۇبىلىس. ول – ءبىر مەملەكەتتىڭ شەڭبەرىندە ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىني قاۋىمداردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ۇلگىسى.
جوشى ۇلىسى تاريحىن ساباقتاستىقتا ناسيحاتتاۋ – عىلىمي تۇرعىدان تولىقتاي نەگىزدەلگەن ءارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىن ماڭىزدى باعىت.
مودەراتور:
– قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي باستاۋىن جاڭاشا وقىتۋ, زەردەلەۋ جايى قاي دەڭگەيدە؟ جوشى ۇلىسى حاندارىنىڭ شەجىرەسىن تولىق قالىپتاستىرا الدىق پا؟ تۇرىك داۋىرىنەن كەلە جاتقان «ماڭگى ەل» يدەياسى التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسىمەن ۇيلەسە مە؟ ەلوردا ىرگەسىندەگى بوزوق قالاشىعىن جاڭعىرتۋدى قالاي جۇيەلەپ جاتىرمىز؟ ەۋرازيا كەڭىستىگىنە ورتاق ويلاردى دا بىلگىمىز كەلەدى.
ءومىرباي بەكماعانبەتوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت:
– ءبىلىم جۇيەسىندە جوشى ۇلىسى تاريحىن ساپالى وقىتۋ – تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى ءىس. جوعارى مەكتەپكە كەلسەك, قازاقستان تاريحى وقۋ باعدارلاماسىندا التىن وردا كەزەڭىنە از ۋاقىت بولىنگەن. ارينە, بۇعان جاڭا كوزقاراس قاجەت. ۇزاق ۋاقىت بويى كەڭەستىك تاريحنامادا التىن وردا جاۋلاپ الۋشى مەملەكەت رەتىندە قاراستىرىلدى. قازىرگى زەرتتەۋلەر ونىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى, ديپلوماتيالىق قاتىناستارى مەن وركەنيەتتىك ءرولىن جاڭا قىرىنان باعالاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەسكى جانە جاڭا عىلىمي كوزقاراستاردى ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى.
ونىڭ ۇستىنە التىن وردا تاريحىنا ارنالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ سانى شەكتەۋلى. كەيبىر وقۋ ادەبيەتتەرىندە جاڭا ارحەولوگيالىق جانە تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى تولىق كورىنىس تاپپاعان. بۇل ستۋدەنتتەردىڭ زاماناۋي عىلىمي تۇجىرىمدارمەن تانىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
التىن وردا تاريحى – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي باستاۋلارىن تۇسىنۋدەگى ماڭىزدى كەزەڭ. سوندىقتان التىن وردا تاريحىن وقىتۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاسىن جەتىلدىرۋ, زاماناۋي زەرتتەۋلەردى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ جانە يننوۆاتسيالىق وقىتۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ – وسى كۇننىڭ كوكەيكەستى مىندەتى.
قازىرگى تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە قازاقستان تاريحىنداعى التىن وردا ءداۋىرىن وقىتۋ بارىسىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ – ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى. تسيفرلىق رەسۋرستار ستۋدەنتتەردىڭ تاريحي ماتەريالدى تەرەڭ مەڭگەرۋىنە, عىلىمي دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ داعدىلارىن دامىتۋعا جانە پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايتالىق, ينتەراكتيۆتى كارتالاردى قولدانۋ ارقىلى ستۋدەنتتەر التىن وردانىڭ اۋماقتىق كەڭەيۋىن, ساۋدا جولدارىن, ساياسي ورتالىقتارىن جانە كورشى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىن كورنەكى تۇردە زەرتتەي الادى. ال سەمينار ساباقتارىندا تسيفرلىق ارحيۆتەر مەن ەلەكتروندىق كىتاپحانالار ستۋدەنتتەرگە تاريحي قۇجاتتارمەن, جىلنامالارمەن جانە عىلىمي ەڭبەكتەرمەن قاشىقتان تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۆيرتۋالدى مۋزەيلەر مەن 3D-مودەلدەر التىن وردا ءداۋىرىنىڭ مادەني مۇراسىن جان-جاقتى تانىستىرادى.مۋلتيمەديالىق پرەزەنتاتسيالار, بەينەدارىستەر جانە ونلاين پلاتفورمالار تاريحي تاقىرىپتاردى ءتۇسىندىرۋدى جەڭىلدەتەدى.
ارينە, التىن ورداعا قاتىستى ءبىلىمنىڭ بارلىق ساتىسىندا ساباقتاستىق قاجەت.
سونىمەن قاتار قازاق تاريحىن تولىققاندى يگەرىپ شىعۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ساعاتىن قايتا قاراپ, قازاقستان تاريحى پانىنە بولىنگەن كرەديت سانىن ءوسىرۋ قيسىندى دەپ سانايمىز.
ساتاي سىزدىقوۆ,
«ورتاعاسىرلىق دەرەكتانۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– مەملەكەت باسشىسى ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ ونەگەسى مەن جاسامپازدىق نەگىزدە جالعاسۋىن ەرەكشە ايتتى. تاريحقا ادالدىق بيىل رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيادا ورايىمەن كورىنىس تاپتى.
التى عاسىر ء(Vى-ءحىى عاسىر) – تۇركى, تۇرىك قاعاناتى, قاراحان مەملەكەتى, التى عاسىر ء(حىىى-ءحVىىى عاسىر) – التىن وردا, بىلە-بىلسەك بۇل – ادامزات دامۋىنىڭ اسا ءىرى قۇبىلىسى. بۇل ون ەكى عاسىرلىق ورتالىق ەۋرازيا تاريحىنداعى قايتالانباس مەملەكەتتىلىك جوباعا تاڭعالۋعا بولادى. شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساۋدا جولى, مادەني جانە ساياسي توعىسۋلار, دالا مەن شاھار ۇيلەسىمى (100-گە جۋىق قالا بولعان) – 12 عاسىرلىق مەملەكەتتىلىك ساباقتاستىعىنىڭ ونەگەسى.
التىن وردا ورتاعاسىرلىق تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتالىق جانە ايماقتىق باسقارۋ جۇيەسىن تولىعىمەن مۇراگەرلىككە الىپ دامىتتى. موڭعول كوشپەلى يمپەرياسى كەڭ-بايتاق اۋماقتاردى باسقارۋ ءۇشىن ءداستۇرى تەرەڭ مەملەكەتتەردىڭ ورنىقتى ينستيتۋتتارىن قابىلدادى.
التىن وردا ۇلىستاردىڭ جۇيەسى, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ ەكى قاناتقا – وڭ (اق وردا, باتىس تاراپى) جانە سولعا (كوك وردا, شىعىس تاراپى) ءبولىنۋى تۇرىك قاعاناتىنىڭ داستۇرىنەن مۇرا بولىپ قالدى. التىن وردانىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى: ديۋان – قارجى, سالىق, ىشكى ىستەردى باسقاراتىن جوعارى اتقارۋشى ورگان (مينيسترلىك), ۋازىرلەر ينستيتۋتى – مەملەكەتتىڭ بۇكىل ازاماتتىق باسقارۋىن قاداعالايتىن ديۋان باسشىسى (پرەمەر-مينيستر), بەكلەربەك – حاننىڭ اسكەردى, سىرتقى ساياساتتى, جوعارعى سوتتى باسقاراتىن تەڭ بيلەۋشىسى ينستيتۋتى. ۋازىرلەر (ۇكىمەت باسشىلارى) مەن كەڭسە شەنەۋنىكتەر باسقارۋ جۇمىسىن تۇركى-مۇسىلمان زاڭدارى بويىنشا جۇرگىزدى. جوعارعى قادي (قازى) باسقاراتىن يسلام زاڭىنا (شاريعات) نەگىزدەلگەن سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىن بيلەر ينستيتۋتى بولدى.
قۇرىلتاي – اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان بەكتەر مەن حالىق وكىلدەرىنىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق جينالىسى. يسلامعا دەيىنگى داۋىردە, عۇندار مەن تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا پايدا بولعان. قۇرىلتايلاردا حاندار سايلاندى, سوعىستار مەن بەيبىتشىلىك جاريالاندى, زاڭدار قابىلداندى, كوشپەلى رۋ-تايپالاردىڭ جەرلەرى ءبولىندى. شىن مانىندە, بۇل – ەجەلگى حالىق پارلامەنتى. التىن وردادا تاق مۇراگەرى مەن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ىستەردى شەشۋدە ءداستۇرلى تۇركىلىك نەگىزگە سۇيەندى.
ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمى نەگىزىندە قالىپتاسقان تۇرىك قاعاناتىنىڭ «ماڭگى ەل» يدەياسى التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى بولدى.
التىن وردا تۇرىكتەردەن اسكەر ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىن (وندىق جۇيە), دالالىق ۇرىس تاكتيكاسىن, اسكەري تەرميندەردى, شەندى (مىسالى, حان, تۇمەن ءسوزى) قابىلدادى. مەملەكەتتىلىكتىڭ, اسكەري سالانىڭ, جازۋدىڭ, ءدىننىڭ ءجونىن دە تۇركى حالىقتارىنان العان. تۇركى مادەنيەتى دامىعان ورتالىق ازيا دالاسىندا جۇرگەن موڭعولدار بۇل تاجىريبەنى ءوز مەملەكەتىن قۇرۋعا بەيىمدەدى.
ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى (كەسەنەلەر, مەشىتتەر, مەدرەسەلەر), قولونەر جوعارى دامىعان قاراحان مەملەكەتىنىڭ شاھار مادەنيەتىنەن قابىلدانعان. التىن ورداداعى جازۋ كونە ۇيعىر الىپبيىنە نەگىزدەلگەن.
مەملەكەت باسشىسى ەندى التىن وردانى ينتەللەكتۋالدىق, تۇلعالىق, يدەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋگە باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتتى.
ماقسات الپىسبەس,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– التىن وردا (رەسمي جوشى ۇلىسى) مەملەكەتى – ءوز داۋىرىندە كوپتەگەن ەلدىڭ شىعۋىنا نەگىز بەرگەن ۇلى دالا يمپەرياسى. شىڭعىس قاعان ەلى « ۇلى موعول ۇلىسى» اتالعاندىقتان, كەيىنگى بەدەلدى بولىگى ۇلىق ۇلىسقا اينالدى. «كيىز تۋىرلىقتى» ەل نەگىزىندە قۇرىلعان جوشى ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى, وقتاي ۇلىسى, تولى ۇلىسى – شىڭعىس قاعاننىڭ ءىرى ءتورت ۇلىس مەملەكەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى. كەيىن ءار ۇلىس ءوز الدىنا جەكە-دارا مەملەكەتكە اينالدى. ولاردى بىرىكتىرگەن كۇش – ايگىلى شىڭعىس اۋلەتى قۇندىلىعى. ابىلعازى, ءراشيد اد-دين, ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ەڭبەكتەرىندە حان-سۇلتاندار شەجىرەسىنىڭ كىلتى بار.
ورتاعاسىر اراب-پارسى تاريحناماسىندا شىڭعىس قاعان ۇلدارى ەنشىسىنە ۇلىس جەرلەر رەتىندە ۇلەستىرگەنى ايقىن ايتىلعان.
تورەلەر تۋرالى باياندالعان مالىمەتتەر قىسقاشا بولعانىمەن گەنەالوگيالىق دەرەكتەرى مول اڭگىمەلەنەدى. قازاق دالاسىنىڭ وتكەندەگى بارلىق ساياسي-قوعامدىق ءومىرىنىڭ تاريحى تورەلەردىڭ شەجىرەسى اينالاسىندا تۇزىلەدى. ءسويتىپ, شىڭعىس حاقان تەگىنەن ەكەنىن دالەلدەيتىن كوپتەگەن اتا-تەك كەستەلەرى مەن تاريحي كۋالىكتەر ساقتالعان, سونىڭ ءبىرى «حاندار شەجىرەسى». التىن وردا – جوشى اۋلەتىنەن باتۋ, موڭكە تەمىر, تۇدا موڭكە, تولەبۇقا, توقتى, وزبەك, جانىبەك سياقتى حانزادا-سۇلتاندار ۇلى حان سايلانعان. ال XV عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قۇرىلعان قازاق حاندىعى, XIV-XV عاسىرلاردا سول جوشى ۇلىسىنىڭ سىبىردەن سىر بويىنا, ەرتىس, جايىق جاعاسىنا دەيىنگى جالپاق وڭىرگە جايىلا قونىستاندى. شىڭعىستان تاراعان جوشى اۋلەتى وكىلدەرى – قازاق تورەلەرى.
قازاق حاندىعى تۇسىنداعى قازاق حاندارىنىڭ شىعۋ تەگى جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارىنان تارايدى. قازاق حاندارىمەن ەسەپتەگەندە ون ءتورت بيلىك كەزەڭى وتەدى. بۇلاردىڭ ءبارى تەك جوشى حان اۋلەتى, شىڭعىس تۇقىمىنان جوشىدان باسقا شاعاتايدىڭ, وقتايدىڭ, تولى ۇرپاقتارى بولدى. قۇربانعالي ءحاليدتىڭ «تاۋاريح حامسا شارقي» ەڭبەگىندە كورسەتىلگەن حاندىق قۇرعان كەزەڭدەرى 14 بولىكتەن كورسەتەدى: 1207–1345 جىلدارى – باتۋ حاننان كەلدىبەك حانعا دەيىن 17 بيلەۋشى سارايدا 138 جىل حاندىق بيلىك كۇرعان. 1233–1356 جىلدارى بيلىك شايباننان باستالىپ حايدار حانمەن اياقتالادى. بۇل اۋلەتتىڭ بيلىگى 123 جىلعا جەتىپ, 16 بيلەۋشى حاندىق ەتكەن. 1249–1342 جىلدارى بيلىك تولى حان اۋلەتى اباقان حانمەن باستالىپ, نۋشارۋان حانمەن اياقتالعان, 8 بيلەۋشى دەربەس, 10 بيلەۋشى بىرىگىپ قوس وكىمەت قۇرىپ, بارلىعى 18 بيلەۋشى بيلىك ەتكەن.
التىن وردا – جوشى ۇلىسى حاندارىنىڭ تولىق شەجىرەسى قازاق قوعامىنىڭ ورتاسىندا تورە اۋلەتىنىڭ نەمەسە قازاق حاندارىنىڭ, سۇلتاندارىنىڭ شەجىرەسى دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى. بۇل شەجىرەلەر ولاردىڭ تاريحي جادىن, اتا-تەگى ءوربۋىن كورسەتەدى. تورە شەجىرەسىن گەنەالوگيالىق دەرەك كوزى رەتىندە شوقان ءۋاليحانوۆ, ءاليحان بوكەيحان جازدى. گەنەالوگيالىق اتا-تەك دەرەگىمەن قاتار قازاق حاندارىنىڭ شەجىرەسىندە كوپتەگەن قۇندى مالىمەتتەر ساقتالعان. شوقان «شەجىرە اعا جولىن بەلگىلەيتىن باستى قۇجات» دەپ اتاپ وتكەن. قۇربانعالي ءحاليدتىڭ كورسەتۋىنشە, 1345–1363 جىلدارى بيلىك قىزىر حاننان بازارشى حانعا دەيىن 16 بيلەۋشى حاندىق قۇردى. 1362–1491 جىلدارى بيلىك ىرىسحاننان باستالىپ, شايح احمەت حانمەن اياقتالادى, 117 جىل ارالىعىندا 15 بيلەۋشى سارايدا حاندىق قۇردى. 1382–1574 جىلدارى قاجىتارحان حاندىعىندا بيلىك قۇيىرشىق حانمەن باستالىپ, داۋلەتبەردىمەن اياقتالادى. 20 حاننىڭ بيلىگى 190 جىلعا جالعاستى. 1380–1600 جىلدارى ءسىبىر حاندىعى بولدى, بيلىك توبىلداعى مۇحاممەد حاننان باستالىپ, ەسىم حانمەن اياقتالادى. 11 حان 200 جىلدان اسا بيلىك جۇرگىزدى.
قازاق ىشىندە تورەلەردىڭ شەجىرەسىن تۋدىرعان تاريحي شىندىق سول زاماندا قالىپتاسقان ساياسي ءومىر, حان-سۇلتاننىڭ شىعۋ تەگى التىن ۇرىق اۋلەتىنەن بولۋى, ويتكەنى تۇركىستاندى تۇتاستاي حان-تورە ۇرپاعىنىڭ ءبىر بولىگىن قولىنا قاراعان جۇرتتى باسقارۋ ءۇشىن ورنىقتىردى.
مارال حابدۋلينا,
ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور:
– التىن وردا تاريحىن ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ قازاقستاندا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردى قازۋ جۇمىستارىنان باستاۋ الادى. كوپتەگەن قالانىڭ گۇلدەنۋى جوشى ۇلىسى بيلەۋشىلەرىنىڭ ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋعا, اقشا اينالىمىن جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ساياساتىنىڭ ناتيجەسى بولعانى انىقتالدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە وتىرار, ياسى, سىعاناق, ساۋران, جانكەنت, تاراز, قويلىق سەكىلدى ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ورنالاسقان ورىندارى ناقتىلانىپ, ولاردىڭ اتاۋلارى اراب جانە پارسى تىلدەرىندەگى جازبا دەرەكتەر ارقىلى راستالدى.
قازاقستان ارحەولوگتەرى كوشپەلى اتتى وركەنيەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ ماسەلەلەرىن دە جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ كەلەدى. دالا وركەنيەتىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋى ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ جىلقىنى ءوز بەتىنشە قولعا ۇيرەتۋىمەن جانە شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ب.ز.د. IV مىڭجىلدىقتان باستاپ ادامزات تاريحىندا كەڭ اۋقىمدى مادەني بايلانىستار قالىپتاسىپ, ەتنوستار مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق كۇشەيدى. ناتيجەسىندە, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار كوشپەلى وركەنيەت قالىپتاسىپ, ونىڭ تاريحي تاجىريبەسى قازىرگى كەزەڭدە دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق.
التىن وردا مەملەكەتى تۇركى-موڭعول وركەنيەتتىك مۇراسى نەگىزىندە قالىپتاستى. XIII-XVIII عاسىرلار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن بۇل مەملەكەت وزىنەن بۇرىنعى تۇرىك قاعاناتىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ساياسي داستۇرلەرىن جانە يدەولوگيالىق ۇستانىمدارىن جالعاستىردى. تۇرىك قاعاناتى شىعىس پەن باتىستى ءبىرتۇتاس ساياسي كەڭىستىك اياسىندا بىرىكتىرگەن العاشقى ءىرى دالا يمپەريالارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسى كەزەڭدە قيماق, قىپشاق, وعىز سەكىلدى تۇركىتىلدەس ەتنوستاردىڭ ەتنيكالىق جانە مادەني جاقىنداسۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ, كەيىننەن قازىرگى تۇركى حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالادى.
ارحەولوگيالىق جانە جازبا دەرەكتەر وعىز تايپالارىنىڭ باتىسقا قونىس اۋدارعانعا دەيىن سارىارقا مەن ارال وڭىرلەرىن مەكەندەگەنىن كورسەتەدى. بۇل ماسەلەنى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى استانا ماڭىنداعى ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاشىعىنا 15 جىل بويى كەشەندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, كوز جەتكىزدى.
بوزوق اتاۋى بۇرىنعى كارتالاردا كورسەتىلگەن بوزوقتى كولىمەن بايلانىستى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە «بوزوقتى» اتاۋىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى «بوزوق» ەكەنى انىقتالدى. بۇل اتاۋ ءراشيد اد-ءديننىڭ «وعىزناما» ەڭبەگىندە, ابىلعازىنىڭ شەجىرەلىك شىعارمالارىندا وعىزداردىڭ جەتەكشى تايپالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى.
قالاشىق اۋماعىنداعى ساۋلەتتىك قۇرىلىمداردىڭ اۋقىمى مەن سيپاتى بوزوقتىڭ قاراپايىم قونىس ەمەس, ءىرى اكىمشىلىك جانە ساياسي ورتالىق بولعانىن كورسەتەدى. كەيىن التىن وردا داۋىرىندە بوزوق اۋماعىندا سارىارقاداعى العاشقى مۇسىلماندىق نەكروپولدەردىڭ ءبىرى قالىپتاستى. بۇل ارحەولوگيالىق كەشەن دە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى تاراپىنان زەرتتەلدى.
رافيل اسىلعۋجين,
باشقۇرتستان «شەجىرە» تاريحي مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– استانا قالاسىندا يۋنەسكو قولداۋىمەن وتكەن حالىقارالىق سيمپوزيۋم بىزگە ەرەكشە اسەر بەردى. عىلىمي فورۋمدى ۇيىمداستىرعان قازاقستاننىڭ باسشىلىعىنا, جاۋاپتى مينيسترلىك پەن سالالىق ينستيتۋتقا ريزاشىلىعىمىز شەكسىز. ەكى كۇندىك الەمدىك ءىرى ءىس-شارادا 150-دەن اسا عىلىمي بايانداما وقىلىپ, تالقىلاندى.
فورۋمنىڭ پانارالىق سيپاتتاعى 7 سەكتسياسى دا قىرۋار عىلىمي ماسەلەنى يگەردى. عىلىمي جيىن جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي پىكىرتالاسپەن ەرەكشەلەندى.
سيمپوزيۋمنىڭ ءماندى تاجىريبەلىك ناتيجەسى – جوشى ۇلىسى مەن ونىڭ مۇراگەر مەملەكەتتەرىنىڭ (نوعاي ورداسى, قىرىم, قازان, استراحان, قازاق حاندىقتارىنىڭ) تاريحىنا ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردى ودان ءارى جانداندىرۋعا قوسقان ناقتى ۇلەسى. فورۋمنىڭ قوعامدىق تانىمالدىلىعىن ارتتىرعان ماڭىزدى فاكتور – ونىڭ جۇمىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ, يۋنەسكو وڭىرلىك كەڭسەسى باسشىلارىنىڭ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋس مۇشەلەرىنىڭ, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قاتىسۋى دەر ەدىك. فورۋمنىڭ باق-تا كەڭىنەن جاريالانۋى تاريحقا دەگەن قوعام قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى.
رەسەيدىڭ ەدىل بويىنداعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالارى وسى سالادان مامان دايارلاۋعا مۇددەلى. زەرتتەۋلەر بۇرىن دا جۇرگەن, الدا دا ۋاقىت تالابىنا ساي جۇزەگە اسادى.
جاڭا ىزدەنىستەر جوشى ۇلىسى, وعان كورشى ۇلىستار, التىن وردادان كەيىنگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تاريحىن زەردەلەۋدەگى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرارى ءسوزسىز.
الەكساندر زەلەنكوۆ,
رف تۇمەن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– «التىن وردا – دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى: تاريح, ارحەولوگيا, مادەنيەت, بىرەگەيلىك» حالىقارالىق سيمپوزيۋمى عالىمداردى, ديپلوماتتاردى, حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىن, مۇددەلى مامانداردى ءبىر الاڭعا جينادى. بۇعان قازاقستان عالىمدارىنان بولەك, ەۋروپا, ازيا, سولتۇستىك امەريكا,تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن 300-دەي دەلەگات قاتىستى. فورۋمنىڭ نەگىزگى نىساناسى جوشى ۇلىسىنىڭ ساياسي تاريحىنا, ارحەولوگيالىق مۇراسىنا, قالالاردىڭ دامۋىنا, ساۋداعا, ديپلوماتياعا, ت.ب. ارنالدى. اسىرەسە التىن وردانىڭ كوشپەلى جانە وتىرىقشى الەمدى, شىعىس پەن باتىستى, جەرگىلىكتى داستۇرلەر مەن اۋقىمدى ەۋرازيالىق ۇدەرىستەردى قالاي توعىستىرعانىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
پانارالىق زەرتتەۋلەر دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. وسىنداي باعىتتاردىڭ ءبىرى – ەجەلگى دنق-نى زەرتتەيتىن پالەوگەنەتيكا. بۇل عىلىم ورتاعاسىرلىق قوعامداردىڭ شىعۋ تەگى, كوشى-قون ۇدەرىستەرى جانە تۋىستىق بايلانىستارى تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر بەرەدى. پالەوگەنەتيك دانيەل ءتابيننىڭ بايانداماسى التىن وردا تاريحىن تەك جىلنامالار, تەڭگەلەر, جەرلەۋ ورىندارى مەن ارحەولوگيالىق ولجالار ارقىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ادىستەرى ارقىلى دا زەرتتەۋگە بولاتىنىن كورسەتتى. دنق دەرەكتەرى بيلەۋشى اۋلەتتەردىڭ شىعۋ تەگىن, حالىقتىڭ موبيلدىلىگىن, وڭىرارالىق بايلانىستاردى جانە ورتاعاسىرلىق قاۋىمداستىقتاردىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اسىرەسە جازبا دەرەكتەر جەتكىلىكسىز, ال ارحەولوگيالىق ماتەريالدار قوسىمشا تەكسەرۋدى قاجەت ەتەتىن كوشپەلى قوعامداردىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
باعدارلامانىڭ ماڭىزدى بولىگى قازاق تاريحي قوعامى مەن جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان كىتاپ تۇساۋكەسەرلەرى بولدى. سيمپوزيۋم اياسىندا ماماندار مەن وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان جاڭا زەرتتەۋلەر تانىستىرىلدى. كانادالىق دجۋ-يۋپ ءليدىڭ ەۋرازيا تاريحىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءرولى مەن وڭىرلىك بىرەگەيلىك تۋرالى «الەم تاريحىنداعى تۇركى حالىقتارى» ەڭبەگى, امەريكالىق دجەك ۋەزەرفوردتىڭ قازاقشا تۇڭعىش جارىق كورگەن «شىڭعىس حان جانە قازىرگى الەمنىڭ قالىپتاسۋى» كىتابى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. قازاقستانداعى اۋدارما جانە عىلىمي-كوپشىلىك تاريحي جوبالاردىڭ دامۋى تۋرالى «Steppe and World Publishing House» باسپاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رايسا سايران قادىر باياندادى.
سيمپوزيۋم سونداي-اق التىن وردا ءداۋىرىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ جانە دارىپتەۋ ماسەلەلەرىن دە تالقىلادى. جوشى حان كەسەنەسى, سارايشىق, سىعاناق, ساۋران, جانكەنت جانە ورتاعاسىرلىق دالا وركەنيەتىنىڭ تاريحىمەن بايلانىستى باسقا دا نىساندار ءسوز بولدى. بۇل ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, مۋزەيلەندىرۋ جانە ولاردى يۋنەسكو جۇيەسى ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋ تەك عىلىم ءۇشىن عانا ەمەس, مادەني ديپلوماتيا, تۋريزم, ءبىلىم جانە ۇلت تاريحىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن دە زور ماڭىزعا يە.
فورۋم التىن وردا تاريحىن وڭىرلىك جانە الەمدىك تاريحتىڭ قۇبىلىسى رەتىندە كورسەتە الدى. جوشى ۇلىسى تاريحىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. قازاقستاننىڭ ۇلى دالا مۇراسىنا الەمدىك عىلىمي قۇندىلىقتار اياسىندا قاراۋى ءبىزدى قۋانتتى.
ازىرلەگەندەر –
ەرلان سايلاۋباي,
سابىر ءشارىپ