بيىل جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدە كەزەكتى راقىمشىلىق ناۋقانى جۇرگىزىلمەك. بۇل ناۋقان بۇرىنعىلاردان وزگەرەك بولادى. وcى جولى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار عانا ەمەس, اكىمشىلىك باپتارمەن ءىستى بولعاندار دا كەشىرىمگە ىلىگەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ ازىرلەنىپ, كەشە سەنات وتىرىسىندا ماقۇلداندى.
سەناتور مۇرات قادىربەكتىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋعا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ ءبىر توپ پارلامەنت دەپۋتاتىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن. ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى ادىلدىك, ىزگىلىك, زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارىن بەكىتتى. وسىعان وراي قاۋپى جوعارى ەمەس جەكەلەگەن قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردى جاساعان ادامداردىڭ تۇزەلۋى مەن قوعامعا قايتا بەيىمدەلۋىنە قوسىمشا مۇمكىندىك بەرۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلدانىپ وتىر.
«راقىمشىلىق – جاۋاپتىلىق قاعيداتىنان باس تارتۋدى بىلدىرمەيدى, ول ناقتى بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا قولدانىلاتىن ىزگىلىك اكتىسى. ونىڭ وزىندىك ءمانى بار: راقىمشىلىق ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ماقساتى – مەملەكەتتىڭ قىلمىستىق ساياساتىن قايتا قاراۋ نەمەسە قىلمىسقا قاتىستى ۇستانىمدى جۇمسارتۋ ەمەس. بۇل – ەل دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭگە وراي قابىلدانىپ وتىرعان ءبىر رەتتىك قۇقىقتىق شەشىم», دەيدى م.قادىربەك.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭعا سايكەس, قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار, ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس جاساعان ادامدار, سونداي-اق زالال كەلتىرۋگە الىپ كەلمەگەن نە ونى تولىق وتەگەن نەمەسە ازاماتتىق تالاپ قويىلماعان اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار جاساعان ادامدار قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن نەمەسە نەگىزگى جازادان بوساتىلۋعا جاتادى. سونداي-اق اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار جاساعان سوتتالعانداردىڭ جوعارىدا اتالعان ساناتتارىنا جاتپايتىن, اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار جاساعان ادامدارعا نەگىزگى جازاسىنىڭ وتەلمەگەن بولىگىنىڭ مەرزىمى نەمەسە مولشەرى جارتىلاي قىسقارتىلادى.
«جازاسىن وتەپ جاتقان نەمەسە ونى ءالى ورىنداماعان ادامدارعا نەگىزگى جازاسىنىڭ وتەلمەگەن نەمەسە ورىندالماعان بولىگىنىڭ مەرزىمدەرى نە مولشەرلەرى قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقپەن كەلتىرىلگەن زالالدى جانە وزدەرىنە قويىلعان تالاپتاردى تولىق وتەگەن جاعدايدا نە ولار بولماعان كەزدە اۋىر قىلمىستار – ۇشتەن ءبىر بولىگىنە, اسا اۋىر قىلمىستار تورتتەن ءبىر بولىگىنە قىسقارتىلادى. ال وسى ساناتتارعا جاتپايتىن سوتتالعان ادامدارعا نەگىزگى جازاسىنىڭ وتەلمەگەن نەمەسە ورىندالماعان بولىگىنىڭ مەرزىمدەرى نەمەسە مولشەرلەرى, اتاپ ايتقاندا, اۋىر قىلمىستاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى, اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى قىسقارتىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى م.قادىربەك.
سونىمەن قاتار ەڭ اۋىر قىلمىستار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بۇلتارتپاستىق قاعيداتى ساقتالادى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سىبايلاس جەمقورلىق, تەرروريستىك, ەكسترەميستىك, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قارسى قىلمىستار, ادامداردى ازاپتاعاندار, ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالعان, ادام ءولتىرۋ, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرۋ, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساۋ, سونداي-اق باسقا دا اسا قاۋىپتى قىلمىستار جاساعان سوتتالعاندارعا كەشىرىم بولمايدى. وسى ماقساتتا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭنىڭ 3-بابىندا راقىمشىلىق قولدانىلمايتىن قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ ءتىزىمى ناقتى ايقىندالعان.
«ەلىمىزدىڭ تاريحىندا العاش رەت قىلمىستىق راقىمشىلىقپەن قاتار اكىمشىلىك راقىمشىلىقتى دا جۇرگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان دەيىن مۇنداي قۇقىقتىق تەتىك رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قولدانىلعان ەمەس, سوندىقتان بۇل – زاڭنىڭ اسا ماڭىزدى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى, جەكە نوتاريۋستار, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى, ادۆوكاتتار, زاڭ كونسۋلتانتتارى, اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىقتار ءۇشىن وسى زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن كۇنگە دەيىن ورىندالماعان ايىپپۇل تۇرىندەگى اكىمشىلىك جازادان نە ونىڭ وسى زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن كۇنگە دەيىن ورىندالماعان بولىگىنەن بوساتىلادى», دەيدى سەناتور.
بۇل ناۋقان اياسىندا 16 مىڭنان اسا ادام قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك راقىمشىلىققا ىلىنەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وسىعان وراي, راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى نەگىزگى زاڭمەن قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىقتار جاساعان ادامدارعا قاتىستى راقىمشىلىق جاساۋدى قولدانۋ شارتتارى مەن ءتارتىبى دە رەتتەلمەك.
«قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنا ىلەسپە تۇزەتۋلەر راقىمشىلىقتىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءارى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى اياقتاۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋگە, ال اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر راقىمشىلىق اكتىلەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءارى اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدى تسيفرلاندىرۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى, قۇقىقبۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, سونداي-اق «زاڭ مەن ءتارتىپ» كونستيتۋتسيالىق قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانى قۇرۋدى كوزدەيتىن نورمالاردى قاراستىرادى», دەيدى م.قادىربەك.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا بيىلعى ناۋقاننىڭ ەرەكشەلىگى ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت اكىمشىلىك راقىمشىلىقتىڭ جاسالۋى ەكەنىن ايتىپ وتكەن ەدىك. بۇل تاجىريبە الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرە مە, الدە وسى جولى عانا جۇرگىزىلە مە؟ ءبىز وسى سۇراقتى دەپۋتاتقا قويدىق.
«بۇل – بيىلعى راقىمشىلىق اياسىندا جۇرگىزىلەتىن ءبىر رەتتىك شارا عانا. ال الداعى جىلدارى دا تاعى اكىمشىلىك راقىمشىلىق جۇرگىزىلەتىنىنە قاتىستى ازىرگە ەشقانداي جوسپار جوق», دەپ جاۋاپ بەردى م.قادىربەك.
سونىمەن قاتار ول بۇل جولى بۇرىنعى جىلداردا جۇرگىزىلگەن راقىمشىلىقتار بارىسىندا بايقالعان كەمشىلىكتەر ەسكەرىلگەنىن, سونداي-اق جازادان بوساپ شىققان ادامداردى قوعامعا قايتا بەيىمدەۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
ال سەناتور ەۆگەني بولگەرتتىڭ ايتۋىنشا, اكىمشىلىك راقىمشىلىق نەگىزىنەن حالىقتىڭ قارجىلىق اۋىرتپاشىلىعىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كەيبىر ايىپپۇل تۇرلەرىن وشىرۋگە باعىتتالىپ وتىر.
«اكىمشىلىك راقىمشىلىقتىڭ اۋقىمى كەڭ. ول اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستىڭ 280-بابى بويىنشا 15 مەملەكەتتىك ورگانعا قاتىسى بار قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردى قامتيدى. ال قىلمىستىق راقىمشىلىققا ىلىگەتىندەردىڭ 15 مىڭنان استامى – سوتتالعاندار, مىڭنان استامى – تەرگەۋدەگىلەر. سونىڭ ىشىندە 4 مىڭنان اسا ادام قىلمىستىق جاۋاپتىلىق پەن جازادان تولىقتاي بوساتىلادى, قالعاندارىنىڭ مەرزىمى قىسقارتىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.