بلۋم تاكسونومياسى تۋرالى نە بىلەمىز؟

اتالعان ءىس-تاجىريبەنى ەلىمىزدە العاش قولدانىپ, ودان وڭ ناتيجە كورگەن ۇستاز­دار­دىڭ ءبىرى – استانا قالاسى № 5 گيم­نا­­زيانىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇ­عالىمى كۇلزيپا قىلىشباەۆا. جالپى, ۇستازدىقتىڭ جولىندا 40 جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن مۇعالىمدەردىڭ كەيىنگى جاس ماماندارعا ءىس-تاجىريبەسى كەڭىنەن ناسيحاتتالعانى دۇرىس.

بلۋم تاكسونومياسى جايلى ايتپاس بۇرىن ۇستاز ك.قىلىشباەۆانىڭ ەڭبەك جولىنا قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, كۇلزيپا اۋەسقىزى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلى كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى, استانا قالاسى ءبىلىم باسقارماسىندا قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى ءپانىنىڭ ادىسكەرى, 2000 جىلدان باس­تاپ №5 گيمنازيادا قازاق ءتىلى مەن ادە­بي­ەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, 2009 جىلدان اتالعان گيمنازيادا ديرەكتوردىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن ات­قا­رىپ كەلەدى. 

– جالپى قاعيدالى, قاتىپ قال­عان ساباقتىڭ ءتۇرى جوق. ءار ساباقتىڭ بەل­سەندى, جاندى ساباق بولىپ جان-جاق­تى ءوربۋى – مۇعالىمنىڭ قيالىنان تۋىن­داي­تىن ساباق. مۇعالىمنىڭ نەگىزگى تالىم­گەر­لەرى وقۋشىلارى بولۋى كەرەك. بۇل رەت­تە بلۋم تاكسونومياسى ماڭىزدى ما­سە­­لەلەردى شەشۋدە وتە قولايلى قۇرال, – دەيدى ك.اۋەسقىزى.

ءبىز بۇل ماقالادا بلۋم تاكسونو­ميا­سى­نىڭ باعدارلاماسى مەن وقۋ ادىستەمەسىن ك.قىلىشباەۆانىڭ «ماحامبەتتانۋ» كۋرسى ارقىلى تۇسىندىرگەندى ءجون كوردىك. ءوزى­نىڭ تالاي جىلعى پەداگوگيكالىق-يننو­­ۆاتسيالىق يدەيالارىن ورتاعا سالىپ, ۇزدىكسىز ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرا­تىن تاجىريبەلى تالىمگەر كۇلزيپا اۋەس­قى­زى اتالعان كۋرستى 15 جىلداي بۇرىن ەكس­پەريمەنتتىك الاڭعا شىعارعان. ءساتتى تا­جىريبە كەيىن استانا قالاسىنىڭ ءبىلىم بە­رۋ مەكەمەلەرىندە يننوۆاتسيالىق ۇردىس­تەر­دى دامىتۋ ءۇشىن, عىلىمي ىزدەنىستەردى قولدانۋ ماقساتىندا جانە قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ جانىندا ساراپتامالىق كەڭەس شەشىمىمەن 2012 جىلدىڭ 23 تامى­زى­نىڭ №1 حاتتاماسىنىڭ نەگىزىندە ۇستاز­دىڭ «بلۋم تاكسونومياسى – ساباقتى قۇ­زى­رلىلىق تۇرعىسىنان قۇرۋ جۇيەسى» ات­تى ءىس-تاجىريبەسى رەتىندە قورعالىپ, جۇ­­مىس ناتيجەسى قالا مەكتەپتەرىنە تا­را­­تىلعان. ونى بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءبىر­­شاما قالالىق ءبىلىم وشاقتارى ءوز پاي­دا­لارىنا جاراتۋ ۇستىندە.

ۇستازدىڭ زامان تالابىنا ىلەسە وتىرىپ, ونلاين جۇيەسىندە كورسەتكەن اشىق ساباقتارىنان اڭعارعانىمىزداي, بلۋم تاكسونومياسىنىڭ التى جۇيەسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا عانا ەمەس, ءومىر ءسۇرۋ قاعي­دا­لارىندا دا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىن ۇعاسىز. ك.اۋەسقىزى امەريكالىق پەداگوگ, پسيحولوگ عالىمنىڭ تاجىريبەسىن اقىن م.جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكا» ەڭبەگىمەن ۇشتاستىرعان. 

ءبىلۋ, ءتۇسىنۋ, قولدانۋ, تالداۋ, جي­ناق­تاۋ, باعالاۋ دەگەن التى جۇيەنىڭ نە­گىز­گى ارتىقشىلىقتارىنا توقتالاتىن بول­ساق, ءبىرىنشى ءبىلۋ دەڭگەيىندە وقۋشى بە­رىلگەن جاڭا تۇسىنىكتى ۇعۋى, ەستە ۇس­تاۋ جانە مىنەزدەمە بەرۋدى ۇيرەنەدى. مى­سالى, ماحامبەت جىرلارىنداعى اقىن پوەزياسىن ءور رۋحپەن تەرەڭ ءتۇ­سى­­نىپ وقي ءبىلۋ, ولەڭدەگى كونەرگەن سوز­دەر­مەن سوزدىك ارقىلى جۇمىس ىستەي ءبى­لۋ دەڭ­گەيىندە جۇزەگە اسادى. بلۋم تاكسو­نو­مياسىنىڭ باسقا جۇيەلەر ءتارىزدى باس­تى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى پانارالىق باي­­لانىس ارقىلى ورىستەيتىنىن ايتا كە­­­تۋىمىز كەرەك. ماحامبەتتىڭ وتتى جىر­لا­­رىن اۋديو ارقىلى كونە سارىندار­مەن سۇيەمەلدەۋ ارقىلى تىڭداۋ دا وقۋ­شى­نىڭ زەردەسىن اشا تۇسەتىنى انىق. ال كەلەسى ءتۇسىنۋ دەڭگەيىندە وقۋشىلار اقىن شىعارماشىلىعىن مازمۇنداۋ, ءتۇسىنۋ, سۋرەتتەۋ, جاڭا ءسوز تىركەستەرىن جاساۋ سياقتى ساتىلاردان وتەدى. ماسەلەن, وسى ءتۇ­سىن­ۋ دەڭگەيىندە وقۋشىلار «ەرەۋىل» سي­ياقتى سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىنا ۇڭى­لەدى. ەرەۋىل ات بەينەسىن اقىن نە ءۇشىن قولدانىپ وتىرعانىن دا توپتىق جۇ­مىستىڭ بارىسىندا انىقتاپ الادى. بۇل ەكى دەڭگەيدەن كەيىن مۇعالىم وقۋ­شىلارعا قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ جۇ­مىس­تارىن تانىستىرادى. وندا جاڭا ءبىلىمدى تاجىريبەدە, جاڭا جاعدايدا شە­شە الۋ ءۇشىن بولجام جاسالادى. ايتالىق, وقۋ­شىلار اتالعان دەڭگەيدە ولەڭ قانداي سارىندا جازىلعاندىعىن, ءتىپتى ماحام­بەتتىڭ «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» اتتى ولەڭىن اقىن قانداي پوەتيكالىق تىلمەن سۋ­رەتتەگەنىن دە ءبىلىپ ۇلگەرەدى. وسى قول­دانۋ دەڭگەيىنەن كەيىن وقۋشىلار تال­داۋ دەڭگەيىنە كوشەدى. العان ءبىلىمنىڭ جىكتەلۋى, نەگىزگى ءتۇيىندى اڭعارۋ, بۇگىنمەن بايلانىستىرا وتىرىپ بولىكتەرگە ءبولۋ, اي­قىنداۋ سياقتى كاسىبي تالداۋعا نىق قا­دام­دار جاسالا باستايدى. وندا ولەڭ قۇرىلىسىنا تالداۋ دا جۇرگىزىلەدى. ءتىل كوركەمدىگىنە, ياعني ەپيتەت, تەڭەۋ, الليتە­راتسيا, اسسونانس, گيپەربولانى ما­تىن­نەن تابۋ دا ءبىر عانا ساباق بارىسىندا قايتالانىپ وتەدى. مۇنىڭ بارلىعى بالانىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا مول پايداسى بارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي-اق وقۋشىعا توپتىق جۇمىس ارقىلى يگەرىلگەن ءبىلىم جيناقى ءارى تۇسى­نىك­تى بولادى.

ساباقتىڭ سوڭعى كۇردەلى كەزەڭى – جي­ناقتاۋ جانە باعالاۋ كەزەڭى. جيناقتاۋ دەڭگەيىندە وقۋشى دارا بولجامداردىڭ تۇتاس ءبىر ۇعىم تۋدىرۋىن انىقتايتىن دا­رە­جەگە جەتەدى. ولەڭدەگى نەگىزگى وي­دىڭ قالاي بەرىلگەندىگى, اقىننىڭ اسىل ويلارىنىڭ ارقاۋى نەدە, ءتىپتى ماحام­بەت­تىڭ ورنىندا ءوزىڭ بولساڭ نە ىستەر ەدىڭ, نە دەر ەدىڭ دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەلەدى. مۇعالىم وسى كەزدە سەرگىتۋ ءساتى رەتىندە تاعى ءبىر كولدەنەڭ تاپسىر­ما جۇكتەيدى. ءار بالاعا «ماحامبەت كىم؟» دەگەن سۇراققا بىرنەشە نۇسقامەن جاۋ­اپ بەرۋ تاپسىرىلادى. تاجىريبەلى ۇستاز­دىڭ ايتۋىنشا, كوپ وقۋشى ماحام­بەت­تىڭ اقىن, باتىر, كوسەم ەكەنىن عانا ايتا­تىنىن جاسىرمايدى. الايدا ماحامبەتتىڭ شەشەن, ساۋاتتى سارباز, كۇرەس­كەر قولباسشى, جىرشى, كۇيشى ەكەنى داۋسىز عوي. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۇستاز ماحامبەتتىڭ كۇيشىلىگى جايلى اي­تا كەلىپ, ونىڭ «جۇمىر-قىلىش» اتتى كۇيىن تىڭداتادى. ودان ءارى «جۇمىر- قى­­لىش» جايلى اقپاراتتى دا قوسا ايتىپ وتەدى. كوپتەگەن باسپا بەتتەرىندە جۇ­مىردى باس ارىپپەن, قىلىشتى كىشى ارىپ­پەن جازىلىپ جۇرگەندىگىنىڭ قاتە ەكەن­دىگىن دە وقۋشىلاردىڭ بىلگەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى ۇستاز. اقىننىڭ سە­رىگى يساتاي قازا تاپقاننان كەيىن ونىڭ ۇلى جاقيا مەن ماحامبەتكە زور قۇر­مەت كور­سە­تىپ قيادان جول تابۋىنا كو­مەك­تەسكەن جۇمىر (شىن اتى سادىر) مەن قى­لىش دەگەن قازاقتىڭ اياۋلى باتىر­لا­رى بولعان. جوعارىداعى كۇيدىڭ وسى با­تىرلارعا شىعارىلعاندىعى ساباق بارىسىندا ايتىلىپ كەتەدى. 

ال سوڭعى باعالاۋ دەڭگەيىندە وقۋ­شى­لار ءوز جۇمىستارىن وزدەرىنشە باعالاپ, شە­شىم قابىلداپ, وي قورىتىندىسىن شى­­­عارادى. وسى كەزەڭدە ءار وقۋشى ماحامبەتتەن ۇناتقان ءبىر-ءبىر ولەڭدەرىن جات­قا ايتىپ وتەدى. ءتىپتى ءار توپتان شى­عارماشىل وقۋشىلار «ماحامبەتشە جىر­لا­سام» دەگەن تاقىرىپتا وزدەرى دە ولەڭ جا­زىپ وقىپ بەرەدى. تۇتاس ساباقتىڭ ءار دەڭ­گەيىندە ماحامبەتتىڭ ءوزىن-ءوزى سيپات­تايتىن, تۇلعالايتىن عاجاپ تەڭەۋلەرى بالا­لاردىڭ قيالىن قارىشتاتىپ, ساناسىن شەكسىز كەڭىستىكپەن ۇشتاستىرادى. ءتىپتى سۋرەتشى مۇحيت قاليموۆ سالعان «ماحامبەت پەن يساتاي» اتتى كارتينا دا كورنەكىلىك قۇرال رەتىندە وقۋشى زەيىنىن وقشاۋ ويلاۋعا جەتەلەيدى. قىسقاسى, ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ماحامبەت تۇلعاسى سۋرەت, مۋزىكا, ءسوز ونەرى, جەكە شىعارماشىلىق ارقىلى جان-جاقتى اشىلادى.

ءورشىل رۋحتى اقىننىڭ ءتالىمىن وقۋشى بويىنا دارىتۋدى ماقسات ەتىپ, ءارى وقۋشىعا, ءارى مۇعالىمدەرگە ارناپ «ماحامبەتتانۋ» كۋرسىنىڭ بلۋم تاكسو­نو­مياسى بويىنشا دەڭگەيلىك سۇراق-تاپ­سىر­مالار» اتتى وقۋ-ادىستەمە قۇرالى مەن وقىتۋ باعدارلاماسىن دايىنداعان ۇستاز تەك ماحامبەت شىعارمالارىن ەمەس, ويشىل-عۇلاما ابايدىڭ, جىر الىبى جامبىل, الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاس­سيك سۋ­رەتكەر م.اۋەزوۆتىڭ, ت.ب. اقىن-جا­زۋ­شى­لارىمىزدىڭ وسيەتى ورىن تەپكەن ادە­بي­ەت ءپانى ارقىلى وقۋشىلاردىڭ رۋحاني دۇ­نيەسى بايدى, تۋعان ءتىلىن سۇيۋدەن, ادام­زاتتى قۇرمەتتەۋگە دەيىنگى سەزىمدەرى تاربيەلەنەدى دەگەن ۇستانىمدا وقىتادى. 

ايتا كەتۋىمىز كەرەك, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىز­مەتكەرى, ى.التىنسارين توسبەلگىسى مەن «ۇزدىك پەداگوگ» مەدالىنىڭ يەگەرى كۇل­زيپا اۋەسقىزى بۇگىندە مۇ­عالىم­دەر­­دىڭ قۇزىرەتتىلىگىن قالىپ­تاستىرۋدا, ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋدە رەسپۋب­لي­كا مۇعالىمدەرىنە ارناپ, ءوزىنىڭ ءىس-تا­جى­ريبەسىن ورتاعا سالىپ, ءبولىسىپ وتى­را­تىن ۇستاز رەتىندە بەلگىلى. ۇرپاق­تىڭ ءبىلىم-تاربيە ىسىندە شەشىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيتىن يننوۆاتسيالىق شىعار­ما­شى­لىق ءىس-تاجىريبەسىن قازىر استانا, پاۆ­لودار, قاراعاندى, پەتروپاۆل قالا­لا­رىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق, قالالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردا, پەداگوگيكالىق وقۋلاردا ورتاعا سالىپ كەلەدى. 

ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»