مادەنيەت الەمىندەگى عىلىمي الەۋەت

بۇل باعىتتا قازىرگى تاڭدا مادە­نيەت جا­نە سپورت مينيسترلىگى ءوز قاتارىن عى­لىم جولىندا جۇر­گەن بىلىكتى ما­مان­دار­مەن تو­لىق­تىرۋعا مەيلىنشە كوڭىل ءبو­لىپ كەلەدى. دەرەك ءۇشىن ايتساق, بۇ­گىندە مينيسترلىكتە جانە قۇزى­رە­تىنە قاراستى مەكەمەلەرىندە 56 عىلىم دوكتورى, 325 عى­لىم كان­ديداتى, 83 PhD دوكتورى عى­لىمي دارەجەسى بار قىزمەتكەر جۇ­­مىس ىستەيدى. سوڭعى 4 جىلدا عى­لىمي-زەرت­تەۋلەر باعىتىنداعى جۇ­مىستاردىڭ ءوسۋى ەلەۋلى تۇردە باي­قالۋدا. ماسەلەن, وسى كە­زەڭدە 20 عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالا­رى, ونىڭ ىشىندە جەتەكشى ارحەولوگتار مەن شەتەلدىك عالىمداردىڭ قا­تى­سۋى­مەن 30 ارحەولوگيا با­عى­تىنداعى جوبا­لار ىسكە اسىرىل­دى. ناتيجەسىندە 10 مىڭ­نان استام ار­تەفاكتى تابىلىپ, قازاق­س­تان­داعى مۇراجايلارعا تاپ­سى­رىل­دى. وسى جوبالاردىڭ قورى­تىن­دىلارى 20 حالىقارالىق عى­لى­مي-پراكتيكالىق كون­فە­رەن­تسيا­لاردا قىزۋ تالقىلاندى.

بۇعان قوسا, 30-دان استام اۆتورلىق مونوگرافيا مەن وقۋلىق شىعارىلدى, 60-تان استام ماقالا جاريالاندى. ءىرى حالىقارالىق كينوفەستيۆالدەردە ارنايى سىي­لىقتار مەن ناگرادالارعا يە بول­­عان 10-نان استام عىلىمي-تانىمال جانە دەرەكتى فيلم­دەر جارىققا شىقتى. سونداي-اق ۆير­تۋ­الدىق كارتانىڭ مادە­ني جا­نە تۋريستىك تارتىمدىلىعى بوي­ىن­شا قازاقستاننىڭ سايتى قۇ­رى­لىپ, كيەلى نى­سانداردىڭ 3D تۋ­رى ۇسىنىلدى, ول وتكەن جىلى يۋنەسكو شتاب-پاتەرىندە تانىستىرىلدى. ارحەولوگيالىق قازبا­لار­دىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 10-نان استام اقپاراتتىق پورتال قۇرىلدى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردە مي­نيس­تر­لىكتىڭ قۇزىرەتىندەگى مەكە­مە­­لەر­دىڭ قاتا­رى­نان 5 عا­لىم رەس­پۋبليكالىق عىلىمي كە­ڭەس­تەر­گە ەنگەن. ەندى وسى باعىتتاعى جۇمىسقا توقتالىپ وتسەك.

«ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس­تەر­دىڭ قۇرا­مىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ۇكى­مە­تى­نىڭ 2011 جىلعى 12 شىل­­دەدەگى قاۋلىسى بو- يىنشا ۇلتتىق عى­­لىمي كەڭەستىڭ بىرنەشە باعىتى بەل­­گىلەنگەن. سونىڭ ىشىندە, «ماڭ­گىلىك ەل» عىلىمي نەگىزدەرى (XXI عاسىرداعى ءبى­لىم بەرۋ, گۋ­ما­نيتارلىق عىلىمدار سا­لا­سىن­داعى ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرت­تەۋلەر) باعىتى بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستە مي­نيس­تر­لىك قۇزىرەتىندەگى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ 4 قىزمەتكەرى بولسا, اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى تۇراقتى دا­مىتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىنىڭ قاۋ­ىپ­سىزدىگى باعىتتارى بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستە مي­نيسترلىك قۇزى­رەتىندەگى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ 1 قىز­مەت­كەرى بار.

سونداي-اق مينيسترلىك قا­را­ما­عىن­داعى مەكەمەلەردىڭ عىلى­مي قىز­مەت­كەر­لەرى تاراپىنان سوڭ­عى ءۇش جىلدا بار­لىعى 5106 عى­لىمي ماقالا جاريالان­دى, ونىڭ ىشىندە 146-ى يمپاكت-فاك­تورى بار عىلىمي جۋرنالدار­دا جارىق كور­دى. عى­لىمي-تەح­ني­كا­لىق قىزمەتتىڭ سۋب­ەكتى­لە­رىن اك­كرەديتتەۋ تۋرالى كۋا­لىك 7 مۇ­­را­جاي-قورىق جانە رەس­پۋب­لي­كالىق ماڭى­زى بار 3 مۋزەيدە بار جانە قازعزمن نە­گىزگى قار­جى­لاندىرۋدىڭ سۋبەكتىسى بولىپ تابىلادى. عىلىمي باعىتتاردى قولداۋ ماقسا­تىن­دا 2016 جىلى مادەنيەت جانە ونەر سا­لا­سىنداعى عىلىمعا بولىنگەن قاراجات مول­­شەرى 97 ملن تەڭگە بولسا, 2017 جى­لى 600 ملن تەڭگە جانە 2018 جىلى 500 ملن تەڭگەنى قۇرادى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «عىلىمي قول­دان­­با­لى زەرتتەۋلەر» بيۋدجەتتىك باع­­دار­لا­­ماسى شەڭبەرىندە وتك­ەن جىلى مۋزەي سا­لا­سىنىڭ عىل­ىمي جوبالارىمەن قاتار, ار­حە­و­لوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇزەگە اسى­رىلدى.

عىلىمي جوبالارى مينيس­تر­لىككە قاراستى قازاق عىلىمي-زەرت­تەۋ مادەنيەت ينس­تيتۋتى, «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-ما­دە­ني مۋزەي-قورىعى, مەملەكەتتىك ور­­ت­ا­لىق مۋزەيى, ءا.مارعۇلان اتىن­داعى ار­حەولوگيا ينستيتۋتى ىسكە اسىردى. يگى­لىكتى جوبالار­دى جۇزەگە اسىرۋ­دا ەلى­مىزدىڭ تانى­مال عالىمدارى ك.باي­پا­قوۆ, ۆ.زايبەرت, ز.ساماشەۆ, ە.سما­عۇ­لوۆ جانە باسقا دا دارىندى زەرت­تەۋ­شىلەر قوماقتى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.

شەتەلدىك تاريحنامادا سان ءتۇر­لى مۋزەيلىك ارتەفاكتىلەردى دە­رە­ككوز رە­تىن­دە پايدالانۋ عى­لىمي داستۇرگە اي­نال­عان. حا­لىق­ارالىق تاجىريبەنىڭ نەگى­زىندە كور­نەكىلىگىمەن جانە رەپرە­زەن­تا­­تيۆ­تىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن, سونداي-اق دە­رەكتەردىڭ بىرەگەي كورپۋسىن قۇرايتىن مۋ­زەيلىك ارتەفاكتىلەردى عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزۋ ماقساتىندا 2017 جىلى ء«ابىلحان قاستەەۆتىڭ اكۆارەل تۋىندىلارى تاريحي-ەتنوگرافيالىق دەرەك رەتىندە» اتتى مونوگرافيا-كاتالوگقا ارقاۋ بولاتىن مۋزەيلىك زاتتاردى كەڭ كولەمدى ءارى تەرەڭ زەرتتەۋ قولعا الىندى. بۇل ورايدا قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى بويىنشا ەرەكشە تاريحي-ەتنو­گرافيالىق دەرەك بو­لىپ تابىلاتىن ءا.قاستەەۆتىڭ مۋ­زەي قورىنداعى اكۆارەل شى­عارمالارىن زەرتتەۋ جانە ءبىر­تۇت­اس عىلىمي-ينۆەنتارلىق كاتالوگىن جاساۋ الدىعا ماقسات ەتىپ قويىلدى. زەرت­تەۋدىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق مۋ­زەي­لەردىڭ قورلارىندا ساقتالعان ءا.قاس­تەەۆتىڭ اكۆارەل تۋىندىلارى ينۆەن­تار­لاندى, مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي قو­رىن­داعى ءا.قاستەەۆتىڭ 130 اكۆا­رە­ل شىعارماسىنىڭ 35 ساقتام بىر­ل­ىگى جۇيەلەندى, كامەرالدىق وڭ­دە­لدى, ات­ري­بۋتسيالاندى. سونى­م­ەن قاتار ءا.قاستەەۆتىڭ كار­تي­نالارىندا بەينە­لەنگەن ەتنو­گرا­فيالىق بۇيىمدار عى­لىمي ساي­كەستەندىرىلىپ, اۆتوردىڭ كور­كەم­دىك-ەستەتيكالىق ۇيىمداستىرۋ جا­­نە كومپوزيتسيالىق شەشىمدەرىن قۇ­­رۋ ۇستانىمدارىنا كوڭىل ءبو­لىن­دى, دا­لىرەك ايتساق, زەرتتەۋ بۇي­ىم­دارىنىڭ حرو­نولوگيالىق جا­نە گەوگرافيالىق شەڭ­بەرلەرى انىق­تالادى.

وتاندىق جانە الىس-جا­قىن شەتەل­دەر­دەگى ءار الۋان مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەر قو­رىندا حرونولوگيالىق شەڭ­بەرى ءحVىى عاسىردىڭ سوڭى مەن حح جۇزجىلدىقتىڭ باس كەزە­ڭىن قامتيتىن ءداستۇرلى قازاق ما­­دەنيەتى مەن ەتنوگرافياسى­نا قاتىستى باي كوللەكتسيا ساقتاۋلى. ولاردى عى­لى­مي تۇر­عىدان تياناقتى, كە­شەن­دى زەرت­­تەۋ تولىققاندى جۇر­گى­زىل­مە­گەن ج­ا­­نە وسى ورايدا ءداس­تۇر­لى قولونەردىڭ ءتۇر­لى سالالارى مەن ولاردى جاساۋدىڭ جا­نە قول­دا­نى­لۋىنىڭ تەحنولوگيالىق ءادىس-تا­سىلدەردى عىلىمي تۇرعىدان سا­را­­لان­باعانىن ايتۋىمىز كەرەك. وسى با­عىتتا «قازاقتىڭ ءداستۇرلى قولونەرىنىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق دەرەكتىلىگى». مو­نوگرافيا-كاتالوگ» تاقىرىبى بويىنشا مۋ­زەيلەر قورىنداعى قازاق تاريحى مەن ما­دەنيەتىنە جانە قولدانبالى ونەرىنە قا­­تىستى كوللەكتسياسىنا بىرىڭعاي زەرت­تەۋ, زەردەلەۋ, عىلىمي اتري­بۋتس­يالاۋ جۇ­مىس­تارىن جۇر­گىزۋ جۇزەگە اسىرىلدى.

سونىمەن قاتار وتكەن جىلى بىرقاتار ارحەولوگيالىق عىلىمي جوبالار بويىنشا ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, ساۋران قالاشىعىنىڭ دامۋ دەڭ­گەيىن جانە ونىڭ قازاق حالقى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپ­تاسۋ تاريحىنداعى ورنىن كور­سە­تەتىن تاريحي جاڭا مالىمەتتەردى, قالا ومى­رىندەگى ماڭىزدى تاريحي مانگە يە ارحيتەكتۋرالىق كەشەندەرىن ىزدەستىرىپ, ولار­دىڭ پايدا بولۋ ۋاقىتىن انىق­­تاۋ, ارحي­تەكتۋرالىق قۇرى­­لى­ستارىن زەرت­­تەۋ (XIV-XVIII عع.) ماق­سا­تىندا قارا­توبە قا­لا­شىعىندا (ەجەلگى ساۋ­ران) X-XIII عع., (قازبا اۋدانى 120-200 ش.م. دەيىن), مىرتوبە قا­لا­شىعىندا جانە ساۋ­راننىڭ سولتۇستىك شەتىندە كەس­كىن­د­ەمە قازبا (قازبا اۋدانى 260-300 ش.م. دەيىن) جۇمىستارى قولعا الىندى. جەتىسۋداعى سۋب­ەليتالىق ساقتاردىڭ الەۋ­مەتتىك قۇرىلىمى مەن مادەني داس­تۇرلەرىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋ ماقساتىندا «ەسىك قورىمى جانە جەتىسۋلىق ساقتار ما­دەنيەتى» جو­باسى ىسكە استى. جوبا اياسىندا دەرەككوز رەتىندە ەرتە تەمىر ءداۋ­ىرىنىڭ ماتەريالدارى رەتىندە راحات جا­نە ورنەك ەس­كەر­تكىشتەرى پايدالانىل­دى. ناتي­جەسىندە ەسىك اۋماعىنداعى كوش­پەندىلەردىڭ قوعامداعى قايتا جاڭ­عى­رعان ەتنو­مادەنيەت پەن الەۋ­مەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاڭا مۇم­كىندىك­تە­رىن اشۋعا ىقپال جاسالدى. بۇ­دان بولەك, زەرتتەۋ بارىسىندا ورنەك قورىمىنداعى عۇرىپتىق-جەرلەۋ سالتتاردى كورسەتۋ, ايىر­ماشىلىقتارىن اشۋ, تاڭدالعان الەۋ­­مەتتىك توپتارىن انىقتاۋ باس­تى نازاردا بولدى. وسى ايتىل­عان جۇمىستار قازاقستان اۋما­عىن­دا پوليگەنەزدىك ماسەلەلەرگە قاتىس­تى سۇراقتارعا عىلىمي نەگىز­دى جاۋاپ تابۋعا سەپتىگىن تي­گىز­دى. الىنعان جاڭا مالىمەتتەر مەن ماتەريالداردى تالداۋ قازاق­ستان­نىڭ ارحەولوگيا عىلى­مىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتە­رۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

تۇركىستان قالاسىنىڭ تۋريستىك مار­شرۋت­تاعى ماڭىزىن ەسكەرىپ, «كۇل­تو­بە قالاشىعى» جوباسى اياسىندا قالا اۋ­ماعىندا ورنالاسقان كۇلتوبە قالا­شى­عىنىڭ ەجەلگى نىساندارىن انىقتاۋ, اشۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. كۇلتوبە قالا­شىعىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋ­لەرى قازاقستان­نىڭ ماڭىزدى قالا­­لارىنىڭ ەجەلگى قامالىن العاش­قى زەرتتەپ, قازاق حال­قى­­نىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىر كەزەڭ­دەگى رۋحاني جانە ماتەريال­دى ما­دەنيەتىن زەرت­تەۋ دەڭگەيىن كو­تەردى. قازبا بارىسىن­دا تابىل­عان ماتەريالدار, قازاقستان مادە­نيەت تاريحىندا ەرەكشە ورنى الا­تىن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى جايلى جاڭا ماعلۇماتتار الىنۋدا. اتاپ ايت­قان­دا, جوبا شەڭبەرىندە ەجەلگى ياسى قا­مالىنىڭ قۇرىلىستارى اشىلدى. قامال قابىرعاسىنىڭ ب.ز.د. II ع. – ب.ز. IVع. سول­تۇستىك بولىگى اشىلىپ زەرت­تەل­دى, كەس­كىنى انىقتالدى, ىشكى جوباسى زەرت­تەل­دى (قازبانىڭ اۋدانى 700-800 ش.م.). تابىلعان ولجالار جان-جاقتى كە­شەن­دى زەرتتەلەدى جانە وسىلايشا قا­مال قا­بىرعاسىنىڭ قالانعان مەرزىمى انىق­تا­لىپ ولار­دىڭ فۋنكتسياسى, دامۋ جولدارى انىقتالادى.

«سارىارقانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعا­سىر­لىق كەسكىندەمەلەرى» تاقى­رىبى بوي­ىنشا اتا-بابا­مىزدىڭ, كوشپەلى حال­قىمىزدىڭ ەڭ قۇندى دەرەكتەرى بولىپ تابى­لاتىن قازاق دالاسىنىڭ تاس مۇ­سىن­­دەرى زەرتتەلدى. قازاقستان تاس مۇسىن­دەرى جيناعىنىڭ بولىگى رەتىندە مۇسىندەردىڭ سۋرەتتەرى مەن سي­پات­تاماسى, كارتوگرافيالىق ما­تە­ريالدار مەن ولاردىڭ يكو­نو­گرافيالىق اتريبۋتتارى, بەي­نە­­­لەنگەن مۇسىندەردىڭ گەو­لو­­­گيا­لىق-پەتروگرافيكالىق سي­پات­­­تاماسى, اناليتيكالىق بولىگى (مۇ­سىندەرىنىڭ جى­ك­تەلۋى, اتريبۋتتارى, قۇرىلىستار, لان­دشافت­ىق جاعداي, حرونولوگياسى مەن ەتني­كا­لىق اتريبۋتسيا) دايىندالدى, شەت اۋدانىنىڭ تاس مۇسىندەرىنىڭ جي­ناع­ىن ازىرلەۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇر­گىزىلدى.

«التىنوردالىق مىڭتوبە قالا­شى­عىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ» ء(حىىى-ءحىV عع. قالانىڭ جانە حV ع. ەكىنشى جارتى­سى – ءحىح ع. قالا­نىڭ قالدىقتارى) تاقى­­رىبى بويىنشا قىزىلوردا وب­لى­سىنىڭ قازالى اۋدانى وركەندەۋ اۋ­ى­لى­نىڭ سولتۇستىك-باتىس شەتىن­دە ورنالاسقان مىڭتوبە قالا­شى­عىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. قالا ارال ماڭىن كەسىپ وتەتىن جىبەك جولىنىڭ دامىعان تارماقتارىنىڭ بىرىندە ورنالاس­تى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر قالاشىقتىڭ تسيتادەلىندە (رەگيستاندا), ورتالىق بولىگىندە, قا­مال قابىرعاسىندا رەگيستان, شاحريستان, راباد, نەكروپولدى ىزدەۋ جانە قازۋعا باعىتتالدى.

«مادەني مۇرا بويىنشا زەرتتەۋ ماتەريالدارى» تاقىرىبىندا جۇرگى­زىل­گەن جوبا بويىنشا ورتا­لىق ازيا ارحە­ولوگياسىنىڭ دە­رەك­تەرى بويىنشا تولىققاندى انىق­تامالىق جاساۋ كون­تەكسىندە, قازاقستان اۋماعىندا بار­لىق ۋاقىتتا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كونە زامان تا­ريحى مەن ارحەولوگياسىنا قا­تىستى الىنعان دەرەكتەردى با­س­­پاعا دايىنداپ شىعارۋ بويىن­شا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. باتىس قازاقستانداعى ەجەلگى كوش­پە­لى­لەردىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن, شا­­رۋاشىلىعىن زەرتتەۋ, ەل تاري­حى­نا جاڭا مالىمەتتەر ال­ۋ ماق­س­اتىندا ەرتە تەمىر عا­سى­رىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى كوشپەلى شارۋاشىلىعىنىڭ گەنەزيسى بولىپ تابىلاتىن سارمات مادەنيەتى قىرىق وبا جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە زەرتتەلدى. ناتيجەسىندە سارمات­تار­­دىڭ قابىر ءۇستى ساۋلەت قۇ­رى­لىستارىنىڭ ەرەكشەلىگىن انىق­تاۋ, جەرلەۋ ءداستۇرى ءۇشىن وزەك­تى ءدىني-عۇرىپتىق گەنەزيستى زەرت­تەۋ, ءدىني كوزقاراستاردى رە­كون­سترۋكتسيالاۋ ماقساتىندا 10000 شارشى مەترگە جۋىق بولاتىن سارمات كوسەمدەرىنىڭ قىرىق-وبا قورىمىندا ارحەولوگيالىق جۇ­مىس جۇرگىزىلىپ, 4 وبا زەرتتەلدى. جۇ­مىس بارىسىندا قورىمنىڭ تو­پوگرافياسى, پلانيگرافياسى, ارحيتەكتۋراسى, ستراتيگرافياسى زەرتتەلدى.

ارحەولوگيالىق ولجالار مەن ميفو­لو­گيالىق اڭىز اڭگىمەلەر رۋحاني جانە ما­تەريالدىق مادە­ني­ەتتىڭ فەنو­مەنى سانالادى. وسىعان بايلانىس­تى «جەتىسۋ ساق­تارىنىڭ يدەولوگياسى مەن ميفو­لو­گياسى» اتتى تاقىرىپ بوي­ىنشا ەرتە تەمىر داۋىرىندە جەتىسۋ ءوڭى­رىن مەكەندەگەن بابالارىمىزدان قال­عان ونەر تۋىندىلارىن زەرتتەۋ نەگىزىندە قازاقستان كوش­پەندىلەرىنىڭ يدەولوگيالىق جانە مي­فولوگيالىق تانىم-تۇسىنىگىن قايتا جاڭعىرتۋعا با­عىت­تال­عان زەرتتەۋ جۇ­ر­گىزىلدى. جوبا اياسىن­دا ەسىك جانە تۇرگەن وزەن­دەرى­نىڭ بيىك شىڭدارىنان, كەتپەن جو­تا­سى, رايىمبەك, ۇيعىر, پان­في­لوۆ, جان­سۇگىروۆ جانە دە باسقا اۋدان­داردان تابىلعان ەرتە تەمىر ءداۋ­ىرىنىڭ پەتروگليفتەرى قى­زىق­ت­ى, ءارى قۇندى مالىمەتتەرى زەر­­دەلەنۋدە. بۇدان وزگە 2017 جى­­لى قاراعاندى وبلىسىنداعى نو­گە­ربەك داراسى, الماتى وبلى­سىن­داعى قىزىلبۇلاق,  سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن­داعى بوتاي قو­نى­ستارىنداعى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى بەلگىلى وتىرار, قۇلان قالا­شىق­تارىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قۇندى مالى­مەتتەر مەن ولجالار انىقتالدى.

قورىتا ايتقاندا, تاريحي مۇرا­لا­­رىمىزدى جالپىادامزاتتىق قۇندى­لىق­تار قاتارىنا قوسۋ, تۇتاس­تاي العاندا, م­ادەنيەت سالا­سىن­داعى بارشا يگىلىكتى ىست­ەر ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىرعان عىلىمي نەگىزدەرمەن ۇشتاسىپ دامي بەرەتىنى ءشۇباسىز.

قۋاتجان ۋاليەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى  مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ  جاۋاپتى حاتشىسى