جارقىن شاكارىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى, كۇيشى.
– جارقىن جاقيا ۇلى, جوعارى ءبىلىمدى مۋزىكا مامانىسىز, زەرتتەۋشىسىز, جازۋشىلىعىڭىز تاعى بار, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە مادەني ومىرىمىزدەگى مۋزىكا باعىتىنىڭ وتكەنى مەن كەتكەنىن كوكتەي شولساق جانە دە ونىڭ قازىرگى ۋاقىتتاعى حال-احۋالى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەرتەرەكتە ۇلكەندەر ايتىپ وتىرۋشى ەدى, پاتشا زامانىنىڭ نەبىر قيىنشىلىعىن دا باستان كەشتىك, بەرگى كەڭەستىك كەرزى ەتىكتىڭ دە تەپكىسىن كوردىك دەپ. ەكى زاماننىڭ ەرەكشەلىگى ەكى بولەك, جەر مەن كوكتەي عوي. ونداعىسى كسرو-نىڭ تۇسىندا بارلىق ادامداردىڭ جاعدايى تەڭ بولدى. باي, كەدەي دەگەن ۇعىم مۇلدەم بولمادى. وقۋ مەن ەمدەلۋدى ۇكىمەت (مەملەكەت) كوتەردى. حالىققا جاعداي جاسالدى. وسىعان جەتكەنىمىزگە مىڭ دا ءبىر شۇكىر دەگەندى مەڭزەگەندىگى بولار.
قاريالاردىڭ سول كەزدەگى ايتقانىنداي, وسى كۇنگى ەگدە تارتقاندار دا ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكى فورماتسيانىڭ ەلەگىنەن ءوتتى. كەڭەستىك ساياساتتىڭ تۇسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى دە, سونداي-اق سەمەي پوليگونىنىڭ تاجالى شارپىعان قاسىرەتتى كەزەڭدى دە كوردىك. سويتكەنمەن ءار زاماننىڭ شىنايى اقيقاتىن ايتپاسقا تاعى بولمايدى.
ماسەلەن, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ العاشقى باستاۋىندا, 1925 جىلى الەكساندر زاتاەۆيچ ورىنبوردا «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىن جارىققا شىعاردى. قازاق اسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ العاشقى قازاق وپەراسىن, العاشقى قازاق حورىن, العاشقى سيمفونيالىق وركەسترى مەن حالىق اسپاپتارى وركەسترىن ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولدى. بۇل كورىنىستەر ارينە, قازاق حالقىنىڭ مادەني دامۋىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءىرى جەڭىس ەدى.
ەندى ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك زامانىنا مىسقالداي دا بولسا كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. بايقاپ قاراساق, ەلىمىزدەگى ونەر ۇجىمدارىنىڭ دەنى كەڭەستىك زاماننان جەتىپ ساقتالعانىن بايقايمىز. سول وپەرا تەاترى, فيلارمونيا, قازاقكونتسەرت, سول سيمفونيالىق وركەستر, حالىق اسپاپتارى وركەسترلەرى, سول حور كاپەللاسى, ءبارى دە دەرلىك كەڭەستىك كەزەڭنەن جەتكەن ونەر ۇجىمدارى. ياعني بۇگىنگى ۇرپاق وكىلدەرى وتكەن سوتسياليستىك قوعامنان قالعان ونەر ۇجىمدارىن بارىنشا ساقتاپ, جاڭا زامان ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن, جاڭا مازمۇندى, جاڭا سيپاتتاعى ارەكەتتەرمەن جالعاستىرىپ وتىر.
حح عاسىرداعى مۋزىكا ونەرى وپەرا, وراتوريا, سيمفونيا, كانتاتا, كاپەللا, كۆارتەت, رومانس ءتارىزدى سان ساپاتتى جانرلار ۇلگىسىندە دامىپ قالىپتاسقانى بەلگىلى. سول كەزدەگى كومپوزيتورلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان مۋزىكالىق جانر تۇرلەرى بۇگىنگى تاڭدا قالاي ساقتالىپ وتىر؟ بۇعان سونىمەن قاتار پاتريوتتىق رۋحتا تانىلعان جانداردىڭ بەلسەندىلىگىن مۋزىكا تىلىمەن, مۋزىكالىق تاقىرىپپەن ايشىقتاي الدىق پا دەگەن سۇراقتى قوسۋعا بولادى. وسى جاعىنان قازىرگى مۋزىكالىق ۇردىسكە كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە تانىلعان 100 جاڭا ەسىم جەتىستىكتەرىن ماداقتاۋ, حالىق مارتەبەسىن كوتەرۋ ۇلگىسى مۋزىكا تىلىندە قاندايلىق دەڭگەيدە ناسيحاتتالماق دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
قازاق مۋزىكاسىن اسپانداتىپ ايداي الەمگە تانىتقان احمەت جۇبانوۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, لاتيف حاميدي, سىدىق مۇحامەدجانوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ەركەعالي راحماديەۆ ءتارىزدى كومپوزيتورلار كوزدەرىنىڭ تىرىسىندە حالىقتىق شىعارمالارىمەن رۋحتى كوتەردى, كوپشىلىكتىڭ رياسىز سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. وپەرا جانرىندا تۇلپاردىڭ تۇياعى, اسىلدىڭ سىنىعى, ۇلىلاردىڭ سوڭى بولىپ دۇنيەدەن وتكەن ەركەعالي راحماديەۆ جازعان «ابىلاي حان» ساحناعا شىعارىلعانىن بىلەمىز. ەركەعالي اعامىزدان كەيىن كومپوزيتورلارىمىز جاڭا وپەرا جازىپتى, ساحناعا شىعارىپتى دەگەندى قۇلاعىم شالماپتى... ەستىمەي, كىنا مەنەن بولسا, قۇداي كەشىرسىن.
راس, وسى كۇندەردە كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتورايىمى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بالنۇر قىدىربەك, جولامان تۇرسىنباەۆ, ەرمۇرات ۇسەنوۆ, بەيبىت دالدەنباەۆ ءتارىزدى حالقىمىزدىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا يە بولعان, قاداۋ-قاداۋ تۋىندىلارىمەن تانىلعان قايراتكەر تۇلعالار دا بار ەكەنى شىعار كۇندەي شىندىق. ولاردان ءالى دە تاۋەلسىزدىگىمىزدى كۇردەلى جانردا سۋرەتتەيتىن, اسقاقتىعىن بەينەلەيتىن تۇشىمدى دۇنيەلەر كۇتەمىز.
– كوپشىلىك ايتىپ جۇرگەن «مىنا زامان – انشىلەردىڭ زامانى» دەگەن پىكىرگە وراي ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– بىرىنشىدەن, قازاق ەفيرلەرىندە كۇنى-ءتۇنى 90 پايىز ەسترادالىق انشىلەر ناسيحاتتالادى. ونىڭ ۇستىنە انشىلەر ءان ورىنداۋلارىمەن قويماي, تەلەۆيدەنيەدە جۇرگىزۋشىلىكپەن اينالىسىپ كەتتى. سونداي ءبىر زامانعا تاپ بولدىق, قاراشاش. ەكىنشىدەن, جاس كومپوزيتور-انشىلەر اسپانداعى جۇلدىزداردان دا كوبەيىپ كەتتى. ال ەندى ءىنجۋ-مارجانداي شىعارمالارىمەن تانىلىپ, بار ءومىرىن مۋزىكاعا ارناعان جوعارىداعى تانىمال تۇلعالاردىڭ قاتارىنا ءبىر عانا انىمەن ەفيرگە شىعىپ, لەزدە كومپوزيتور اتانا قالعان كەيبىر جاستارىمىزعا نە دەۋگە بولادى؟ وسىعان جول بەرگەن كىمدەر؟ ارينە بۇلار كوركەمدىك كەڭەستىڭ جوقتىعىنان, ەفير ناسيحاتىنىڭ نەمقۇرايلىلىعىنان ورىن العان ولقىلىقتار. باسىندا اتاعانىمىزداي, وتكەن حح عاسىردا قازاق مۋزىكاسى بىرنەشە جانرلار باعىتىندا وركەندەسە, بۇگىنگى تاڭداعى مۋزىكامىز نەگىزىنەن ءبىر عانا, ەسترادالىق جانر ۇلگىسىندە دامۋ ۇستىندە. بۇعان كۋا – قازاق اسپانىنىڭ, قازاق ەفيرىنىڭ قازىرگى قالىپتاسقان احۋالى. مۇندا ەسترادالىق اندەر ناسيحاتى 90 پايىزدى قۇراسا, حالىقتىق مۋزىكالىق اۋەندەردى ناسيحاتتاۋ 10 پايىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا. مىسال ءۇشىن, ورتا ازيا ەلدەرىندە حالىق اسپاپتارى وركەسترلەرى, ءتول جانرلارى, اندەرى مەن اسپاپتىق شىعارمالارى ەفير ارقىلى كۇندەلىكتى بەرىلىپ وتىرادى. ال بىزدە قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىن, نۇرعيسا تىلەنديەۆ اتىنداعى «وتىرار سازى» وركەسترىن اپتالاپ, ايلاپ ارەڭ تىڭدايمىز.
– مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ كوزىن قالاي جويۋعا بولادى؟
– مەن ۇلتتىق ءتول مۋزىكامىزدى راديو مەن تەلەديداردىڭ تاڭعى ەفيرلەرىنەن بەرۋ كەرەك دەر ەدىم. نەگە دەسەڭىز تاڭسارىدە تىڭدالعان مۋزىكا ءۇنىنىڭ اسەرى, ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ ءۇنى, اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي, جۇمساق جىر مەن تەكتى تەرمە ادام بالاسىنىڭ كوڭىلىنە كۇنى بويى, ەرتەدەن كەشكە دەيىن الاپات سەزىم سىيلايدى, تىرشىلىك دۇنيەسىنە قۇشتارلاندىرادى, جىگەرلەندىرەدى. ادام بويى جاقسى سەزىمدە جۇرەدى. سوندىقتان دا اندەرمەن قاتار كۇيلەردى دە تاڭسارىدەن باستاپ تەلەديدار مەن راديو ەفيرلەرىنەن ۇزبەي ناسيحاتتاعان دۇرىس.
مۇنداعى تۇيىندەلەر وي – تاۋلىك بويىنا ەفيردەن بەرىلەتىن مۋزىكالىق ناسيحاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ. ەسترادالىق اندەر ارينە جاستارعا ۇنايدى. الايدا جاستارمەن قاتار قوعامدا ومىرلەرىن ەفيرگە ەلەڭدەپ وتكىزىپ جاتقان ەگدە كىسىلەر دە بار ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. ولار ۇلتتىق مۋزىكانىڭ كاۋسار ءۇنىن تىڭداعىسى كەلەدى. تەلەراديو قىزمەتكەرلەرى وسىنى ەسكەرسە دەيمىز. ماسەلەن, تاڭعى 7 مەن 10-نىڭ ارالىعىندا تىڭداۋشىنىڭ سۇراۋى بويىنشا «اق تىلەك» باعدارلاماسىنان كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ, اعايىندى ريشات جانە ءمۇسىلىم ابدۋلليندەردىڭ, ەرمەك سەركەباەۆتىڭ, جامال وماروۆانىڭ, رابيعا ەسىمجانوۆانىڭ, روزا باعلانوۆانىڭ, بيبىگۇل تولەگەنوۆالاردىڭ ورىنداۋىنداعى اندەردى نەگە بەرىپ تۇرماسقا؟! نەگە دەسەڭىز بۇگىنگى ورتا بۋىن انشىلەر وسى اعا-اپالارىنا قاراپ ءوستى عوي. بۇل ويىمنىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلگەندە, تەلەديدار كورەرمەندەرىنىڭ دە, راديو تىڭداۋشىسىنىڭ دا سۇراۋىن ەسكەرىپ, ەسترادانى تىم اسقاقتاتپاي, حالىقتىق مۋزىكامەن تىم قۇرىعاندا دارەجەسىن تەڭ ناسيحاتتاۋ قاجەت دەگىم كەلەدى.
– قازاقتىڭ عۇلاما عالىمى بولات سارىباەۆتىڭ شاكىرتىسىز, الماتىدا 1980 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن رەسپۋبليكالىق حالىق مۋزىكا اسپاپتارى مۋزەيىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى بولدىڭىز, «سازگەن» ءانسامبلىن ۇيىمداستىردىڭىز. وسى ورايدا بولات شامعالي ۇلىنىڭ حالقىمىزدىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىن دامىتۋداعى ەلەۋلى ەڭبەگى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز.
– مۋزىكالىق اسپاپتاردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ ءىسى ورتا عاسىردا ءال-فارابيدەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. ءحىح عاسىردا شوقان ءۋاليحانوۆ قوبىز اسپابىنداعى ورىنداۋشىلار جايىندا سول عاسىرعا ءتان دەرەكتەر كەلتىرىپ جازدى. حح عاسىردا حالقىمىزدىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, جاڭعىرتقان پروفەسسور بولات سارىباەۆ ەدى.
ءبىز بولات اعامىزدىڭ قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ دامۋىنداعى باعا جەتكىسىز عىلىمي ەڭبەكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن باعالاي الماي وتىرمىز. ءبىر عانا مىسال, التىن وردا زامانىنان بەرگى ۋاقىتقا دەيىن قازاقتىڭ حاندىق زامانىندا پايدالانىلعان شەرتەر مەن جەتىگەن دەگەن اسپاپتار بولعان ەكەن. الايدا بۇلار ءتۇرلى جاۋگەرشىلىك زامانعا بايلانىستى پايدالانىلۋدان قالعان, انىعى جوعالىپ كەتكەن. سانداعان عاسىرلار بويى اتالماي كەلگەن, ءيسى قازاق ەستىپ-كورمەگەن وسى ەكى كونە مۋزىكالىق اسپابىمىزدى بولات سارىباەۆ حح عاسىردا, ياعني 1968 جىلى حالقىمىزعا قايتاردى. ول كىسى جاڭعىرتقان باسقاداي دا اساتاياق, دۋدىعا, قوڭىراۋ, ۇسكىرىك, سازسىرناي, قوسسىرناي, تاستاۋىق, قۋراي-ىسقىرعىش, ۇشپىلدەك, ىسقىراۋىق, قاۋىرسىن سىرناي, ءمۇيىز سىرناي, ۇران, بۇعىشاق, كەرنەي, داڭعىرا, سىلدىرماقتى قامشى, قوڭىراۋ ءتارىزدى سانداعان اسپاپتى بىلاي قويعاندا, جەتىگەن مەن شەرتەردى قايتا جاڭعىرتۋى قازاق اسپاپتىق مۋزىكاسىنىڭ اسا ءىرى جاڭالىعى, قۇبىلىسى رەتىندە سانالدى. عۇلاما عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆتىڭ: «بۇگىنگى ۇرپاق قولىنان تۇسىرمەي پايدالانا باستاعان شەرتەر مەن جەتىگەندى قايتادان جاڭعىرتىپ, جەتكىزىپ بەرگەنى ءۇشىن عانا بولات سارىباەۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋىمىز قاجەت» دەگەن ءسوزىن دە سول تۇستا ەستىگەنبىز.
– ءوزىڭىز عالىمنىڭ بۇل رەتتە قانداي ەڭبەكتەرىن باسا ايتار ەدىڭىز؟
– قازاقتىڭ اسپاپتانۋ الەمىندە بولات سارىباەۆ ەكى عىلىمي جاڭالىق اشتى. ءبىرىنشىسى – قازاق حالقى مەن تۇركى حالىقتارى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ سانىن جانە ءبىتىمىن تانىتاتىن, سونداي-اق ورىندالۋ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايتىن جىكتەۋ كەستەسىن جاساپ, «بولات سارىباەۆ كەستەسى» ەڭبەگىن جارىققا شىعاردى. ەكىنشىسى – كونە مۋزىكالىق اسپاپتار تابىلعان ءوڭىردىڭ كارتاسىن ءتۇزىپ بەردى. عالىمنىڭ عىلىمي جوباسىنا نەگىزدەلگەن ول ەڭبەگى – «بولات سارىباەۆتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتار كارتاسى» دەپ اتالدى. عالىم اشقان وسى ەكى جاڭالىق قازاق مۋزىكالىق اسپاپتانۋ عىلىمىنىڭ باعدارشامى بولىپ قالىپتاستى.
– كەڭەس زامانىندا كورەالماۋشىلىق پەن ىشتارلىقتىڭ سالدارىنان قانشاما تانىمال تۇلعالار كوزى تىرىسىندە دۇرىس باعالانباي, كوپ جاعدايدا ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى اتاۋسىز قالىپ قويدى دەگەن سىني پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. حالقىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەن تاريحىنان مۇنداي جايتتاردى از كەزدەستىرمەيسىز. ونەردىڭ تۇراعى – تازالىق ەمەس پە؟
– سولايى سولاي-اۋ. ايتكەنمەن قىزىل يمپەريا كەزىندە اۋىزەكى اڭگىمەلەردە, «تۇرىك», «تۇركى» دەگەن ءسوز تىركەستەرى كەڭەس مادەنيەتىنىڭ كورىنىسىندە اشىق ايتىلا بەرمەيتىن, سول كەزەڭنىڭ يدەولوگياسىنا قارسى, كەرەعار قالىپتاسقان ۇعىم بولاتىن. مىسالى, بولات اعامىزعا قايتا ورالساق, «عالىمنىڭ كەيبىر تۇجىرىمدارى قوعام مۇددەسىنە ساي كەلمەيدى» دەگەن پىكىرلەر ايتىلعان عوي. نەتكەن ناداندىق دەسەڭشى! مۇنداي جاڭساق پايىمدار, ونىڭ تۇركىلىك مۋزىكا جادىگەرلەرىن قازاق اۋلەتىنە ءجيى ناسيحاتتاۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان. ول كىسى قازاقتىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ءبارى دە تۇركى دۇنيەسىنەن جەتكەن مۇرا ەكەندىگىن اشىپ جازدى جانە ناسيحات قۇرالدارى ارقىلى ەل-جۇرتقا ءجيى-ءجيى كورىنە بەردى. «سارىباەۆ فەودالدىق زاماندى اڭساعان, ەسكىلىكتى كوكسەگەن ادام» دەگەن اركىمدەردىڭ كورەالماۋشىلىق سوزدەرىن مىنا قۇلاعىمىز ەستىدى... دەگەنمەن عالىمنىڭ حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق اسپاپتانۋ عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى بۇگىنگى ۇرپاق الدىندا سايراپ جاتىر. وتكەن 2017 جىلى عالىمنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن «قورقىت جانە ۇلى دالا سازى» حالىقارالىق فولكلورلىق مۋزىكا فەستيۆالىندە «بولات سارىباەۆ جانە تۇركى الەمىندەگى ەتنواسپاپتانۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا دۇنيەجۇزى عالىمدارىنىڭ باسقوسۋى, عالىم ەڭبەگىن حالىقارالىق دارەجەدە ايشىقتاۋى شىندىقتىڭ شىراعىن ەشكىم الاقانمەن بۇركەمەلەپ تۇرا المايتىنىنا تاعى ءبىر مارتە كوزىمىزدى جەتكىزدى.
– 1974 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق ءارحيۆىنىڭ قىرعىز بولىمىنەن فونوگرافقا جازىلعان امىرەنىڭ ورىنداۋىنداعى اندەردى تاۋىپ, ەلگە جەتكىزدىڭىز. امىرە جايلى بىرنەشە كىتاپ جازدىڭىز, سونداي-اق «امىرە» فيلمىنە دە قاتىسىڭىز بار. فيلمگە تاريحي كەڭەسشى رەتىندە ۇلەس قوسقان ەكەنسىز. وسى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– مەن ءوزىم ءار جىلدارى تەك امىرە قاشاۋباەۆ تۋرالى عانا التى زەرتتەۋ كىتابىن جازعان اداممىن. ءانشى جايىندا وسىنشاما كىتاپتىڭ اۆتورى ەكەنىمدى ەستىگەن سوڭ, «امىرە» ءفيلمىن ءتۇسىرۋدى قولعا العان امەريكالىق رەجيسسەر دجەف ۆەسپانىڭ 2016 جىلى مەنى ىزدەپ وسىندا كەلمەسى بار ما. ول كىسىمەن الماتىدا ەكى كۇندەي اڭگىمەلەستىك. وعان امىرە جايلى 40 جىلدان بەرگى بار بىلگەندەرىمدى ايتىپ بەردىم. سول كەزدەسۋدە شەتەلدىك رەجيسسەر ءانشى ەركىن شۇكىماننىڭ ورىنداۋىندا امىرە شىرقاعان اندەردى تىڭداپ ريزا بولدى. الماتىداعى ونىڭ قابىرى باسىندا دۇعا وقىپ, قۇران باعىشتادىق. سودان ول كىسى مەنى ءفيلمنىڭ كەڭەسشىسى ەتىپ بەكىتتى. ەكى جىلدان سوڭ, ياعني جاقىندا «امىرە» ءفيلمىنىڭ استانادا جانە الماتىدا وتكەن العاشقى كورسەتىلىمىندە رەجيسسەرمەن كەزدەسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتادىق.
اركىمنىڭ ءوز ايتار پىكىرى بولاتىنىن ەسكەرسەك, «امىرە» ءفيلمى ماعان ۇنادى. ۇناعان تۇسى – ءانشى امىرە جايلى تابا الماي جۇرگەن بەينەمىزدى, جەتە الماي قالعان ويىمىزدى, ايتا الماي كەتكەن ءسوزىمىزدى الەم انشىلەرىنىڭ حالىقارالىق بايقاۋى ارقىلى كورسەتىپ, كەرەمەت شىنشىل بەدەرلەگەن. امەريكالىق دجەف ۆەسپاعا اللا رازى بولسىن! بۇل فيلمدە امىرەنىڭ جەر-جاھانداعى جەڭىسى ايشىقتالادى. ءانشى ارقىلى قازاق ەلىنىڭ مارتەبەسى كوتەرىلەدى. قازاق حالقىنا دەگەن اللانىڭ ءبىر سىيى بولدى. وسىدان ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن, 1925 جىلى راديو ءالى دامي قويماعان, تەلەديدار دەگەن مۇلدەم اتىمەن جوق كەزدە امىرە وسىلايشا قازاق ەلىنىڭ ءان ونەرىن ايداي الەمگە تانىتتى.
كەزىندە الكەي مارعۇلان, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, ساپارعالي بەگالين, قانابەك بايسەيىتوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەردىڭ باتاسىن العان مىنا مەنىڭ سول ساڭلاقتاردىڭ ارماندارىن ورىنداۋعا, فيلم ارقىلى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنا جانە ءفيلمنىڭ دەمەۋشىسى ءاليدار وتەمۇراتوۆقا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
بيىل امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولىپ وتىر! «امرە ۆ پاريجە» («امىرە پاريجدە») دەگەن كىتابىم ۇلى ءانشىنىڭ 130 جىلدىعىنا مەنىڭ تارتۋىم بولماق. اللا بۇيىرتسا, وسى جىلى ايگىلى جازۋشى اعامىز مەدەۋ سارسەكە امىرە جايلى كىتابىن جارىققا شىعارماق.
جالپى, انشىگە قاتىستى تابىلعان ءاربىر جاڭا دەرەك وتە ماڭىزدى سانالادى. فرانتسۋز كومپوزيتورى ءارى مۋزىكاتانۋشىسى پول لە فلەمنىڭ امىرە جايلى جازعان: «ستراننايا دليا زاپادنوگو چەلوۆەكا پوەزيا يسحوديت وت ەتيح پەسەن, روجدەننىح پود درۋگيم نەبوم. نو وني پەرەدايۋت تۋ جە نادەجدۋ نا سچاستە, تۋ جە نادەجدۋ نا بول, چتو ي درۋگوە يسكۋسستۆو», دەگەن بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جازىلماعان بەيمالىم ءسوزىن پاريجدە يۋنەسكو كولەمىندە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن اسقار ابدراحمانوۆ بالامىز تاۋىپ, العاش رەت جاريالاپ وتىر. پول لە فلەمنىڭ بۇل ايتقانى رومەن روللان, انري باربيۋس, دجوردج گەرشۆين, اناتولي لۋناچارسكي مەن الەكساندر زاتاەۆيچتەردىڭ جازعاندارى ءتارىزدى قۇندى پىكىر سانالادى.
– قازاق ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز ولشەۋسىز. سويتسەك تە الدا تاعى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– ونەر ادامىنىڭ ءومىرىنىڭ وزەگى, كۇشى, قادىر-قاسيەتى – توقىراپ قالماۋدا. مەنىڭ جەكە كىتاپحانامدا مىڭداعان كىتاپتار, زەرتتەۋلەر, فوتوسۋرەتتەر, ەل ىشىنەن كەلگەن جۇزدەگەن حاتتار ساقتالعان. سولاردى تاعى ءبىر قاراپ شىعىپ, سۇرىپتاپ الداعى جۇمىستارىممەن بايلانىستىرىپ, وي تۇيسەم دەيمىن. الداعى ۋاقىتتا احمەت جۇبانوۆتىڭ فونوگرافقا جازىلعان كۇيلەرى جانە نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ كەرەمەت ورىنداۋشىلىعى مەن ديريجەرلىگى تۋرالى ەڭبەكتەر جازۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. سونداي-اق بار ومىرىمدە ءتۇرلى باسىلىمداردا جاريالانعان 400-گە تارتا ماقالالارىمدى, كىتاپتارىمدى, زەرتتەۋلەرىمدى ءبىر جەرگە جيناستىرىپ, «اۆتورلىق بيبليوگرافيالىق كىتابىمدى» شىعارۋ دا ويدا بار. دەن ساۋ بولسا, اللا بۇيىرتسا ەكەن دەپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! ءالى دە قايراتىڭىزدان قايتپاي ەڭبەكتەنە بەرۋىڭىزگە, بيىك بەلەستەرگە جەتۋىڭىزگە تىلەكتەسپىز!
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»