توتاليتارلىقتان – ساياسي تۇراقتى جانە دەموكراتيالىق قازاقستانعا
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە جانە اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ەتىپ جاريالاۋعا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا جاساعان بايانداماسى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وسىدان 14 جىل بۇرىنعى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ارنالعان مەرەكەلىك ءنومىرى 14 جەلتوقسان كۇنى جارىق كورگەن ەكەن. بۇل نومىردە جوعارىداعىداي تاقىرىپپەن اقمولاداعى ىسكەر جانە مادەني ىنتىماقتاستىق ورتالىعىندا ەلباسىنىڭ جاساعان بايانداماسى بەرىلىپتى. ونىڭ «جاڭا استانا – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى» اتتى ءبىرىنشى ءبولىمى بىلاي دەپ باستالادى: «قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار! قادىرلى دوستار! سىزدەردى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى مەن اقمولا قالاسىن ەلىمىزدىڭ استاناسى ەتىپ جاريالاۋعا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا قاتىسۋشىلاردى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. تۇڭعىش رەت تاۋەلسىزدىك كۇنىن مەرەكەلەۋ جاڭا استانا – اقمولادا وتكىزىلىپ وتىر. بۇگىن استانانىڭ كوشۋى مەن مەملەكەتتىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنداعى, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنداعى اسا ماڭىزدى كەزەڭ اياقتالدى دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىزىمىز بار. وتە قىسقا تاريحي مەرزىمدە, نەبارى التى جىل ىشىندە وراسان زور اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. قازاقستاندى الەمدىك قاۋىمداستىق تەرەزەسى تەڭ سەرىكتەس رەتىندە قابىلدادى. ەكونوميكامىز داعدارىستان شىعا باستادى». مۇنان ءارى پرەزيدەنت جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ پارمەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا بىزدە ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن, ەكونوميكانىڭ ودان ءارى ءوسۋىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇعىردىڭ ىرگەسى قالانعاندىعىن, پراكتيكامىزدا تۇڭعىش رەت قازاقستاننىڭ جان-جاقتى نەگىزدەلگەن ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلاماسىن تالداپ جاساي العاندىعىمىزدى ايتادى. «ستراتەگيا-2030» ناق سونىڭ ءوزى بولىپ تابىلادى. ورتالىق مەملەكەتتىك وكىمەت ورگاندارىنىڭ اقمولاعا كوشۋ تاقىرىبىنا ورالا وتىرىپ, مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ وزەكتى مۇددەلەرىنەن عانا تۋىنداپ وتىرماعانىن, سونىمەن قاتار ول ءححى عاسىر ستراتەگياسىنىڭ ەلەمەنتى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتەيىن. ءار ءتۇرلى اۋديتوريالاردا مەن وسىنداي شەشىمىمنىڭ دۇرىستىعىنا سان دالەلدەر كەلتىردىم. بۇل رەتتە استانا سايكەس كەلۋگە ءتيىس 32 ولشەم ايقىندالدى. ولاردىڭ اراسىندا – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر, اۋا رايى, جەر بەدەرى, سەيسميكالىق جاعداي, قورشاعان ورتا, ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ, كوممۋنيكاتسيالاردىڭ قولدا بارى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى, قۇرىلىس كەشەنى, ەڭبەك رەسۋرستارى جانە باسقالارى. ارينە, ەلدىڭ دامۋىنىڭ الىس كەلەشەگى مەن ستراتەگيالىق مۇددەلەرى دە ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس بولدى. ءبارىنىڭ ىشىندە اقمولا نۇسقاسى نەعۇرلىم قولايلى بولىپ شىقتى», دەپتى پرەزيدەنت. مۇنان ءارى پرەزيدەنت كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ەل استاناسى بىرنەشە رەت وزگەرتىلگەنىمەن سولاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ مۇددەسىن ەشقاشان ەسكەرمەگەندىگىن, سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ءوز تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە نەگىزدەي وتىرىپ استانامىز جونىندە شەشىم قابىلداپ وتىرعانىمىزدىڭ وراسان زور ساياسي جانە رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءمانى بار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتىپتى. بايانداماسىندا پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنا كەڭىنەن توقتالعان. «ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى وسىدان ەكى اي بۇرىن ءوزىمنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىمدا ايتىلعان بولاتىن, وندا مەن ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن بايانداعان ەدىم... بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق العا قويعان نىسانانىڭ ايقىن ەكەنىن تەرەڭ پايىمداۋعا, ونىڭ ناقتى ەكەنىنە جانە وعان جەتۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزۋگە, البەتتە ءبارى دە ونىڭ ورتاق ىسكە قوسقان ۇلەسىنە بايلانىستى ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىس», دەپتى. دەمەك, بۇگىنگى كۇنى جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىنا ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز ەندى جەتىپ وتىرعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ەلباسىنىڭ بەرىك سەنىمىنە نەگىزدەلگەن ەكەن. ونىڭ جۇزەگە اساتىنىنا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ەلباسىنىڭ ءوزى سەنگەن, ەندى ارادا وتكەن 20 جىل ىشىندەگى العا باسقان وزگەرىستەر ناتيجەسىندە بۇكىل حالىقتى سەندىرىپ وتىر. جاڭا استانا مەن «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى – ەلباسى دانالىعىنىڭ ۇلكەن بەلگىسى (رەد.).* * *
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي – تاعىلىمدى شەجىرەسى
«ءسۇيىنشى دانا!» ايدارىمەن بەرىلگەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بۇل اقپاراتتىق حابارىندا ۆ.ن.شەپەل, م.ب.قاسىمبەكوۆتىڭ «پەرۆىي پرەزيدەنت رەسپۋبليكي كازاحستان نۋرسۋلتان نازارباەۆ. حرونيكا دەياتەلنوستي (1.06.93 – 30.06.97)» اتتى كىتابىنىڭ العاشقى دانالارى جارىق كورگەندىگى تۋرالى ايتىلادى. «تانىمدىق ءارى تاريحي-تاعىلىمدىق ءمانى زور بۇل جيناق تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ورايلاس جارىق كورىپ وتىر. پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ 1993 جىلعى ماۋسىمنان 1997 جىلعى ماۋسىمعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن بۇل باسىلىم مۇنىڭ الدىندا 1993 جىلعى ماۋسىمعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان كىتاپتىڭ جالعاسى ىسپەتتەس دەۋگە بولادى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ بۇكىل حالىق بولىپ سايلاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەل يگىلىگى جولىنداعى قام-قارەكەتىن پايىمدايتىن كىتاپ تۇجىرىمدى دا ۇعىنىقتى جازىلعان, اتالمىش ءتورت جىل ۇلەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن وتكەن جانە ول باسى-قاسىندا بولعان نەگىزگى وقيعالار تۋرالى ماعلۇمات بەرەدى» دەلىنىپتى گازەت حابارىندا.* * *
ەگەمەن-اقپارات
وسىنداي ايدارمەن ەل جاڭالىقتارىنان قىسقاشا حابارلار بەرىلىپتى. «جالپىۇلتتىق قورعا – ءبىر ايلىق جالاقى» اتتى تاقىرىپپەن بەرىلگەن حاباردا نارىقتىق ەكونوميكا حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا قيىن ءتيىپ, ولاردىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن اۋىرلاتىپ جىبەرگەنى جازىلادى. وسىعان بايلانىستى ەل پرەزيدەنتى «تۇرمىسى تومەن ازاماتتاردى قولداۋ جونىندە» جارلىق شىعارىپتى. «ەلباسىمىزدىڭ وسى جارلىعىن قولداۋ ماقساتىندا الماتى وبلىستىق پروكۋراتۋراسى ۇجىمى وزدەرىنىڭ جەلتوقسان ايىنداعى جالاقىلارىن جالپىۇلتتىق قورعا اۋدارۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. البەتتە, شىن نيەتىمەن قابىلدانعان قايىرىمدىلىق ماقساتتاعى مۇنداي شەشىمنىڭ حالىق اراسىندا قولداۋ تابارى انىق» دەپ جازىپتى گازەت ءتىلشىسى شارافاددين ءامىر. «الىس-جاقىن باۋىرلاستارعا ارنالعان كومەك» اتتى حاباردا اۋە اپاتىنان زارداپ شەككەندەرگە ارناپ يركۋتسك كۇيىك اۋرۋلارى ورتالىعىنا شۇعىل پوشتامەن «قىزىلماي» فيرماسىنىڭ باسشىلارى وسى تاماشا ەمدىك قاسيەتى بار ءدارىنىڭ 100 قۇتىسىن جىبەرگەندىگى تۋرالى جازىلادى. اتالعان فيرما سونداي-اق اۆستراليادا ورتتەن زارداپ شەككەندەرگە ارناپ تا وسىنداي سالەمدەمە جولداعان. «بۇل ەلدە ورتتەن زارداپ شەككەندەر سانى كوپ بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى», دەيدى حاباردىڭ اۆتورى قازاق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى سارا مۇستافينا.* * *
تورىققان جىلداردىڭ تاڭباسىنداي
اقمولادا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلدى
گازەتتىڭ سول كەزدەگى ءتىلشىسى مۇراتبەك توقتاعازىنىڭ بۇل رەپورتاجىندا جاڭا استانادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. بۇل شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن قاتار ورتالىق ازيانىڭ ءۇش رەسپۋبليكاسى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىنە قاتىسۋعا كەلگەن وزبەكستان مەن قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى يسلام كاريموۆ پەن اسقار اقاەۆ تا قاتىسىپتى. ەسكەرتكىشتى اشقاننان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: – قىمباتتى وتانداستار! قۇرمەتتى مەيماندار! الگىندە عانا مەن قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ اتىنان ورتاق ازاماتتىق پارىزىمىزدى ورىنداپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتى اشتىم. البەتتە, ءاربىر مەملەكەتتىڭ ومىرىندە ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايتىن كيەلى وقيعالار بولادى. سونداي وقيعالاردىڭ ءبىرى وسى, – دەپ قىسقاشا ءسوز سويلەپتى.* * *
1998 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى
گازەتتىڭ سول كۇنگى ءنومىرىنىڭ ءۇشىنشى بەتىندە جوعارىداعىداي تاقىرىپپەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بەرىلىپتى. زاڭ بولسا دا ونىڭ دەرەكتەرىنىڭ تاريحي سيپاتى بولعاندىقتان جانە قازىرگى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا قىزىقتى بولىپ كەلەتىندىكتەن, بۇل ماسەلەگە دە نازار اۋدارعاندى ءجون كوردىك. وندا 1998 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 196 ميلليارد 503 ميلليون 609 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەندىگى, ال شىعىسى 281 ميلليارد 334 ميلليون 379 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەندىگى كورسەتىلگەن. ارينە, 2011 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسى بىرنەشە تريلليون تەڭگەمەن باعالانىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە جوعارىداعى كورسەتكىشتەردىڭ ونداعان ەسە ءتومەن ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى. بىراق بۇل تسيفرلاردىڭ استارىندا ەلىمىزدىڭ تاياۋداعى تاريحى مەن سول كەزدەگى ەكونوميكامىزدىڭ مۇمكىندىگى مەن حال-جاعدايى تۇر. بۇل تسيفرلارعا قاراپ, ءبىز قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى مەن دەڭگەيى 20 ەسەدەن استامعا وسكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. ءماسەلەن, جۋىقتاعى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ بيۋدجەتتىك كورسەتكىشتەرى ءوسۋ باعىتىنا قاراي قايتا ناقتىلانعان كەزدە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ 2011 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تۇسىمدەرى بۇرىنعىعا قاراعاندا 183,3 ميلليارد تەڭگەگە ارتتىرىلىپ, جالپى كورسەتكىش 4 تريلليون 439,9 ميلليارد تەڭگە بولادى دەپ قايتا جوسپارلانعاندىعىن جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ سودان بەرى قانشالىقتى دامىپ, قانداي ۇلكەن ءمۇمكىندىكتەرگە يە بولعاندىعىن وسىعان قاراپ-اق بايقاي بەرىڭىز (رەد.).* * *
ول ون التى جاستا ەدى...
«17 جەلتوقسان – دەموكراتيالىق جاڭارۋ كۇنى» ايدارىمەن بەرىلگەن وسى ماقالاسىن ارميال تاسىمبەكوۆ بىلاي دەپ باستاپتى: «جەلتوقسان قۇربانى ءلاززات اسانوۆا ەگەر ءتىرى بولسا, بۇگىندە نەبارى جيىرما التىعا عانا كەلەر ەدى. وكىنىشتى-اق. الايدا ءلاززات ءوزىنىڭ از عانا عۇمىرىندا حالقىنىڭ ادال ءسۇت ەمگەن پەرزەنتى ەكەنىن دالەلدەپ ءوتتى. ...مۇنان ون جىل بۇرىن ول وسى ءبىر شاعىن تاس قاپاسقا قامالىپ, شىعا الماس تۇيىققا, قۇتىلا الماس قۇرىققا كەزىككەنىن سەزىپ, ءتىسى-تىسىنە تيمەي دىرىلدەپ, كوز ىلمەي تاڭ اتىردى. تاڭ اتا ورتالىق كىتاپحانانىڭ ارتىنداعى تاس ۇڭگىردەن ساقتىقپەن سىرتقا شىقتى. قاراسا ءوزى قاتارلى 3-4 قىز كەلەسى ءبىر بۇرىشتاعى بەتوندار اراسىندا كوزدەرى جاۋدىرەپ, تىعىلىپ وتىر ەكەن. سول كۇنى ءتۇنى بويى سۋىقتا, تاس ۇڭگىردە قامالىپ, جاسىرىنىپ شىققان الماتىنىڭ ءار وقۋ ورىندارىندا وقيتىن گۇلجان, سارا, فاريدا, اقىمتاي تاڭ اتا جاتاقحانالارىنا اسىقتى». ماقالادا ءلاززات اسانوۆانىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسىپ, قالايشا قۋعىن كورگەنى باياندالادى. سول تۇستا ءوز ورتاسىنداعى كەيبىر ادامداردىڭ ونىڭ ءىس-ارەكەتىن تۇسىنبەگەندىگى دە ايتىلادى. نەبارى ون التى جاستاعى قىز بالا سۇراققا, تەرگەۋگە الىنادى. «تەرگەۋ ءىسى ءبىر تەرگەۋشىدەن ەكىنشى تەرگەۋشىگە اۋىستى. ۇرەي مەن قورقىنىش ساعىن سىندىردى. ءوزىن اتا-اناسىنىڭ, ۇستازدارىنىڭ الدىندا زور قىلمىس جاساعان سياقتى سەزىندى. ءلاززات كگب مەن ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ تەرگەۋىندە ءوزىن كىنالى ساناپ, باسىن تاسقا دا ۇردى, تاۋعا دا سوقتى. باياعى جارتاس سول جارتاس... بالالىق, جاستىق كۇننىڭ قىزىعى ساعىم بولىپ الىستاپ بارا جاتتى. نەبارى 16 جاس. ءلاززات جاتاقحانانىڭ بەسىنشى قاباتىنا, بالكونعا شىقتى. تىم-تىرىس, تىلسىم دۇنيە... كەش مەنى ماما! اق ءسۇتىڭدى اقتاي المادىم... ...سول كۇنى اقجازىق اۋىلىنا تابىتقا سالىنعان ءلاززاتتىڭ دەنەسى جەتكىزىلدى. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ اڭگىمەسى اۋىل-اۋىلعا تاراپ, جۇرت دۇرلىگىپ تۇرعان كەز. تۋرا سول كۇنى قىزىلەسپە اۋىلىنا دا ءبىر تابىت كەلدى. بۇل ەربول سىپاتاەۆتىڭ ءمايىتى ەدى. ەكى تابىت تا الماتىدان ءبىر كۇندە جەتكىزىلدى. ەل اراسىندا ءسوز جاتا ما, بۇل ەكى جاستىڭ دا جەلتوقسان قۇربانى ەكەنىن جۇرت ىشتەي سەزدى», دەلىنىپتى ماقالادا. قىز بالا قۋعىن كورىپ, ابدەن زاپى بولسا كەرەك. اناسىنا جازعان ءبىر حاتتىڭ جولىندا «ماما, مەنى تىنىش تاپتىراتىن ءتۇرى جوق» دەگەن ءسوز بار ەكەن. «ە-ە, زامان-اي, سودان بەرى دە تالاي جىل ءوتىپتى. ءلاززات اسانوۆا ءتىرى بولسا بيىل 26 جاسقا تولار ەدى. اقجازىق اۋىلىمنىڭ ارمانداي ارۋى بولعان ءلاززات قارىنداسىم سەنى ءبۇگىن حالىق ەسىنە الاتىن كۇن, ەسىمىزدەسىڭ» دەپ اياقتالىپتى ماقالا. ____________________________ بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.