اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار اڭساپ-ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە بيىل جيىرما جىل تولىپ وتىر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ دايىندالۋى جانە ونى جاساپ شىعارۋ باعىتىندا قانداي ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى؟ مىنە, وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر توڭىرەگىندە قازاقستان ديزاينەرلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, قر ونەرىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ اڭگىمەلەيدى.
– تيمۋر بيماش ۇلى, ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ تاريحى مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنىڭ ماڭىزدى بولىگى, ياعني ونىمەن تىعىز بايلانىستى. سوعان وراي, ەلىمىزدىڭ ەڭ العاشقى اقشاسى – قازاقستاندىق تەڭگە قالاي جاسالىپ, شىعارىلعاندىعى ءجونىندە ايتساڭىز؟
– تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ديزاينىنىڭ جوباسى كۇن تارتىبىنە قويىلعاندا مەن جوعارعى كەڭەستىڭ ون ەكىنشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولاتىنمىن. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىز بولاشاعى بەرىك ەمەستىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي مەملەكەتتىك باستى باعدارلاما تۋرالى پارلامەنتكە تاپسىرما بەرىپ, پارلامەنتتىڭ بيۋدجەت جانە قارجى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ساۋىق تاكەجانوۆ ۇلتتىق ۆاليۋتا دايىنداۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. ەڭ الدىمەن, تەڭگە دايىنداۋ ءجونىندەگى ءبولىمنىڭ تاپسىرمانىڭ وتە قۇپيا تۇردە ءجۇرگىزىلگەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ەلىمىز وتە كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايدى باستان كەشكەن اۋىر كەزەڭگە قاراماستان ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋ تۋرالى بەرىك شەشىمگە كەلدى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات ۇلتتىق ۆاليۋتادا – ەڭ الدىمەن ۇلتتىق سيپاتتىڭ, ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ باسىمدىق تانىتۋى ەڭ باستى شارتقا اينالدى.
– سوندا سىزدەرگە جۇكتەلگەن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك تاپسىرمادا, ەڭ الدىمەن تاريحي قۇندى مالىمەتتەردى كوبىرەك جيناستىرۋ, بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستى جەتىلدىرىپ, ودان ءارى كەڭەيتۋ ءماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇردى عوي؟
– شىندىعىندا دا, قانداي دا ءبىر جوبانى قولعا الماس بۇرىن, ەڭ الدىمەن ونى تەرەڭىرەك زەرتتەۋدىڭ بەرەرى مول. ال, ەندى مەملەكەتتىك ماڭىزدى تاپسىرما وعان جاۋاپتى ءاربىر ماماننان بۇل باعىتتا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى, تەرەڭ ىزدەنىستى تالاپ ەتكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان دا, قازاقستان تەرريتورياسىنداعى ەجەلگى تاريحي نۇسقالار تۋرالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋعا تۋرا كەلدى. توپ جەتەكشىسى ساۋىق تاكەجانوۆ ەجەلگى تەڭگە جانە وزگە دە مالىمەتتى تاريح ينستيتۋتى ارقىلى جيناستىرۋعا ۇسىنىس جاسادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس باستالعاننان كەيىن ەلباسىمەن بىرنەشە كەزدەسۋلەردە ول «مۇنىڭ ءوزى وتە قۇپيا باعدارلاما ەكەندىگىن» ەسكەرتتى. بۇل جۇمىستا ەشقانداي شەكتەۋشىلىك بولمايتىندىعىن جانە ەڭ باستىسى, ۇلتتىق ۆاليۋتا – مەملەكەتىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن تانىتىپ, مارتەبەسىنە ساي كەلۋ قاجەتتىگىن دە قالىس قالدىرمادى.
جاسىراتىنى جوق, مەن ءۇشىن بۇل تاپسىرما ەرەكشە ءارى وتە كۇردەلى بولدى, ارينە, مەن وسىعان دەيىن دە بىرقاتار ۇلكەندى-كىشىلى جۇمىستاردى اتقاردىم. ساۋىق تاكەجانوۆ ماعان «ءوز ەلىمىزدىڭ ۆاليۋتاسىن شىعارۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن التىن قورىنىڭ بولۋى جانە باسقا دا ماسەلەلەر تۋرالى ايتقان-دى.
سول ءبىر كۇردەلىلەۋ ۋاقىتتا, سىرت كوزدەن جاسىرىن تۇردە جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تەڭگەسىنىڭ ەسكيزىن جاساۋعا دايىندالدىم. ءىرى قۇرىلىستىڭ جوباسىن قولعا العان ءساۋلەتشى سياقتى اۋقىمدى ىسكە كىرىستىم. بۇدان بۇرىن سۋرەتشى رەتىندە كىتاپ گرافيكاسىمەن اينالىسقانمىن, پوليگرافيالىق ءىستى بىلسەم دە, اقشا جاساۋ جونىندە ءتۇسىنىگىم جوق. ۇلتتىق بانك قۇرامىندا 11 ادام بار جۇمىس توبى قۇرىلدى. ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسى ن.پاحارەۆتىڭ الەم ۆاليۋتاسىنىڭ ەرەكشە كوللەكتسياسىن جيناقتاۋى مەن ءۇشىن تاپتىرمايتىن ۇلكەن قازىنا بولدى. سونىمەن قاتار, الەم ۆاليۋتالارىنىڭ كاتالوگىمەن تانىسۋعا تۋرا كەلدى, مەن بۇل ءونىمنىڭ, ياعني جاڭا اقشا وبرازىندا – ۇلان-بايتاق قازاقستاننىڭ اسقاق رۋحى تۇرعانىن قالادىم. سوندىقتان دا قازاق حالقىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى مەن ادەت-عۇرپى تۋرالى جازىلعان كوپتەگەن ادەبيەتتەردى اقتاردىم. 1992 جىلدىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە شەتەلدىك فيرمالار وكىلدەرى كەلىپ, تەڭگە جاساۋ جونىندە ءوز قىزمەتتەرىن ۇسىندى. ولاردىڭ اراسىندا «دە ليارۋ» جانە «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانيالارى دا بولدى.
ۇلىبريتانيا, فرانتسيا ەلدەرىنىڭ كاسىپكەرلەرى بولسا «بىزدەر ءسىزدەردىڭ مۇراجايلارىڭىزدى ارالاپ كورسەك بولدى, ۇلتتىق ۆاليۋتا سىزدەر قالاعان دەڭگەيدە جاسالادى» دەپ قايتالاۋدان جالىقپادى. سول كەزەڭدە مەن دە قول قۋسىرىپ وتىرماي, وزىممەن بىرگە, جۇمىس ىستەيتىن ارىپتەستەرىمدى ىزدەپ, سۋرەتشى-گرافيكتەر كومانداسىن جاساقتادىم. ونىڭ قۇرامىنا ۆ.ەۆجەنكو, و.ەسمامبەتوۆ, م.ءالين, ا.ءدۇزەلحانوۆ ەندى. ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ءتۇپ-تامىرىمىز توڭىرەگىندە تەرەڭ بىلەتىن ماماندار قاجەتتىگىن ءتۇسىندىم. سونداي-اق, ءۇلبى مەتاللۋرگيا كومبيناتى باسشىلارى مەن ماماندارىنىڭ كومەگى مول بولدى. وسى ءبىر دايىندىق كەزەڭىندە مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ ديزاينىن, كوركەمدىك ءستيلىن ءمىندەتتى تۇردە ءوزىمىزدىڭ, ياعني قازاقستاندىق ديزاينەرلەر, سۋرەتشىلەر جاساۋى ءتيىس دەپ تۇيىندەدى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ەسكيزىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن شەتەلدە سىزىپ, دايىندادىڭىز با؟
– عالىم باينازاروۆ باستاعان جۇمىس توبى لوندونعا اتتانىپ, «حارريسون جانە ۇلدارى» اتتى كومپانيادا ۆاليۋتا جاساۋ ىسىمەن تانىسا باستادىق. تاريحي تۇلعالاردىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان تەڭگەنىڭ العاشقى نۇسقالارىن مەن لوندون قالاسىندا قولعا الىپ, دايىندادىم. سول فيرمانىڭ وندىرىسىمەن, سونداي-اق, سول قالادا «دە ليارۋ» كومپانياسىمەن دە كەڭىرەك تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. مۇنىڭ ءوزى بىزدەرگە وزىق تەحنيكالىق جەتىستىكتەر كەلەشەگىنە جول اشقانداي بولدى, ويتكەنى, بۇل كىتاپتىڭ مۇقاباسى نەمەسە الدەبىر پوشتا ماركاسىن ارلەۋ ەمەس, تۇسىنە بىلگەن ادامعا بۇل وتە كۇردەلى تەحنولوگيالىق پروتسەسس.
ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەردىڭ باسشىلىعىمەن «كورولدىك ديزاين» ورتالىعى قۇرىلىپ, ءاربىر ءونىمنىڭ ساپاسى مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنا الىنعان. سول كەزدە جۇمىس توبىنا كەڭەسشى رەتىندە ماتەماتيكا ءىلىمىنىڭ دوكتورى پەين مىرزانى ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. ول كەيبىر ەلدەردەگى ۆاليۋتالىق رەفورما كەزىندە ءوزىنىڭ ۇزدىك باستاماسىمەن ەرەكشەلەنىپ, دەۆالۆاتسيا مەن كۇيرەۋگە ۇشىراعان كەيبىر دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىن ساقتاپ قالعان. تاعى ءبىر كەڭەسشى دجون برەستلي گيببون ءبىزدى تاۋەلسىز ەلدەگى ۆاليۋتالىق-اقشا وپەراتسيالار جونىندەگى اقپاراتتار جيىنتىعىمەن تانىستىردى.
ولار «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەمەس, شاقىرىلعان كەڭەسشىلەر ەدى. ماسەلەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ماتەماتيكالىق الگوريتمىن جاساپ شىعارعان دوكتور پەين ءبىزدىڭ ماماندارعا اقشا كولەمى, اقشانىڭ ءتۇرى تۋرالى ناقتى كەڭەستەر بەردى. ديزاين دەپارتامەنتىندەگى العاشقى ەكى-ءۇش ساعاتتان كەيىن, مەن العاشقى ەسكيزىمدە, ولاردىڭ قاعازىن, بوياۋىن پايدالاندىم.
– تەڭگەنىڭ العاشقى ەسكيزى قانداي ساننان باستالدى؟
– ءالى ەسىمدە, ەڭ العاشقى ەسكيز اتى ايتىپ تۇرعانداي «1 تەڭگەدەن» باستالىپ, ۇلى تۇلعا – ءال-فارابيدىڭ سۋرەتىن سالدىم. تۇڭعىش ەسكيزدەردىڭ بارلىعىندا قازاقتىڭ تەكەمەتىنىڭ ورنەگى تۇردى. ۇلىبريتانيادان ورالعاننان سوڭ العاشقى ەسكيزدى مەملەكەت باسشىسىنا كورسەتتىم, جۇمىس نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ۇنادى. دايىندىققا كەلسەك, بىزدەر ەسكيزدەردى فوتوعا ءتۇسىرىپ, سودان سوڭ ونى باسىپ شىعارۋعا تىرىستىق. قيىن ۋاقىت ەدى, كومپيۋتەر اتىمەن جوق. جۇمىس توبى ەكىگە ءبولىنىپ, ءبىر توپ تيىندارمەن, ەكىنشى توپ بانكنوتتارمەن اينالىستى, بۇل, ارينە شارتتى ءتۇردە عانا بولدى.
– ءسىز ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, سول ءبىر قيىنداۋ ۋاقىتتا «تەڭگە» اتاۋىن كوپشىلىك, ياعني كوميسسيا مۇشەلەرى بىردەن قولدادى ما, الدە بولماسا بۇل باعىتتا وزگە دە ۇسىنىستار ورتاعا سالىندى ما؟
– العاشىندا بۇل ماسەلەدە ءارتۇرلى پىكىرتالاستار ورىن الدى, دەگەنمەن سوڭىنان «تەڭگە» اتاۋى ءبىراۋىزدان قابىلداندى. سونىمەن قاتار, ۇلى تۇلعالاردىڭ پورترەتتەرى تۋرالى دا كەلىسپەۋشىلىكتەر قىلاڭ بەردى, انىعىراق ايتقاندا, تەڭگەدە كىمنىڭ سۋرەتتەرى بولۋى كەرەكتىگى كوپ ويلانتتى. ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە, «ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەدەگى پورترەتتەر ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن تولىقتاي قامتۋى, سيپاتتاۋى ءتيىس». سونىڭ ناتيجەسىندە ءال-فارابي, ابىلايحان, اباي, قۇرمانعازى, شوقان ءۋاليحانوۆ سياقتى ۇلى تۇلعالاردىڭ بەينەلەرى وزدەرىنىڭ لايىقتى ورنىن الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتشىلدىققا ۇرىنباعان ۇلتتىق قۇندى جوبا دۇنيەگە كەلدى.
سونىمەن, بىزدەر جاڭا ءونىم ءتۇرلەرىنىڭ ءۇش-ءتورت نۇسقاسىن قولىمىزداعى اكۆارەلدى بوياۋمەن جاساپ, ءبىر تەڭگەدەن باستاپ, 200 تەڭگەگە دەيىنگى اقشانىڭ سۋرەتىن سالدىق. ۇكىمەتتىك كوميسسيا بۇل كەزدە «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانياسى باس مەردىگەر بولاتىندىعىن, سونداي-اق تيىندار دايىندايتىن ارناۋلى جابدىق الۋ كەرەكتىگىن انىقتاعان ەدى. ءسويتىپ, اقشانىڭ العاشقى پارتياسى – ۇلىبريتانيادا, تۇڭعىش تيىندار نەمىستىڭ «گرەبنەر» اتتى كومپانياسىندا جاسالدى.
– سىزگە كەلەسى ساۋال ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى جالپى كومپوزيتسيا جانە ونداعى جەكەلەگەن ەلەمەنتتەردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. وسى ءتۇيىندى تارقاتىپ كورسەڭىز؟
– مەملەكەتتىك ماڭىزدى جوبا – ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساۋ جۇمىسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, ۇكىمەت جانە ۇلتتىق بانك جەتەكشىسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىنا الىندى. سوندىقتان دا ونىڭ ساپاسى تەك وتاندىق قارجىگەرلەر تاراپىنان عانا ەمەس, شەتەلدىكتەردىڭ دە جوعارى تالابىنان شىعۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ءاربىر جاڭا ءونىمنىڭ ءوزىندىك مازمۇنى, ءوزىندىك سيپاتى بولادى, بانكنوتتاردا دا قاۋىپسىزدىك بەلگىلەرى ورىن الۋى زاڭدىلىق. ءماسەلەن, ءال-فارابي پورترەتىن جاساعاندا اقشانىڭ بەت جاعىندا ەجەلگى ورتاعاسىرلىق ۇلتتىق ورنەكتەردى سالدىق, ونىڭ ەكىنشى جاعىندا ماتەماتيكالىق تراكتات پەن ونىڭ فورمۋلاسى ورنالاسقان.
مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ بويىمىزدا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا دەگەن ەرەكشە ۇمتىلىس, قۇشتارلىق بولۋى باستى شارت. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۋعان جەرگە موڭعوليادان ورالعان قانداستارىمىز تەڭگەنى العاش رەت كورىپ, قولدارىنا ۇستاعاندا, «بۇل ءساتتى دە كورەتىن كۇن بولادى ەكەن عوي» دەپ كوزىنە جاس العانى ەسىمنەن كەتپەيدى.
– قازاقستانعا العاشقى تەڭگەلەردى جەتكىزۋگە قاتىستىڭىز با, سول ءساتتى ەسكە تۇسىرسەڭىز؟
– ءوزىڭنىڭ تۋعان وتانىڭنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى جالعىز مەن ءۇشىن ەمەس, ميلليونداعان قازاقستاندىقتار ءۇشىن اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز قۋانىش. لوندونداعى «حارريسون جانە ۇلدارى» كومپانياسىندا شىعارىلعان تەڭگە ارناۋلى ۇشاقپەن ەلگە تاسىمالداعاندا اقشا تولتىرىلعان ۇلكەن قوراپتاردىڭ ورتاسىنا ازەر سىيىپ وتىردىم. شىندىعىندا وندا تىزە بۇگەتىن ورىن دا جوق ەدى. جۇرەگىمدى ەرەكشە ماقتانىش كەرنەپ, ءوزىمدى قويارعا جەر تاپپادىم. ينكاسساتورلار, كۇزەت قىزمەتكەرلەرى, ۇلتتىق بانك باسشىلارى دا سونداي كۇيدى كەشتى دەسەم قاتەلەسكەندىك ەمەس. «يل-86» ۇشاعى ۇلىبريتانيادان ۇشىپ, قازاقستانعا باعىت العان ءسات ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا.
الماتى.