قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحي شەجىرەسىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلگەنى شىن مانىندە بەتبۇرىستى كەزەڭ بولدى. ناق 1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز ناعىز ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تاۋەلسىزدىك الدى. تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋىمەن بىزدە ەگەمەن مەملەكەتتىڭ سوڭعى بەلگىسى پايدا بولدى.
تەڭگەنى جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى, سۋرەتشى-ديزاينەر, «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى حايروللا عابجالەلوۆپەن سۇحبات بارىسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنى جايلى قىزىقتى اڭگىمە ءوربىدى.
– حايروللا ماعاۋيا ۇلى, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ۇلت ازاماتتارىنىڭ الدىن الا وتە قۇپيا جاعدايدا ويلاسىپ, ۇجىمدىق تۇرعىدا تۋعىزعانىن بىلەمىز. تەڭگەنىڭ تۇڭعىش ديزاينى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ءسىزدى اتتاپ وتە المايمىز.
– تەڭگەنىڭ نەگىزگى اۆتورى – 1992 جىلى ەلىمىز رۋبل ايماعىندا بولعان كەزدە ءوز ۆاليۋتامىزدىڭ بولۋى كەرەكتىگى جايلى كۇردەلى ساياسي شەشىم قابىلداعان قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ تابىلادى. تاعدىر دەگەنىڭىز, مەنىڭ اسا جارقىن اسەرلەرىمدى قازاقستان تاريحىنىڭ قىزىقتى ءساتتەرىنىڭ ءبىرى – ءوز ۆاليۋتاسىنىڭ تۋىمەن بايلانىستى ەتۋگە ۇيعارىپتى. تاعدىرعا مويىنۇسىنۋ بار دا, ءوز بولمىسىڭدى جاساۋ بولەك اڭگىمە. سوندىقتان, «ارەكەت, ارەكەتكە – بەرەكەت» دەيدى. تاۋەلسىز ەل بولدىق. بابالار ارمانداعان بوستاندىققا كۋا بولۋدى ءبىزدىڭ ۇرپاققا ءناسىپ ەتىپتى. ەگەمەندىك الىسىمەن ەلتاڭبا, ءانۇران, جالاۋىمىزعا بايقاۋ جاريالاندى. دەگەنمەن, تاريحتا ءبىزدىڭ ءوز ەلتاڭبا, جالاۋلارىمىز دا بولدى عوي, بۇل باسقا اڭگىمە.
بىراق, تاۋەلسىزدىكتى العانىمىزبەن ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزبەگەنىمىز انىق ەدى. رەسەيدىڭ 1 ءرۋبلىن الىپ, 65 تيىنىن قايتارىپ بەرىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولدىق. جاڭادان قۇرىلعان وتباسى دا ءوز قازان-وشاعى مەن ىدىس-اياعىن تۇگەندەي باستايتىنى سياقتى ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءوز ۆاليۋتاسى بولۋى كەرەكتىگى انىق بايقالدى. وسى ماسەلە كوتەرىلە باستاعاندا ءبىز ءوز ەسكيزدەرىمىزدى سىزا باستادىق. العاشقى نۇسقالارىن سول كەزدەگى ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىم باينازاروۆقا كورسەتتىك. بۇل قىزمەتكە باينازاروۆتىڭ توراعا بولىپ كەلگەنىنە بىرنەشە اي عانا بولعان. «سىزدەرگە مۇنى جاساۋعا كىم تاپسىرىس بەردى؟» دەپ سۇرادى ول كىسى. ءبىز ءوز بەتىمىزشە ارەكەت ەتىپ جاتقانىمىزدى ايتتىق. بىرنەشە رەت جولىعىپ, جاقىن تانىسقان سوڭ, ۆاليۋتانىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارىن جاساي باستادىق. كۋپيۋرا جاساۋ ول «اشىق حات» سۋرەتىن سالۋ ەمەس. ۆاليۋتانىڭ ايىرماشىلىعى – قاعازدىڭ, بوياۋدىڭ قۇرامى, تەحنولوگيالىق باسۋ ۇدەرىستەرى, ىشكى-سىرتقى قۇپيالارى ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسى تەحنولوگيالار ساقتالماسا, ول تەمىرگە قايتا-قايتا باسىلعاندا قاعاز ءجۇن بولىپ تا كەتۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءبارىن شەتەلگە بارعاندا ارنايى وقىپ, ۇيرەندىك.
تەڭگەنىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى نۇسقالارى جاسالدى دەدىم عوي. قىزىل كىتاپقا ەنگەن قازاقستانداعى جان-جانۋارلاردىڭ دا سۋرەتتەرى سالىندى, جاڭا دا ەسكى ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرى, تابيعات كورىنىستەرى, وسىمدىكتەر دە بولدى. ءبارىن قاراي كەلە ەرىك اسانباەۆ, ساۋىق تاكەجانوۆتار باستاعان كوميسسيا پورترەتتىك گالەرەياعا توقتادى. وسى جۇمىسقا كىرىسكەندە قازاق حالقى الەمدەگى حالىقتاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ەل ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. جەر كولەمىنىڭ ۇلكەندىگىن ايتپاعاندا, تەرەڭ, باي تاريحىمىزدىڭ عاجايىپ كۇردەلىلىگى كورىندى. كوپتەگەن رۋ, تايپالاردان بىرىگىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, مەملەكەت قۇراعان حالىقپىز. ۇلان-عايىر دالانىڭ ءتورت تارابىن ەسكەرە وتىرىپ, تاريحي تۇلعالاردى تاڭدادىق.
– تۇڭعىش ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نەگىزى 7 كۋپيۋرادان قۇرالعان. بۇل كەزدەيسوقتىق پا؟
– بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. جەتى كۇن, جەتى قابات جەر استى, جاس بالا جەتىگە كەلگەنشە جەردەن تاياق جەيدى, دەگەن سياقتى, بۇل ساننىڭ كيەسىن كوپتەگەن حالىقتار مويىندايدى. وسى ساننىڭ قاسيەتى ەگەمەندىگىمىزدى جەبەسىن دەگەن ىرىم بولدى دا, قازاقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ نەگىزى 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 تەڭگەدەن قۇرالدى. قالعاندارى ينفلياتسيالىق اقشالار بولىپ ەسەپتەلەدى.
سونىمەن ءبىرىنشى الەمگە ايگىلى ءال-ءفارابيدى الدىق. جەر ءجانناتى – جەتىسۋ بولسا, ءسۇيىنبايدى تاڭدادىق. ناعىز قازاق قازاق ەمەس – دومبىرا دەيتىن بولساق, باتىستان كۇي اتاسى قۇرمانعازىنى سالدىق. كوپ جاساعاننان ەمەس, كوپ كورگەننەن سۇرا دەپ, جاس تا بولسا اققان جۇلدىزداي جارقىن ءىز قالدىرعان شوقان ءۋاليحانوۆتى تاڭدادىق. ابايدان اسقان اقىن جوق. ول تۋرالى بىردەڭە ايتۋ ارتىق. جيىرما تەڭگەلىككە ۇلى اقىن بەينەسى سالىندى. «اقتابان شۇبىرىندى» كەزىندە قازاق حالقىن جوق بولىپ كەتۋدەن امان الىپ قالعان ابىلقايىر حان دا ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن تۇلعا. ابىلقايىر حان بولىپ سايلانىپ جاتقاندا ءبىر جىلدان كەيىن ءدۇنيەگە كەلىپ, 17 جاسىندا قول باستاپ, قالىڭ جوڭعارلارعا قارسى سوعىسقان سوڭعى حان – ابىلايىمىز بار. ءار كۋپيۋراعا سول جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ ويۋ-ورنەكتەرى ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرىلىپ الىندى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ 17 ءتۇرلى قورعانىشتىق قاسيەتى بولدى. سول كەزدەگى ەڭ وزىق تەحنولوگيالار پايدالانىلىپ, تەڭگە قازاقستاندى دۇنيەجۇزىلىك قارجى جۇيەسىنە الىپ شىقتى. قازاق تەڭگەسى الەمدەگى ەڭ مىقتى وندىقتىڭ ىشىنە كىردى. مۇنىڭ دالەلى تەڭگەنى جاساۋعا اتسالىسقان ۇلىبريتانياداعى «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» فيرماسى وسى ساپالى جۇمىسى ءۇشىن جانە انگليا مەن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن جولعا قويعانى ءۇشىن اعىلشىن كورولەۆاسىنىڭ التىن بەلگىسىن الدى.
ايتا بەرسەڭ, بۇل جەردە اڭگىمە كوپ. سول كەزدە بيزنەسپەن اينالىسىپ جيناعان 900 مىڭ رۋبلدەي جەكە قاراجاتىمدى تەڭگەنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە جۇمساپپىن. ول كەزدە بۇل وراسان كوپ اقشا بولاتىن. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن 15 مىڭ رۋبلگە سۋ جاڭا «جيگۋلي» الۋعا بولاتىن. بىرنەشە ادام انگلياعا قايتا-قايتا ۇشىپ بارامىز. قوناق ءۇي, ءجۇرىپ-تۇرۋ سياقتى شىعىندار كوپ ەدى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا.
ەندى ەكى ەلدىڭ اراسىندا بانكنوتتاردى باسۋ ءۇشىن كەلىسىم-شارتقا قول قوياتىن كەز كەلدى. سول كەزدە مەنىڭ ەسىمدە قالعانى ۇلتتىق بانك الدىندا بانكنوتتار سانى قانشا بولۋى كەرەك دەگەن سۇراق تۋدى. كەلىسىم-شارتتىڭ باعاسى وسىعان تاۋەلدى بولاتىن. 1 تەڭگەنىڭ قۇنى قانشا بولۋ كەرەك؟ 1 تەڭگەلىكتەن قانشا, 3 تەڭگەلىكتەن قانشا باسىپ شىعارۋ كەرەك؟ ەشكىم بىلمەيدى... مايدا اقشا كوپ, ءىرى اقشا از باسىلۋى كەرەك قوي. وسىنى ەسەپتەۋ قاجەت بولدى. انگليادان دوكتور پەين دەگەن ۇلكەن مامان شاقىرىلىپ, ول قازاقستان حالقى سانىن, ەكونوميكالىق احۋالدى, ەل اۋماعىن ەسەپتەپ, 1 تەڭگەدەن مۇنشا, 10 تەڭگەدەن سونشا دەگەندەي ەسەپ-قيساپ جاساپ شىقتى. سونىمەن 1 تەڭگە 1 ماركاعا تەڭ بولسىن دەگەن دە ۇيعارىم جاسالدى. ويتكەنى, ماركا سول كەزدە الەمدەگى ەڭ تۇراقتى جانە قۇندى ۆاليۋتا بولاتىن. ايتقانداي, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە 1961 جىلى اقشا اۋىسقاننان بەرى قازاقستاندا قانشا اقشا اينالىمدا بولعاندىعى سالىستىرىلىپ, تەكسەرىلدى. ەگەر انگليانىڭ فۋنت-ستەرلينگى 6 جىل بويى جاسالسا, ەلباسىنىڭ ءوزى قاداعالاپ وتىرعان تاپسىرماسىمەن ءبىز 6 ايدا تەڭگەنى جاساپپىز. جارتى جىل بويى كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ۇلىبريتانياعا شاپقىلاۋمەن بولدىق. سول كەزدە كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما العانىمدى بىلەمىن. وسىلايشا تەڭگەنىڭ العاشقى ۇلگىسىن ەلباسىنا الىپ كەلىپ بەرگەنىمىزدە ەلباسىنىڭ رۋحتانىپ, قۋانىشتان نۇرلانعان ءجۇزىن كوردىك. بۇل ءسات ءبىزدى دە قاناتتاندىردى.
– ال مونەتالار شە؟
– تيىنمەن اينالىسقان جىگىتتەردىڭ جۇمىسقا نەمقۇرايلى, ءجۇردىم-باردىم قاراعانىنىڭ سالدارى ساتسىزدىككە ۇشىراتىپ, ءوز ۋاقىتىندا شىقپاعاندىعىنان قاعاز تيىندار شىعارۋعا تۋرا كەلدى. تەمىر تيىندار 2-3 جىلدان كەيىن شىقتى, بىراق مۇنىڭ قۇنى «كوك تيىن» بولدى دا, شىققان تيىندار ەشەلونىمەن ۇلتتىق بانكتىڭ قويماسىنا كەتتى. سول كەزدە «ماركا دەگەن نە, بىزگە رەسەي كەرەك, 1 تەڭگە رەسەيدىڭ 500 رۋبلىنە تەڭ بولسىن» دەگەن بىلگىشتەر پايدا بولدى. ال ول ۋاقىت ءرۋبلدىڭ ۇلكەن ينفلياتسياعا ۇشىراپ جاتقان كەزى بولاتىن. سول كەزدە 1 دوللار – 4 تەڭگە 35 تيىنعا تەڭ بولدى. بىراق, دۇرىس شەشىم قابىلدانباۋ سالدارىنان 1 دوللار ءبىر ايدان كەيىن 20 تەڭگەگە, ءبىر جىلدان سوڭ 50-60 تەڭگەگە كوتەرىلىپ كەتتى. تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى وسىدان باستالدى. كەيىن شىققان 200, 500, 1000 تەڭگەلىكتەردىڭ بارلىعى ينفلياتسيالىق اقشالار بولىپ سانالادى.
– بىراق, 12 جىلدان كەيىن تەڭگە اۋىستى عوي. وسىنىڭ باستى سەبەبى نەدە ەدى؟
– الەمدىك ءتاجىريبەگە قاراعاندا, مەملەكەتتىڭ ۆاليۋتاسىن وسىنداي قىسقا ۋاقىتتا اۋىستىرۋ ءۇشىن ۇلكەن ءبىر سەبەپ بولۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى, تۇڭعىش ۆاليۋتامىزدى شىعارۋعا قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى جاعدايىندا دوللارمەن جۇزدەگەن ميلليونداعان قاراجات جۇمسادىق قوي. ولاي ءىستەۋگە بولمايتىن ەدى. نەگە بۇلاي بولدى؟ ءاۋ باستا انگليادا تەڭگە باسىلعاندا سالدەلى ءال-فارابيدىڭ سۋرەتىن سالعىزۋعا قارسىلىق تۋعان بولاتىن. ويتكەنى, وسى ارقىلى ءبىز قازاقستاندى الەمگە مۇسىلمان مەملەكەتى رەتىندە تانىتتىق. ءبىز بۇل بەينەنى بار كۇشىمىزدى سالىپ, ءوز يدەيامىزدى قورعاپ شىقتىق. ءويتكەنى, ءال-فارابي الەمدەگى ۇلى عۇلامالاردىڭ ءبىرى. ول ءبىزدىڭ تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ بولشەگى. ال تاريحىن بىلگەن ەل توبىر بولمايتىنى انىق.
قاراپ وتىرساق, سول كەزدە باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوز تىككەنىن ەندى بايقاپ وتىرمىز. ەكى الىپتىڭ ورتاسىن الىپ جاتقان قازاقستان قاي جاعىنان بولسا دا عاجايىپ گەوگرافيالىق ەندىكتە ورنالاسقان بولاتىن.
– ۆاليۋتالاردىڭ تاعى ءبىر جاۋى – جاساندى, جالعان اقشالار ەمەس پە؟
– بۇكىل الەم ۆاليۋتالارىنىڭ جالعان نۇسقالارى جاسالىپ جاتادى. ۇستالىپ تا جاتادى. ەگەر اۋقىمدى كولەمدە جالعان ۆاليۋتالار ىستەلىنىپ, ونى ماماندار اجىراتا الماي جاتسا, وندا ونى جالعان اقشا جاسالدى دەپ ايتۋعا بولادى. تەڭگەنىڭ كوشىرمەلەرى جاسالسا, دەرەۋ ۇستالادى.
– تەڭگە قازاق حالقىنا نە الىپ كەلدى دەگەن ريتوريكالىق سۇراقتى قويعىم كەلىپ وتىر.
– قازاق حالقى تاۋەلسىزدىگىن تەڭگە ارقىلى الدى. قازاقستان تەڭگە ارقىلى ءوز ەتەك-جەڭىن جيناپ, سول كۇننەن باستاپ ناعىز ەگەمەندىگىنە اياق باستى. وتپەلى كەزەڭ, ءولىارا شاقتا كۇيزەلىپ وتىرعان حالقىمىزعا تەڭگە عاجايىپ سەرپىلىس اكەلدى, رۋحاني كۇش-قۋات بەردى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن قاي كەزدە دە رۋحاني بايلىق ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى. «ءسوز جۇيەسىن تاپسا, مال يەسىن تابادى» دەگەن حالىقپىز. ءبىزدىڭ ەل قايعىسىز ادام قارا سۋعا دا سەمىرەدى دەيتىن تەرەڭ فيلوسوفيا ءمانىن بىلەدى. وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك.
– ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ قالاي جاسالعاندىعى جايلى مەمۋارلىق دۇنيە نەمەسە كىتاپ جازىپ كوردىڭىز بە؟
– تەڭگەنىڭ تۋىلعانىنا 10 جىلعا جاقىنداعاندا عالىم باينازاروۆقا حابارلاسىپ, نە ىستەلىنىپ جاتقانىن سۇراستىردىم. ەشتەڭە دە جاسالىنىپ جاتقان جوق دەدى. سودان كەيىن داۋلەت سەمباەۆقا حابارلاسىپ, وسى ماسەلەنى قاۋزادىق. ۇلتتىق بانكتى باسقارىپ وتىرعان گريگوري مارچەنكونىڭ تەڭگەگە جانى اشىماي, قول قۋسىرىپ وتىرعانىنا ىشتەي نارازى بولىپ, تەڭگەنىڭ تاريحىن جازۋدى شۇعىل قولعا الدىم. سودان سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى, جوعارعى كەڭەس توراعاسى بولعان, ۇلتتىق بانكتى باسقارعان جانە وسى ىسكە ارالاسقان باسقا دا ادامداردىڭ بارىنەن ەستەلىكتەر جيناپ, 2 اي بويى كۇندىز-ءتۇنى تاپجىلماي وتىرىپ, «تەڭگە» دەگەن كىتاپتى ءوز قاراجاتىما شىعارىپ, بۇكىل كىتاپحانالار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە تەگىن تاراتتىم.
– تاۋبە, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى! تەڭگە قالتامىزدا. دەگەنمەن, ءوز تاعدىرىڭىز ءارى قاراي قالاي جالعاستى؟
– مەن قارا باسىمنىڭ قامىن كۇيتتەگەن ادام ەمەسپىن. ۇلتقا قىزمەت ىستەۋ, ۇلتتىڭ ۇلى بولۋدى اللا تاعالا جۇرتتىڭ بارىنە ءناسىپ ەتپەگەن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قويشىعارا سالعارين مەن جايلى «ۇلتتىڭ ۇلى» دەگەن ماقالا جازعان. تۇلعالى ازاماتتىڭ ءوز جۇرەگىمەن جازىپ, ماعان بەرگەن وسى باعاسى – مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت. وسى تىرلىگىمىز ءۇشىن ەشكىم باسىمنان سيپاپ, ماراپات بەرگەن ەمەس.
– تەڭگەنىڭ قاسيەتى ءسىزدى قولداعان بولار؟ اقشانىڭ بۋى دا, كيەسى دە بولادى دەسەدى. جەتى كۋپيۋراداعى جەتى تۇلعانىڭ ارۋاعى قولدادى ما ەكەن؟ «مەتسەنات حايروللا قاجى كوپتەگەن ورالمان وتباسىلارىنا اسەم الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ءۇي سالۋعا جەر ساتىپ الىپ بەردى. قاسكەلەڭ قالاسىنداعى يماندىلىق ءۇيىن سالۋعا 1 گەكتار جەردى سىيعا تارتتى. اتا-باباسى تۋىپ-وسكەن اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل قالاسىنا وزىندىك قۇنى 40 ميلليون تەڭگە تۇراتىن, مۇناراسى كوك تىرەگەن, الىستان كوز تارتارلىق عاجاپ سۇلۋ كورىنىستى مەشىت سالدىردى» دەيتىن دەرەكتەر بار...
– ءوز ومىرىمە كەلسەم – ەركىن اداممىن. ادال ەڭبەكپەن ءجۇرىپ جاتىرمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق تاريحى جايلى 40 تومدىق عىلىمي كىتاپ شىعاردىق. «الاش» تاريحي-عىلىمي ەتنولوگيالىق جۋرنالىن شىعارامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.
الماتى.