ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك فيلمدەر قورىنان بەلگىلى رەجيسسەر ءماجيت بەگاليننىڭ العاشقى ءفيلمى تابىلدى

ىزگى نيەت – يگى ءىستىڭ باستاماسى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن جاس كينورەجيسسەر, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تۇ­لە­گى ەۆگەني لۋم­پوۆ ءما­جيت بە­گاليننىڭ شى­عار­ما­شى­لىعىن زەرتتەي ءجۇرىپ, ونىڭ ەڭ ال­عاش­قى ءفيلمىنىڭ كوشىرمەسى ماس­كەۋ­دەگى مەملەكەتتىك فيلم­دەر قورىندا جاتقانى تۋرالى حاباردار بولادى. وسى مالى­مەت­تى ەستي سالىسىمەن, رەجي­سسەر ونى ەلگە قايتارۋدىڭ جول­دارىن ىزدەستىرە باستايدى. اينالاسىنداعى نيەتى ءبىر, تىلەكتەس ادامداردىڭ قول­­­داۋىمەن قارجى جيناپ, وعان ءوزىنىڭ جەكە ولەڭ­دەر جي­ناعىنىڭ ساتىلىمى­نان تۇس­كەن قارجىنى قوسىپ, «قا­زاقفيلم» كينو­ستۋ­ديا­سى­نىڭ كەلىسىمىمەن جاقىندا وتاندىق ءفيلمدى ەلگە الىپ كەلۋگە قول جەتكىزگەن ازاماتتىڭ بۇل ەڭبەگىنە كورەرمەن ايرىقشا قوشەمەت كورسەتۋدە. ءسويتىپ ءفيلمنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى العاشقى كورسەتىلىمى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە (28.04.2018) قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى كينوزالىندا ۇيىمداستىرىلدى. 

جالپى «بۇل شۇعىلادا بول­عان ەدى» ءماجيت بەگالين تۇ­سىرگەن فيلمدەردىڭ تىزى­مىن­­دە بولعانىمەن, سونداي-اق قا­­زاق كينوسى تۋرالى انىق­تا­مالاردا ول تۋرالى قىس­قا­شا اقپارات جازىل­عان­مەن, شىن مانىندە مالىمەتتەر وتە از. ءتىپتى العاشقى كورسەتىلىمى قاشان, قالاي ءوتتى, قانداي پى­كىر­لەر بولدى, كورەرمەن, ما­مان­­دار قالاي قابىلدادى دە­گەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ دا وڭاي ەمەس. 

ءماجيت بەگاليننىڭ تاعى ءبىر ءفيلمى – 1959 جىلى تۇسى­رىل­گەن «جەرگە ورالۋ» تۋرالى دا مالىمەتتەر جوقتىڭ قا­سى. ەگەر ىزدەۋ سالساڭىز, ءدال قا­زىر ەلىمىزدە ول ءفيلمنىڭ دە بىر­دە-ءبىر كوشىرمەسىن تابا ال­مايسىز. ءتىپتى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ماسكەۋدەگى فيلمدەر قورىندا دا كەزدەسپەيدى. قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا مۇنداي فيلمدەردىڭ سانى از ەمەس ەكەنى بەلگىلى. 

ايتا كەتەتىن جايت, «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» ءفيلمى جەكە ادامنىڭ باستاماسىمەن ەلگە ورالىپ وتىر. ال ەندى ماسكەۋدىڭ مەملەكەتتىك في­لمدەر قورىندا وسىنداي اي­شۋاق ءساتتى كۇتىپ جاتقان في­لمدەرىمىزدىڭ سانى قان­شا­ما دەسەڭىزشى. ولاردىڭ بار­لىعىن الىپ كەلۋگە جەكە باس­تاماشىلاردىڭ ءاردايىم كۇ­شى جەتە بەرمەيتىنى تاعى بەل­گىلى. سوندىقتان البەتتە مۇن­داي جوبالار كەلەشەكتە مەم­لە­كەت­تىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسى­رى­لار بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. 

جالپى كەز كەلگەن كي­نە­­­ما­توگرافيستىڭ شى­عار­­ماشى­لى­­عىندا بولسىن, ونىڭ ەڭ ال­عاش­قى ءفي­ل­مى – قاي ۋاقىتتا دا وتە ما­ڭىزدى. ويتكەنى ونەر يە­سى­نىڭ ءدال سول ەڭبەگىنەن كەي­­ى­نگى فيلمدەرىنىڭ تاق­ى­رى­بى, كەيىپكەرلەرى, شىعار­ما­شىلىق قولتاڭباسى, ءستيلى تاي­عا تاڭبا باسقانداي اي­قىن كورىنىپ تۇراتىنى انىق. ءماجيت بەگاليننىڭ «قى­­زىل تسەن­زۋرانىڭ» ناعىز قاي­ناپ تۇر­عان تۇسىندا, سوناۋ 1950 جىل­د­اردىڭ وزىندە تۇ­­سىر­گەن ەڭ العاشقى «بۇل شۇ­­عى­لادا بولعان ەدى» ءفي­ل­­مىن (ستسە­ناري اۆتورى: ءاب­دىل­دا تا­جى­باەۆ) وسىنداي ەڭ­بەك­تەردىڭ قاتارىنان دەۋى­مىز كەرەك. 

ەڭ الدىمەن نازار اۋدار­عا­نىمىز – ءفيلمنىڭ باستى كەيىپ­كەرى, «شۇعىلا» كولحوزىن جيىرما جىل باسقارعان تەل­­عارا تەمىربەكوۆتىڭ (ىدى­رىس نوعايباەۆ ويناي­دى) بەي­نەسى بولدى. ءبىر قارا­عان­­دا, 1950 جىلدارداعى كە­ڭەس كينوسىنداعى اۋىل شارۋا­شىلىعى تۋرالى فيلمدەردىڭ ءداس­­تۇرلى كەيىپ­كەرى (كولحوز باس­­تىعى) سياقتى كو­رىن­گە­نىمەن, ونىڭ سىرت كەي­پى, كي­­ىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى كا­­دۋىلگى قازاق باتىرىن, ءيا بولما­سا ءسان-سالتاناتى تارقا­ما­عان قازاق دالاسىنىڭ كەشەگى اق­سۇيە­­گىن ەسكە تۇسىرەدى. ءتىپتى كا­در­­دا ونىمەن بىرگە ءجيى كو­رى­­­نەتىن سايگ ۇلىگىنىڭ ءوزى بەي­نەبىر قوبىلاندىنىڭ تايبۋ­رى­لىن­داي, الپامىستىڭ باي­شۇبارىنداي, قامباردىڭ قا­را­قاسقاسىنداي اسەر قالد­ى­رادى. كولحوز كەڭسەسىندە وتىر­عان تەلعارادان گورى, ءسان-سال­تاناتى مەيلىنشە كەلىسكەن ساي­گۇ­لىگىمەن كەڭ دالادا قىران قۇس­تاي سامعاعان كەيىپكەردى كو­­رەمىز. سول سايگ ۇلىگىمەن اۋ­دان­عا بارا جاتىپ, الدىنان دا­لا سۇلتاندارىنداي كۇي­مە­گە مىنگەن, ءوزى سەكىلدى تا­عى ءبىر كولحوزدىڭ باستىعى شى­عادى. ءتىپتى اۋدان باسشى­سى رۇستەموۆتىڭ (شاحان مۋسين) مەيىرىمدى جۇزىنەن ءداس­تۇرلى كەڭەستىك پارتيا قىز­مەتك­ە­رى­نەن گورى, زيالىلىق باسىم­داۋ باي­قالادى. نەمەسە بولمەدە ءارلى-بەرى جۇرگەن تەلعارادان قا­­بىر­عادا ءىلۋلى تۇرعان ونىڭ فوتوسۋرەتىنە پانورا­ما جاسايتىن كورىنىس بار. ومى­­راۋىندا جارقىراعان ( ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىس­قان) وردەن-مەدالى بار, تۇر­عان تۇرىسىنىڭ وزىنەن بە­ك­زاتتىعى سەزىلەتىن كەيىپ­كەر­­دىڭ سىرت كەيپىنەن رۋ­حى مىق­تى باتىرلاردىڭ بەي­نەسى كو­رىنەدى. ءتىپتى فيل­م­دەگى تاۋ-تاس, كەڭ دالا, تابي­عات كو­رىنىستەرىنىڭ وزىن­دە وعان دەگەن عاجاپ ءبىر سۇيىس­پەن­شى­لىك, كوش­پەندىنىڭ رۋحى, دۇ­نيە­تا­نىمى سەزىلەدى. تەلعارانىڭ باس­ىنداعى نەگىزىنەن باي-مىر­زالار كيەتىن بوركىنەن جانە ونى ىلعي دا تاستاماي كيىپ ءجۇرۋىنىڭ وزىنەن بۇل كەي­ىپكەردىڭ كەڭەس كي­نو­سى­نىڭ ءداستۇرلى كولحوز باس­تىق­تارىنان وزگەشە ەكەنىن كو­رەمىز. بورىك – ونىڭ ەركىندىك سۇي­گىش اتا-باباسى رۋحىنىڭ سيم­ۆولى ىسپەتتى.

سيۋجەتتىك جەلىسى, تاقى­رى­­بى اۋىل شارۋا­شى­لىعى تۋرا­لى كەڭەستىك فيلم­دەر­دىڭ ۇل­­گىسىن ەسكە تۇسىر­گەنى­مەن, جا­ڭا­عىداي دەتالدار, كەيىپ­كەر­لەرىنىڭ سىرت كەيپى, كي­ىم-كيىسى, سايگ ۇلىگى, تابيعات كو­رىنىستەرى ارقىلى «بۇل شۇ­عىلادا بولع­ان ەدى» ءفيلمى ءما­جيت بە­گا­لين­نىڭ كەيىنگى شى­عار­ما­لا­رى­نا باعىت-باع­دار, باستاۋ­شى بولىپ قال­عانىن ايقىن اڭعارامىز. 

سونىمەن شوقان ءۋا­لي­حا­نوۆ, باۋىرجان مومى­ش­ ۇلى, مانشۇك مامەتوۆا سي­ياقتى قا­زاقتىڭ اياۋلى ۇل-قىز­دا­رى­نىڭ ماڭگىلىك وشپەس رۋ­حى مەن بەت-بەينەسىن كينوەكران­دا تۇشىمدى سيپاتتاعان, ۇلت­تىق كينو ونەرىنىڭ تاريحىنا «تۇلپاردىڭ ءىزى» سەكىلدى تا­ماشا فيلم ۇسىنعان رە­جيس­سەر­­دىڭ ەڭ العاشقى شىعار­ما­سى ەلىمىزگە ورالىپ, ونىمەن جاقىن تانىسۋىمىزعا مۇم­كىندىك تۋدى. كەلەشەكتە شەت­­تە جاتقان باسقا دا في­لم­­دەرمەن قاۋىشاتىن كۇن دە تۋار دەگەن ءۇمىتىمىز جوق ەمەس. ارينە سولاي بولا­رى­نا سەنگىمىز كەلەدى. ويت­كە­نى ولار­دىڭ ارقايسىسى كي­نو­­مىزدىڭ عا­نا ەمەس, جالپى ەلى­مىزدىڭ ما­دەنيەتى مەن ونە­رى­ن­ىڭ تاريحى ءۇشىن وتە-موتە ماڭىزدى. 

ءنازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى