عارىشتى يگەرۋ: قاي مەملەكەتتىڭ الەۋەتى جوعارى؟

XX عاسىردا اقش پەن كسرو عارىشتى يگەرۋدە باسەكەگە تۇسكەنى بەل­گىلى. تۇڭعىش عارىش­كەر ۇشىرۋ, ايعا ال­عاش بولىپ قونۋ سەكىلدى باسە­­كە­لەستىك اەروعارىش سالا­سىن قاتتى دامىتتى. بىراق عا­رىش­تى يگەرۋ باسەكەسى ۇزاققا سو­زىلماي, رەسمي تۇردە اياق­تالدى.

بۇگىندە SpaceX كومپانيا­سى ۇشىرعان زىمىراندارى­نىڭ ارزانعا ءتۇسۋى الپاۋىت ەل­­دەر­دىڭ عارىشتى يگەرۋگە نيە­تىن قايتا وياتتى. ماسەلەن, اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ 2018 جىلى ناسا-نىڭ ايعا ساپارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 800 ميلليون دوللاردان استام قاراجات سۇراعان.

سونىمەن قاتار ناسا جاقىن ارادا TESS دەپ اتالاتىن جاڭا عارىش وبسەرۆاتورياسىن ۇشىرادى. بۇل اپپارات ەكزوپلانەتالاردى, ياعني ءومىر سۇرۋگە قولايلى اسپان دەنەلەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. استرونومدار TESS ارقىلى كۇنگە تاياۋ ماڭداعى ەكزوپلانەتالاردى زەرتتەپ, وندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قانشالىقتى مۇمكىن ەكەنىن انىقتاماق. اپپارات SpaceX كومپانياسىنىڭ Falcon 9 زىمىرانى ارقىلى عا­­رىشقا شىعارىلادى.

رەسەي دە عارىش يگەرۋ باسە­­كەسىنە قاتىسۋعا نيەتتى. ەل پرە­زيدەنتى ۆلاديمير پۋتين مارستى جانە ايدى زەرت­­تەۋگە ەكسپەديتسيا جىبە­رەتى­نىن ايتقان بولاتىن. جەر­دىڭ تابيعي سەرىگىنە ءبىرىنشى ساپار 2019 جىلى جۇزەگە اسا­دى دەپ كۇتىلىپ وتىر. العاش­قى اۆتوماتتى ستانسا اي بەتى­نەن مۇز ىزدەۋگە ارنال­عان. سودان كەيىن 2021 جىلى «لۋنا-26» وربيتالىق اپپاراتى جىبەرىلمەك. ال 2022 جىلى ۇشىرىلاتىن عارىش كەمەسى اي بەتىنە قونىپ, ونىڭ توپىراعىن زەرتتەۋمەن شۇ­عىل­دانباق. مارسقا ەكس­پەدي­تسيا 2020 جىلى جىبە­رى­لەدى. جوسپار بويىنشا اۋە كەمەسى 2021 جىلى «قى­زىل پلانەتاعا» جەتۋى ءتيىس. سون­داي-اق امەريكالىق جانە رەسەي­لىك عالىمدار بىرلەس­كەن جوبا اياسىندا ايدى بار­لاۋعا ار­نال­عان ساياحاتتىڭ دايىن­دى­عىنا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى.

عارىش سالاسىندا رەسەي قىتايمەن دە ىنتىماقتاستىق ورناتقان. بۇل ءوز كەزەگىندە سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە دە, شىعىستاعى كورشىمىزگە دە ءتيىمدى. ماسكەۋ الەۋەتتى ارىپ­تەسكە يە بولسا, بەيجىڭ بي­لىگى ازياداعى ءوزىنىڭ كوش­باس­شىلىعىن بەكىتە تۇسەدى. ياعني «اسپان استى ەلى» قۇرلىقتاعى ءوزىنىڭ گەوساياسي بەدەلىن دە ارتتىرا تۇسپەك.

عارىشتى يگەرۋ باسە­كەسىندە جاپونيا مەن ءۇندى­ستان دا ءوز ۇلەسىن الىپ قالۋدى كوزدەيدى. كەيىنگى ون جىلدا وسى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپ­تەس­تىك جاڭا ساتىعا كوتەرىل­دى. ماسە­لەن, بىلتىر كۇزدە ءۇندىستان پرەمەر-ءمي­نيسترى نارەندرا موديمەن كەزدەسكەن جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە عارىش سالاسىنداعى ەكىجاقتى قا­رىم-قاتىناستى نىعايتۋعا جانە جەردى زەرتتەۋ, ايعا سايا­حات ماسەلەلەرىندە بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەكەنىن مالىمدەگەن.

ونىڭ ۇستىنە, ءۇندىستان مەن جاپونيا ازيا مەن تى­نىق مۇحيتى ايماعىنىڭ كوش­باس­شىسىنا اينالۋعا تال­پىنادى. 2017 جىلعى جەل­توق­ساندا ءۇندىستان عارىش زەرتتەۋ ۇيىمى مەن جاپونيا اەروعارىش بارلاۋ اگەنتتىگى ايعا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا جىبەرەتىنىن مالىمدەدى. جالپى, ەكى ەل بۇرىن دا ايعا سپۋتنيكتەر جىبەرگەن بولاتىن. ول ونىڭ بەتكى قاباتىن عانا باقىلاپ قايتقان. بۇل جولى ايدىڭ بەتىنە قونۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر.

The Washington Post گازەتى ازياداعى عارىشتى يگەرۋگە باسەكەلەستىك ايماقتاعى گەو­ساياسي باسىمدىققا يە بولۋ­عا بايلانىستى دەپ ەسەپ­تەي­دى. قىتايدىڭ عارىش سالا­سىن­داعى جەتىستىكتەرى مەن سترا­تەگيالىق ماقساتى ءۇندى­س­تان مەن جاپونياعا ۇناي قويعان جوق. باسىلىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى.

ازيادا مەملەكەتتەر عا­رىشتى يگەرۋگە تالپىنسا, مۇحيت­تىڭ ارعى بەتىندە بۇل ىسپەن بيزنەسمەندەر اينالىسا باستادى. بۇرىن اقش-تا ناسا-نىڭ داۋرەنى جۇرسە, قازىر SpeceX-تىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ تۇر. يلوننىڭ سوزىنە سەنگەندەر 15 جىل ىشىندە كومپانيانى الەم تانيتىن دەڭگەيگە جەتكىزدى. ي.ماسكتىڭ عارىشقا قاتىستى وزىندىك كوزقاراسى قالىپتاسقان. تاياۋدا ول اقش-تا وتكەن كونفەرەنتسيادا «بىزگە قايتا­دان عارىشتى يگەرۋگە جارىسۋ قاجەت» دەپ مالىمدەدى. ي.ماسكتىڭ پىكىرىنشە, مۇن­داي قادام ادامزاتتىڭ ءتۇرلى اپاتتاردان جويىلىپ كەتۋىنەن قورعاپ, مارس پەن ايعا قونىس تەبۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

بيىلعى اقپاندا SpaceX كومپانياسى Falcon Heavy دەپ اتالاتىن زىمىرانىن سىناقتان وتكىزگەنىن جوعا­رىدا ايتتىق. ونىڭ كوتەر­گىش­تەرىن قايتا پايدالانۋ زىمىران جاساۋعا جۇم­سا­لاتىن شىعىندى ازايتادى. ي.ماسك ەندى راكەتانىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى كوتەرگىشىن باسى ءبۇتىن كۇيىندە جەرگە قوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇدان بولەك, ول مارسقا ەكسپەديتسيا جىبەرىپ, پلانەتاعا قونىس اۋدارۋدى ماقسات ەتكەن. «قىزىل پلانەتاعا» ساپار كەلەر جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جۇزەگە اسپاق.

عارىشتى يگەرۋگە تال­پىنعان ميللياردەر يلون ماسك قانا ەمەس. «امازون» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى دجەفف بەزوس تا زىمىران كوتەرگىشتەردى قايتا قوندىرۋعا تالپىنىپ جاتىر. سونداي-اق ول عارىشقا تۋريستەر اپارۋ جونىندەگى جوس­پارىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. جاقىندا ول «عارىشتى بارلاۋ سىيلىعىن» تابىستاۋ راسىمىندە بۇل جوبالاردى جالعاسا بەرەتىنىن مالىمدەدى. بۇل ماقساتتا «امازون» كوم­پانياسىنىڭ اكتسيالارىن ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ازىرگە دج. بەزوس جوسپارىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرگەن جوق.

عارىشتى يگەرۋ تالپى­نىسىنىڭ بەلسەندىلىگىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. 2017 جىلى وسى سالاداعى ستار­تاپ­تاردىڭ كولەمى 2,8 ميل­ليارد دوللارعا جەتكەن ەكەن. ال ايعا اپپارات قون­دىرۋدى جوسپارلاعان iSpace جوباسى ءبىر جىل ىشىندە 90 ميلليون ينۆەستيتسيا تارتقان.

ءبىر قاراعاندا اي مەن مارسقا قونىس تەبۋ شى­نايى­­لىقتان الشاق كورىنەدى. ادام­زاتتىڭ جارتىسى تا­ماق تاپپاي, اۋىزسۋدان قي­نا­لىپ جۇرگەن­دە اسپاننان جىمىڭدايتىن «قىزىل پلانەتا» مەن ءتۇن سۇلۋى ايعا قونىس تەبۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرۋ قيسىنعا كەلمەيتىن سەكىلدى. دەگەنمەن ەندى ەلۋ جىلدا وزگە پلانەتانى مەكەندەۋدىڭ اۋىلى الىس ەمەس ءتارىزدى.

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»