قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ بىردە جوعارى, بىردە تومەن بولۋىنا ديقاندار نەمەسە ۇكىمەتپەن قاتىستى كومپانيالار تولىق كەپىلدىك بەرمەيدى. سەبەبى, ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تابيعات قۇبىلىستارىنا كوبىرەك تاۋەلدى. قۇرعاقشىلىق پەن ءتۇرلى تابيعات كەسەلدەرى, جاۋىن-شاشىننىڭ مولدىعى مەن اۋا رايىنىڭ جايلىلىعى سەكىلدى فاكتورلاردىڭ ءونىمنىڭ كوپ, از, ساپالى ساپاسىزدىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى ءتۇسىنىكتى ءجايت. مىسالى, وتكەن جىل ەلىمىز جانە بۇكىل الەم تاريحىندا استىق ءوندىرىسىنىڭ قۇلدىراۋ جىلى بولدى. سول جازداعى قۇرعاقشىلىق سالدارى قازاقستان استىعىنا دا سالقىنىن تيگىزدى. ناتيجەسىندە ەگىننىڭ ورتاشا كولەمى كوپ جىلعى كورسەتكىشتەردەن الدەقايدا تومەن بولدى. 2010 جىلى جاز ورتاسىندا ىشكى رىنوكتا باعا تونناسىنا 120 دوللار كولەمىندە بولسا, سول جىلى تامىزدا بيداي باعاسى 200 اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى.
سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, «قازاگرو» حولدينگى, استىق وداعى, استىق وڭدەۋشىلەر وداعى جانە استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى بىرلەسە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. مەموراندۋم بويىنشا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ استىق ساقتايتىن كاسىپورىندارىنان تونناسىن 26500 تەڭگەدەن بيداي الىپ, ول ساتۋ, ەكسپورتتاۋى, ءۇشىن پايدالانىلدى. ماڭىزدى تاپسىرما الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءونىم – ناندى, ياعني, ونىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ, نەگىزسىز كوتەرمەۋ جانە استىقتى ەكسپورتقا باعىتتاۋ ماقساتىن كوزدەدى.
2010 جىلى استىقتىڭ رىنوكتىق باعاسى تونناسىنا 40 مىڭ تەڭگە بولدى. بولكە نان 45-50 تەڭگە بولدى. ءتىپتى استىق باعاسى جەتىسپەۋشىلىك سالدارىنان تونناسىنا 52 مىڭ تەڭگەگە شىققاندا دا نان باعاسى كوتەرىلگەن جوق. بۇل ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپوراتسياسىنىڭ 2010-2011 جىلداردا اتقارعان باستى جۇمىسى ەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا جانە جاڭا استىقتىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن ازىقتىق بيدايمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى مەموراندۋم اياسىندا جاسالعان استىق بوساتۋ ناۋقانى اياقتالدى.
ۇكىمەت شەشىمىمەن ەلىمىزدە ءالەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانى (ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى) قارجىلاندىرۋ تەتىگى ماقۇلداندى, بۇل ايماقتىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
ايماقتىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ تىكەلەي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باستاماسى. تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋداعى ماقسات ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە (كارتوپ, پياز, ءسابىز, كۇرىش, قانت, ماي) ناۋقاندىق جانە جاساندى جولمەن باعانى وسىرگەندەرگە قارسى توسقاۋىل قويۋ. ول ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا جانە استانا مەن الماتى قالالارىندا قۇرىلادى.
الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ بۇل باعىتتاعى ماقساتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قوسىمشا قورىن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ازىق-ت ۇلىك تىزىمدەرى مەن ولاردىڭ ورىن العان نارىق جاعدايىنا تاۋەلدىلىگى وبلىستىق اكىمدىك قۇرعان كوميسسيا شەشىمىمەن انىقتالادى. بۇل شەشىمدەر استىق ونىمدەرى باعاسىنىڭ قۇبىلمالى كەزەڭىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا جانە تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ قالىپقا ءتۇسىپ, الاڭسىز ءومىر كەشۋىنە زور ىقپال ەتكەنى داۋسىز.
«ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق تەك استىق ءونىمدەرىمەن عانا اينالىسىپ وتىرعان جوق. ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 19 تامىزداعى «توقىما ونەركاسىبى» قاناتقاقتى كلاستەرىن دامىتۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس, جارعىلىق كاپيتالعا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ 100% قاتىسۋىمەن «ماقتا كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق قۇرىلعان بولاتىن. كومپانيا رەسپۋبليكانىڭ ماقتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جانە توقىما ونەركاسىبىن تۇراقتى تۇردە ماقتا تالشىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگيالىق باعىتتارىن مىندەتىنە العان. بۇل ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى. ماقتا تالشىعى ءوندىرىسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, كومپانيا حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كۇش سالۋدا. كاسىپورىن جوعارى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, ۋاقىت تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي ءوندىرىس ورنى بولىپ قالىپتاسقان. جاڭا زاۋىتتى قۇرۋدىڭ ءوزى باعانى تۇراقتاندىرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ, تۇراقتى باعا قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىك اكتسيالار پاكەتىنە تۇسەتىن ديۆيدەندتەردى ارتتىرۋ سىندى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ەدى. سونىمەن قاتار, كاسىپورىننىڭ جۇمىس ىستەۋى ماقتا سالاسىنداعى تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ, وڭدەۋشىلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارعا دەگەن سۇرانىستارىن ارتتىرىپ, باسقا دا سالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال جاسايدى. وسى جوبالاردى ورىنداۋ بارىسىندا قازىرگى زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن, قۋاتتىلىعى جىلىنا 60 مىڭ توننانى قۇرايتىن جاڭا ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى.
ماقتا وندىرىلەتىن باستى ءوڭىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بولعاندىقتان, وسى وبلىستا ماقتا-توقىما كلاستەرىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ 2007 جىلعى 6 ناۋرىزداعى شەشىمىمەن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق ۇسىنعان 4 ينۆەستيتسيالىق جوبا ماقۇلداندى. ولار: سورتتى ماقتا تۇقىمدارى ءوندىرىس بويىنشا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى; مايەكستراكتسيالىق زاۋىت قۇرىلىسى; وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ماشينا-تەحنولوگيالىق ءجانە جوندەۋ بەكەتىن قۇرۋ; ماقتا تالشىعىن تەرەڭ وڭدەۋ بويىنشا فابريكا قۇرىلىسى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, «ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 15-بابىنا سايكەس ءشيتتى ماقتانى ماقتا تالشىعىنا جالعاستى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن ماقتا وڭدەۋ ۇيىمدارىنا باسقا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىنادى. سوندىقتان 2007 جىلدىڭ 20 تامىزىندا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ حاتتاما شەشىمىمەن «قازاقستان ماقتاسى» اق باسقارۋشى كومپانياسى قۇرىلدى. بۇل كومپانيانىڭ جارعىلىق قورىنداعى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ ۇلەسى 100% قۇرايدى.
«ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ ۇستانعان باستى باعىتى – بۇل باعا تۇراقتىلىعى ماسەلەسى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى دە وسى.
ءابدىراحمان قىدىربەك.