الەمگە ايگىلى اكتەرلەر الەن دەلون, جەرار دەپاردە, ارمەن دجيگارحانياننىڭ, بىلعارى قولعاپ شەبەرى مايك تايسوننىڭ جانە باسقا دا تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال تۇلعالاردىڭ كۇلدىرگى كەسكىندەرىن وسى مونمارتر دە دۇنيەگە كەلتىرگەن ەدى.
سامالاداي جارقىراعان كەڭ سارايدىڭ قاق ورتاسىنا قۇرىلعان مولبەرتتىڭ الدىندا بالۋان دەنەلى جىگىت اعاسى تۇر. جاي تۇرعان جوق, سول قولىنا ۋىستاي ۇستاعان ءتۇرلى-ءتۇستى پاستەلدەردى كەزەك-كەزەگىمەن الىپ, كەزەكتى كەيىپكەرىنىڭ كەسكىنىن جىلدام مانەردە سالىپ جاتىر. كەسكىن بولعاندا, شارج سۋرەت. قيمىلىنا كوز ىلەسپەيدى-اق. ارا-اراسىندا الدەبىر كۇلدىرگى اڭگىمەلەردى ايتىپ, ناتۋرادا تۇرعان كەيىپكەردىڭ ىشەك-سىلەسىن قاتىرىپ قويادى. ەندى بىردە قۇددى شارشى الاڭداعى بوكسشىداي الدىنداعى ادامعا ءتونىپ كەلەدى دە, لەزدە ەكى-ءۇش قادام ارتقا شەگىنىپ كەتەدى. لىپ ەتىپ وڭ جاعىنا, تاعى بىردە شالت قيمىلداپ سول جاعىنا شىعادى. ءوزىنىڭ سۋرەت سالۋداعى مانەرى وسى. سونداعى ىزدەگەنى – ناتۋراشىنىڭ ناقىشتى وبرازى...
بۇل جىگىت قاراعاندىلىق سۋرەتشى – قايرات كەي-كەي كوجۋحوۆ. ءبىر قىزىعى, ونىڭ ەسىمىن قاراعاندىنى ايتپاعاندا, ەلىمىزدە كوپ جۇرت بىلە دە بەرمەيدى. ەسەسىنە, ول حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال بولىپ ۇلگەرگەن قىلقالام شەبەرى. كوبىنە ءازىل سۋرەت – شارج سىزادى, كەرەك جەرىندە قىلقالامدى مايلى بوياۋعا مالىپ, كارتينا دا سالادى. «قايرات كەي-كەي» دەگەن بۇركەنشىك ات اعىلشىن تىلىندەگى قوس «ك» ءارپى: «قايرات قانات ۇلى كوجۋحوۆ» دەگەن ەسىم-سويىنىڭ قىسقارعان نۇسقاسى. سۋرەتشى اتى-ءجونىنىڭ تۋرا تولقۇجاتتاعىداي جازىلۋىنا قاتتى ءمان بەرەدى. سەبەبى شەتەلدەگى ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستا جۇرگەن ارىپتەستەرى نىسپىسىنداعى قانداي دا ءبىر وزگەرىستى تۇسىنبەي قالۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ساقتىق ەتەدى ءوزى. حالىقارالىق دەڭگەي دەمەكشى, قايرات قانات ۇلىنىڭ ءار جىلدارى ماسكەۋدەگى دۇنيەجۇزىلىك جانە فرانتسياداعى كانن كينوفەستيۆالدەرىندە اتاقتى كينواكتەرلەرگە سالعان دوستىق شارجدارىنىڭ كورمەسى الدەنەشە رەت تابىسپەن وتكەن.
قايرات كەي-كەي قاراعاندىنىڭ ماڭىنداعى سەرىكتەس قالا ساراننىڭ تۋماسى. 1977-81 جىلدار ارالىعىندا الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى كوركەمگرافيكا فاكۋلتەتى بويىنشا تامامداعان. كاسىبي ءبىلىم العاننان بەرگى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ول ءوزىنىڭ ماماندىعىنا دەگەن ادالدىقتان اينىپ كورگەن ەمەس. قولىندا – قىلقالام, جۇرەكتە – سۋرەت ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىق.
* * *
بۇگىندە سۋرەتشىنىڭ ءوزى قۇرعان «Monarbat» شەبەرحاناسىنا 20 جىل بولدى. «موناربات» اتاۋىنىڭ شىعۋ توركىنى مىناداي: ءپاريجدىڭ مونمارترى مەن ماسكەۋدىڭ ارباتىنىڭ قوسىندىسىنان تۋعان ءسوزجاسام. بۇل ەكى قالاداعى الەمگە ايگىلى وسى كوشەلەردە قايرات كەي-كەي وتكەن عاسىردىڭ 80- جىلدارىنىڭ اياعى مەن 90-جىلدارىنىڭ باسىندا سۋرەت سالعان. الەمگە ايگىلى اكتەرلەر الەن دەلون, جەرار دەپاردە, ارمەن دجيگارحانياننىڭ, بىلعارى قولعاپ شەبەرى مايك تايسوننىڭ جانە باسقا دا تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال تۇلعالاردىڭ كۇلدىرگى كەسكىندەرىن وسى مونمارتردە دۇنيەگە كەلتىرگەن ەدى. سۋرەتشى وسى اتاقتى كەيىپكەرلەرىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن دوستىق راۋىشتەگى قارىم-قاتىناستى ساقتاپ قالعان. ولارمەن حات الماسىپ, حابارلاسىپ تۇرادى.
البەتتە اربات پەن مون- مارتردە وتىرىپ الىپ سۋرەت سالۋعا كىمكورىنگەننىڭ رۋحى جەتە بەرمەيتىن. بۇل جەردەگى باسەكەگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن جالعىز عانا تالانتتى بولۋىڭ تىم ازدىق ەتەر ەدى. سول سەبەپتى دە جات جەردە, بوگدە ورتادا كۇتپەگەن جەردەن تۋىنداۋى مۇمكىن نەبىر توتەنشە جاعدايلارعا ساقاداي ساي دايىن بولۋىڭ شارت-تۇعىن. ال كەزىندە گرەك-ريم كۇرەسى جانە كاراتەمەن كاسىبي دەڭگەيدە شۇعىلدانعان قايرات كەي-كەي مۇنداي سىناقتاردىڭ تالايىن كورىپ, كوشە سۋرەتشىسىنىڭ كۇرەسكە تولى مەحناتتى تىرلىگىن باستان سان مارتە وتكەرگەن.
«Monarbat» شەبەرحاناسىندا سۋرەت ونەرىنىڭ تىلسىمىنا بويلاپ, قىلقالامىن ۇشتاعان تالاي تالانت يەسى بۇگىنگى كۇندە قازاقستاننىڭ ءار قيىرىندا, ءتىپتى شەتەلدەردە شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ ءجۇر. ءتۇرلى بايقاۋلاردا جۇلدە الىپ, توپجارعان شاكىرتتەرى دە كوپ. الايدا قايرات قانات ۇلى ءۇشىن شاكىرتتەرىنىڭ ادام دەگەن ارداقتى اتقا لايىقتى بولىپ, ومىردەگى ءوز ورىندارىن اداسپاي تاپقانى الدەقايدا ماڭىزدىراق. مۇنداي ۇستانىمدى ول «سۋرەت سالۋ ارقىلى تۇلعانى ۇيلەسىمدى دامىتۋ» دەگەن ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىمەن ادەمى ۇيلەستىرە بىلگەن.
* * *
«Monarbat» شەبەرحاناسىندا ءبارى دە ارباتتاعىداي, ءتىپتى مونمارترگە دە قاتتى ۇقساپ كەتكەندەي: ساكىلەرگە جاعالاي جايعاسقان سۇلۋ بيكەشتەر قولدارىنداعى ۆەەرلەرىمەن اۋەز تۇنعان اۋانى نازدانا جەلپىپ قويادى. زالدىڭ ورتا تۇسىنا تامان ورنالاسقان شاعىن وركەستردىڭ ورىنداۋىنداعى سىرلى دا سازدى مۋزىكا جان الەمىڭدى اسەرلى دە جۇمباق كۇيگە بولەيدى. ەكەۋ-ۇشەۋدەن توپ قۇرعان جۇرت ءوزارا اقىرىن عانا اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ, قابىرعالالارعا قاتار-قاتار ىلىنگەن كارتينالاردى, ەرىكسىز ەزۋ تارتتىراتىن ءازىل سۋرەتتەردى تاماشالاۋعا كىرىسكەن. ءبىر قاراساڭىز, بۇل جەردە كىم جوق دەيسىز: ءتۇرلى ستيلدەگى سۋرەتشىلەردەن بولەك, فوتوگرافتار مەن مۋزىكانتتار, اقىندار دا وسىندا ءجۇر. ءبارى دە جاي جۇرگەن جوق. اركىم ءوز شارۋاسىن كۇيتتەپ, قازانى بۇلكىلدەي قايناپ جاتقان تۇتاس ءبىر الەمنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالىپ كەتكەن. مۇنى قايرەكەڭنىڭ ءوزى بۇگىنگى زاماننىڭ «تۋسوۆكاسى» دەپ قالجىڭدايدى. «ارينە بۇل ءسوزدىڭ قازىر قادىرى دە قالمادى عوي, دەيدى سۋرەتشى بايسالدى قالپىنا ورالىپ. – مۇنى مەن قازىر «ارت-قيىلىسۋ» دەپ اتايمىن...».
كەيىنگى جىلدارى قايرات قانات ۇلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باسا ءمان بەرىپ, قىلقالام كۇشىمەن كونە تاريحىمىزدىڭ تىلسىم سىرلارىن, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن كەيىنگى تولقىن جاستارعا, وزگە ۇلت وكىلدەرىنە تانىتۋعا قۇلشىنا كىرىسكەن. تاياۋدا ول «مونارباتتاعى» ناۋرىز!» اتتى كەش ۇيىمداستىردى. ادەتتەگىدەي شەبەرحانا ءىشىن جانعا جايلى شىعارماشىلىق اتموسفەرا باۋراپ الدى: ۇلتتىق مۋزىكانىڭ اسەم سازى قالىقتاپ, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۋىندىلارى كوز الدىڭدا پايدا بولىپ جاتتى. Hand Made ستيلىندەگى شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان ۇلتتىق ناقىشتاعى ەكسكليۋزيۆتى قولونەر بۇيىمدارى, ەرەسەكتەر مەن بالالارعا ارنالعان اۆتورلىق كادەسىيلار كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. ەڭ باستىسى, جاستار, ءتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى, ءتىپتى قالادا وقىپ جۇرگەن شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ناۋرىز مەيرامىنىڭ اۋانىمەن تىنىستاپ, كەشتەن كەرەمەت تانىمدىق اسەر الىپ قايتقان ەدى.
ال سۋرەتشىنىڭ جەكە شىعارماشىلىعىنا كەلسەك, قازىرگى تاڭدا ول «نوماد», «اقىن», «بۇركىتشى» جانە «عاشىقتار» دەگەن كارتينالاردان تۇراتىن سەريالىق جۇمىسپەن اينالىسىپ ءجۇر.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق, قايرات كەي-كەي-ءدىڭ ءتول تۋىندىسى – «Monarbat» قاراعاندىداعى شىعارماشىلىق قاۋىمنىڭ ءجيى باس قوساتىن, تاجىريبە الماسىپ, رۋحاني شابىت الاتىن ونەر ورداسىنا اينالىپ كەلەدى. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءتىپتى دە قيىن ەمەس: بار بولعانى «Monarbat» شەبەرحاناسىنا باس سۇعىپ, ونەرگە وزگەشە كوزبەن قاراپ, وزىندىك قولتاڭبا ءھام ورتا قالىپتاستىرا بىلگەن سۋرەتشىنىڭ شاپ-شاعىن الەمىمەن جاقىنىراق تانىسساڭىز جەتىپ جاتىر.
قايرات ءابىلدا, «ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى