وزبەك اقىنى چۋلپون تاتار تىلىندە...

چۋلپون – باۋىرلاس وزبەكتىڭ ءۇزىلىپ تۇرعان ليريك دەگەندەي تاماشا سازدى اقىنى. رومان دا جازعان. «چۋلپون» ونىڭ تاقۋاللاسى. قازاقشا «شولپان» عوي. شىن اتى – عابدىلحاميت سۇلەيمەنوۆ. 1897 جىلى تۋعان.1938 جىلى وزبەكتىڭ ازاتتىق اڭساعان شىن پەرزەنتى بولعانى ءۇشىن اتىلعان. اتۋ نىسپى – شىن پەرزەنتكە ايىپ بولىپ تاعىلار ۇلتشىل, تۇرانشىل, تۇرىكشىل, جاپون جانسىزى... قىل-قىسقاسى «حالىق جاۋى». ۇلتتىڭ شىن ۇلىنا جاعىلاتىن جالا! ودان بەرى قانشاما ۋاقىت؟ وزبەك ليريكاسى چۋلپون بيىگىنە جەتە الدى ما ەكەن وسى جىلدارى؟ ءاي, قايدام؟ ءبىزدىڭ ماعجان بيىگىنە شىعا الماي كەلە جاتقانىمىز سياقتى. قادىر مىرزا ءالىنىڭ ايتقانى بار: ء«بىز سولاردىڭ ۋاقىتىن وتكىزىپ الدىق پا دەپ قورقامىن...». ءبىر قارا­عان­دا ول دا دۇرىس. ءبىرازىنىڭ جابىق جاتىپ, ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى. بىراق, ۋاقىت­تىق مەجە تۇرعىسىنان باعالاي بە­رەمىز ەمەس پە؟! سولاي. ال, ماعجان – ءالى جەتە الماي كەلە جاتقان, جەتكىزە قوي­ماي­تىن جۇيرىگىمىز. چۋلپون دا سولاي. وزبەك ادەبيەتىنىڭ, ءتىپتى تۇرىك جۇرتى­نىڭ جىر بايگەسىندە شاشاسىنا شاڭ جۇق­پاس, جەتكىزبەس ءبىر جۇيرىگى. تامىل­جىعان لي­ريك­تىگىنە بارشا ولەڭى كۋا. توق­سا­نىن­شى جىلدارى اقتالعان اقىننىڭ «يانا ولديم ءسوزيمني...» (توشكەنت. ع.عۋلوم نوميداگي ادابيات ۆا سانات ناشريەتي, 1991) اتالاتىن ءبىر تومدىعى جارىق كورگەن. الماتىدا وزبەك دۇكەنى اشىلىپ, سوندا ساتىلعان جەرىنەن الىپ, وزبەك تىلىندە وقىپ شىققانمىن. ءيا, تامىلجىعان ليريك. ليريك قانا ما؟ 

 جوق, وزبەك ۇلتىن سۇيگەن, تۇرىكشىل بيىككە كوتەرىلگەن قوعام قايراتكەرى. ءتىپتى مۇستافا شوقاي ونى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىمەن قاتار قوياتىنى بار. «احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن چۋلپون – ۇلت­­تىق ادەبيەتىمىزدىڭ ەڭ ۇز­دىك تۇل­عا­لارى. ولاردىڭ شىعار­ما­لا­رىنان ءبىز ورىس تەپكى­سىن­دە قى­سىم كورگەن ءتىلى­مىز بەن مادە­نيە­تى­مىز­دىڭ ولمەس, وشپەس ومىر­شەڭ قۋا­تىن كورەمىز». ا.ز.ءۆاليدي باش­قۇرت اۆ­تو­نو­مياسىن قۇرعاندا, ارنايى با­رىپ جاردەم ەتكەن قايراتكەر. كەيىن الدانعانىن ءبىلىپ, تۇركىستانعا كەلىپ, باسماشىلار جاعىندا بولشەۆيزمگە قارسى سوعىسقاندا دا ۆاليديگە تىلەكتەس بولىپ جۇرگەن. ولاي بولسا چۋلپوننىڭ اقىن­دى­عىمەن بىرگە قايراتكەرلىگىنە دە قول قويۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, چۋلپون «شا­عاتاي ءباسى» سەكىلدى ازاتتىققا ۇندەگەن ۇيىم قۇرعان. ءيا, چۋلپوننىڭ ليريكتىگىنە ونىڭ بار ولەڭى كۋا. ال قايراتكەرلىگىنە وز­بەك ازاتشىلى موللانۋر ۆاحيتوۆقا ار­نا­عان «شىعىس نۇرى» (شارىق نۇري»), «كەل بەرى», «حازار ەستەلىگى» اتالاتىن ولەڭ­دەرى تاعى دا كۋالىككە جۇرەدى. بۇل ولەڭ­دەر دە تامىلجىعان ليريكا. وپ­تيميستىك رۋح, ازاتشىل ءۇن مەنمۇندالايدى.

ۋزگان اتنادا چين, ماچين يورتىندا كونفۋتسينىڭ فالسافاسەن يشەتتە. بۋ اتنا يران: زارداشتلەك تۋرىندا, نيچەگرەك؟ ديپ, نيتسشەگا  كيڭاش يتتە...

ھينداستاندا ءباديل بەلان يورۇەن ءدا مينەم شارىكلەك كۇزەم انىك كۇردە. الامۋتتا – حاسەن ءساياح يلەندا – مينەم رۋحىم بەلان ۋل بەرگا يوردە... شۋڭا, احرى, ءسويا سينە بار شارىك: سين – شارىكسەڭ, شارىك –  سين, اەرما يۋك! (1918 ج.)

ليريكالىق كەيىپكەرىنە قيىپ وتىر­عان ءباديل (ۇندىستانداعى مۇسىلمان اقىنى) – ءدىني رەفورماتور كونفۋتسي, زارداشتلەك – زاراتۋسترا ءدىنى, نيتسشە «زاراتۋسترا سولاي دەگەن...» فيلوسو­فيا­لىق تراكتاتىن جازعان المان فيلوسوفى... اينالىپ كەلگەندە عابدىلحاميت سۇلەي­مەنوۆتىڭ ءوز وقىعان-توقىعانى, ءوز دۇنيە­تانىمى! چۋلپون مىنە, وسىنداي بيىكتەگى شوڭ شايىر ەدى, شىركىن! ء«حازار يستالەگە» (حازاردى ەسكە العاندا) اتالاتىن ولەڭى ءتىپتى تەرەڭ دەر ەدىك. «گۇزال يولدىز, نۇرلى يولدىز, ءسويلا سين  اتالارنىڭ تاريحتاگى حاتاسىن, شۋل حاتادان فايدالانىپ, چيتلارنەڭ

يل كۋكراگەندا گيشراتا-سافاسىن, – بولىپ باستالادى ولەڭ. كورىپ وتىر­عانىمىزداي, ولەڭ اتالارىمىزدىڭ تاريح­تاعى تاريحي قاتەلىگىن اشىنا ايتۋدان باستالادى. ول قانداي قاتەلىك؟ حازار كەزىندەگى كۇشتى, رۋحتى تۇرىك مەم­ل­ەكەتى بولعانى تاريحتان ءمالىم. بي­لەۋ­شىلەردىڭ ءوزارا ىنتىماق تاپپاۋى­نان, سوسىن ءدىن اتاۋلىعا ەسىگىن اشىپ قوي­عان «كەڭ قولتىقتىقتان» قۇلاعان مەملەكەت. قازىرگى كاسپي تەڭىزى كەزىندە «حا­زار تەڭىزى» اتالعانىن قوسىڭىز بۇعان. چۋل­پون حازار تاريحىنان ساباق الۋعا شاقى­رادى. 

«گاۋگالى يورت كورگان اتا-بابالار كيلاچاكتا ني كوتۇەن بەلماگان. يل-يورتنى ساكلارگا سوڭگى حاننار توزەك, دورەس چارا-تادبير كىلماگان.

سالتاناتتى قوعام قۇرعان اتا-بابا­لار كەلەشەككە كوز جىبەرە الماعان, ەل-جۇرتتى ساقتاۋعا سوڭعى حاندار قام قىلماعان دەپ جىلايدى جەتىم جۇرەك چۋلپون حازار حاندىعى جونىندە. جالعان ماقتان, داڭعازا داڭقپەن ءجۇرىپ جات جۇرت تابانىنا ءتۇسىپ ەزىلگەنىڭدى بىلمەي دە قالدىڭ دەپ زارلايدى مۇڭشىل اقىن. مىنە, بۇگىن دە مەنى سويلەتىپ, ءوزىڭ جاي تىڭداپ تۇراسىڭ ء(جيتار, بۋلدى! مينە گاپكا تارتتىڭ دا ۇزەڭ اندا تىڭلاپ كىنا توراسىڭ...) دەپ قالىڭ ۇيقىدا جاتقان حازار ۇرپاعىنا كۇيىنەدى. حازار مۇڭىن تىڭدار, حازار تراگەدياسىنان ساباق الار ادام قالمادى بۇگىندە دەي كەلىپ اقىن اسپانداعى جۇلدىزدارمەن سىرلاسادى رومانتيكالىق سازعا بەرىلىپ. «اۆىز اچتىڭ: تاۆىشىڭ كيلا, ءاي يولدىز! ءسويلا, ءسويلا... يات كەشە يۋك: يكاۇ­ بەز...» – دەيدى تورداعى بۇلبۇلداي مۇڭدى اقىن. ءبىر قىزىق بار. اقىن وسى ولە­ڭىن بۇرىنعى حازار تەڭىزى, بۇگىنگى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا 1920 جىلى جازعان... ءار جول, جولىندا, اقجالدىڭ جالىندا تاريح ۇيالاپ جاتاتىن, ىرعاعىندا تاريحي تراگەديا سىڭسىپ سالاتىن ولەڭ­­نىڭ وزبەكشە ماقام-سازىن ءبىزدىڭ ءراديف دوس (گاتاش) تاتارشا قۇبىلتىپ, قۇتى­رتىپ جەتكىزەدى. باسى بىرىكپەي قۇداي قار­عىسىنا ۇشىراعان تۇرىك جۇرتىنىڭ جاع­دايىن ويلاپ جۇرەگىڭ قان جىلايدى. بەۋ, دۇنيە!

 كيل ميڭا, كيل, كيل ميڭا:  كوچاگمنى اچكانمىن.  تورمىش حاكىيكات بۋلسا, اڭا  بارلىعىمنى اتكانمىن...

 مين كوچلە, ءميندا گىيسيان,  مين دولكۋن, ميندا تۋفان,  كۇپەرەرمەن, تاشارمىن,  چيگارامنان اشارمىن!

 تۋفانىم يلنە باسار,  تورمىش تاۆىننان اشار ء ھام ءۇلماس, ماڭگە ءياشار!

 ديۆانباگ 1921.

 قازاق اقىنى (تۇرىك اقىنى) ماعجان­مەن ۇندەس. لەرمونتوۆتان باستالاتىن جانى داۋىل تىلەۋشىلىك. سونىمەن قاتار «گىي­سيان» ءبىر ءسوزدى قولدانۋ ءبىزدى تاتار اقىنى عابدوللا توقايعا قاراي باس­تايدى. توقاي: «جان-جاعىمنان عىيسيان وتى وبەدى» دەپ جىرلايتىن. چۋل­پوننىڭ تولقىندى ولەڭى ءسويتىپ ليري­كالىق كەيىپكەرىنىڭ جانى داۋىل تىلەۋى جونىنەن م.يۋ.لەرمونتوۆتان باستالىپ, قازاق اقىنى ماعجانمەن جان تولقىنى بولىپ جالعاسادى, اقىرىندا تاتار اقى­نى عابدوللامەن «گىيسيان» بولىپ ازاتتىق جالىنى شارپىپ اياقتالادى. چۋلپون ەندى بىردە سۇلتانماحمۇتشا «ني وچەن اچىلدى كۇزەم, كايا كاچتى ۇيكۋلارىم؟ بۋ ۋيانىشتان تۋلىپ تاشتى, اشتى كايگىلارىم...» (ياشاەش) دەپ «نە ءۇشىن جاسايمىن؟», ومىرىمدە ءمان بار ما بوستاندىقسىز؟ «ۇيقىسىزدىق دەندەپ, دەرتكە اينالىپ, ۇيقىم قاشتى, ازاتتىقتى ويلاپ اششى قايعىلارىم تۋلاپ تاستى...» – دەيدى-اۋ, ورتاق وزبەك اقىنى. ء«جيتار, تور, چيكتان اشكاندىر بۋ كارگىش, بۋ حاكاراتلار!»  – دەپ حالىقتى ازاتتىققا شاقىرا اقىرعاندا «ينتەرناتسيونالدى» قازاقشا سويلەتەتىن ج.ايماۋىت ۇلى, «ادامزات جۇنجىمە, جۇرمە بوس!» – دەپ جىر­لايتىن س.سەيفۋللين تۇسەدى ەسكە. ولەڭ­نىڭ ءتۇيىنىن: «قولىمدا سوڭعى تاس قالدى, دۇشپانعا اتپاق – تىلەگىم. كوزىمدە تامشى جاس قالدى, ماق­سات­قا­ اسپاق – تىلەگىم!» – ەتىپ (قازاق­شا­لاي­ سالدىق) دەپ تۇيەدى... ايتپەسە, «جا­پىراق» ولەڭىن وقىپ, اعاشتان ايى­رىلىپ تۇسكەن قالتىراعان كۇزگى جاپى­راق­تان ۇلتىنىڭ تاعدىرىن كورەتىن وزبەك اقىنىنىڭ ولەڭىن گ.گەينە, ۆ.لۋ­گوۆ­­سكوي, سۇلتانماحمۇت, م.ماقاتاەۆ, ن.بەگالى, ك.احمەتوۆا ولەڭدەرىمەن ويشا ساباقتاستىرامىن. وي ايتۋ, ولەڭ ىرعا­عىن بيلەتۋى جونىنەن ويشا سالىستىرامىن. 

ءراديف دوس باۋىرلاس وزبەكتىڭ ولەڭىن قالاي اۋدارعان؟ ىزدەنە اۋدارعان. جەكە ولەڭدى عانا ەمەس, اقىننىڭ پوە­تي­كا­لىق رۋحىن, اقىندىق دەمىن, لەبىزىن ۇستاي العان, ۇستاي العان دا اقىندىق پوە­تي­كالىق مانەردى تاپ باسىپ اۋدارعان. چۋلپون ولەڭىنىڭ رۋحىمەن حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنداعى تۇركىستانعا ساياحاتتايدى. تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىنا ۇڭى­لەدى, تاريحي وقيعالاردىڭ ىشىنە كىرەدى... وعان جيناققا جازىلعان كولەمدى العىسوز كۋا!

تۇرىك حالىقتارىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ويلاعان, ويلاعان دا جالپى تۇرىكتىك ورەدە جىر تولعاعان چۋلپون 1938 جىلى «ۇلتشىلدىعى» ءۇشىن اتى­لىپ كەتكەن. وكىنىش. سىربايشا تولعاناسىڭ «جان ەكەنسىڭ ولىمگە قىي­ماي­تۇعىن...» ساكەنگە قاراتا ايتقانى. ىشتەي چۋلپونعا قاراتا قايىرا ايتاسىڭ. ايتاسىڭ دا ويلاناسىڭ. وۋ, كوزى تىرىسىندە ءبىرىن-ءبىرى وقىپ, بىرىنەن-ءبىرى ۇيرەنىپ وسكەن تۇرىك حالىقتارى اقىندارىنىڭ پوەتيكالىق ءداستۇرى تۇرىك حالىقتارى اقىندارى اراسىندا ساقتالىپ قالعان ەكەن دە, ءوزىن اتىپ, كىتاپتارىن ورتەپ, زىندانعا تاستاۋىنا قاراماستان اقىن رۋحى ادامزات كوگىندە ءدىن-امان ءجۇر ەكەن دە قالىقتاپ دەپ شۇكىرلىك قىلاسىڭ... چۋلپون اقىن ءالى كۇنگە جالعاسىپ جا­تىر دەپ تۇيەسىڭ. تۇرىك حالىقتارى اقىن­دارى پوەزياسىنداعى ساباقتاستىق تا, بۇ­گىنگى اۋدارما دا سوعان ۇندەيدى. سىنشى باۋىرلاس وزبەك اعايىننىڭ حح عاسىر باسىندا ءومىر سۇرگەن تاماشا اقىنى چۋلپوننىڭ «وينا, سازىم!» اتالاتىن سەكسەن جىلدان كەيىن تاتار تىلىنە تارجىمالانعان جىر جيناعى تۋرالى تۇرىكتانۋشىلىق ماقالاسىن: «ەگەر, تاريحي تامىرى ءبىر تۇرىك حالىقتارى اقىن-جازۋشىلارى سەكسەن جىل ءبىر-بىرىنە جات بولىپ جاتسىراپ كەتپەي, رۋشىل­دىقتىڭ رۋ-دىرۋىنا ءتۇسىپ كەتپەي, سەكسەن جىل بۇرىنعى, ءتىپتى حV عا­سىر بۇرىنعى ء«سان-سالتاناتى دۇنيە­نى تىتىرەتكەن» (سۇلتانماحمۇت) قال­پىن بۇزباي, تاتۋ-ءتاتتى تۋىستىق ارنادا دامىعاندا, اقىن-جازۋشىلارى تۇرىك بىرلىگىن جىرلاعان كۇيى جەتكەندە بۇ­گىن­گە قالاي بولار ەدىك؟» – دەپ ويلايدى... گاياز ىسقاقيدىڭ «يدەل-ۋرال» يدەيا­سى, ا.ز.ءۆاليديدىڭ «باشقۇرت اۆتونومياسى», «باسپاشىلىق كۇرەسى», م.سۇلتانعاليەۆ, ت.رىسقۇلوۆ­تىڭ «تۇر­كىس­تان فەدەراتسياسى», س.قوجان­ ۇلى­نىڭ «تۇركىستان كوممۋنيستىك فەدەراتسياسى» جۇزەگە اسا قالعاندا قانداي بولار ەدىك, تۇرىك جۇرتى؟ – دەپ تە ويلانادى. وكىنىشكە قاراي ولاي بولمادى. تۇرىكتىك تۇتاستىق جايلى ءتاتتى ارماندار بولشەۆيكتەردىڭ تابانى استىنا تاستالدى, بولشەۆيزمنىڭ تابانى استىندا تاپتالدى... اياۋلى اقىننىڭ پوەزياسىنىڭ دەنى وسى ءبىر تاريحي قاتەلىكتى وكىنە جىرلاۋعا سايادى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا جازعان اڭگىمەلەرىن, كوسەم سوزدەرىن (پۋبليتسيستيكا) وقىپ وتىرساڭىز ءبىزدىڭ قازاق قوعامىنىڭ تاپ وسى بۇگىنگى كەمشىلىكتەرى بادىرايىپ كورىنىپ تۇراتىنى بار. بەينە ۇلى جازۋشى حح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, ءححى عاسىرداعى كەلەڭسىزدىكتەردى كوزىمەن كورىپ تۇرعانداي كۇي كەشەسىڭ. چۋلپون پوەزياسىنان, پۋبليتسيستيكاسىنان دا سونداي رۋحتى سەزىنەسىڭ, حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنداعى وزبەك (1925 جىلعا دەيىن سارت اتانعان) قوعامىنا, ءتىپتى تۇرىك قوعامىنا ءتان كەلەڭسىزدىكتەر كو­رىنەدى. ۇلتتى (حالىقتى) وياتقىسى كە­لەدى. وتكەننەن ساباق السا ەكەن, ساباق الا وتىرىپ ەرتەڭگە, ەركىندىككە قادام باسسا ەكەن دەپ ارماندايدى مۇڭشىل-كۇيشىل ۇلى اقىن. ەڭ ءبىر قىزىعى – حح عاسىرداعى تۇرىك قوعامىن كوزبەن كورىپ جاز­عان ولەڭدەرىنەن, پۋبليتسيستيكاسى­نان تۇرىك قوعامىنىڭ (ونىڭ ىشىندە وزبەك, قازاقتى قوسا ايتقاندا) بۇگىنگى ءححى عاسىرداعى بار كەمشىلىگى كورىنىپ تۇ­رادى. اسىرەسە ءبىر كەزدەگى تۇرىك اتالاتىن­ ۇلى قاعاناتتان ىنتىماقسىزدىقتان ءبولى­نىپ-ءبولىنىپ بولشەكتەنىپ تارىداي شا­شىراپ بەت-بەتىمەن بىتىراپ كەتىپ بارا جاتقان بۇگىنگى قازاق, وزبەك, تاتار, قىر­عىز, باش­قۇرت, تۇرىكمەن, ازەر­بايجان... دەگەن­دەي ۇلى قاعانات ۇرپاقتارى جايلى زار!

بۇدان ءسال بۇرىنىراق, تاتار تۋىس­تار قازاقتىڭ ۇلى شايىرى ماعجان جۇما­باي­ ۇلىنىڭ ءبىر تومدىق شىعارمالارىن ءوز تىلدەرىنە ءتارجىما ەتكەن ەدى. (ونى دا بۇكىل بۇگىلىس-تۇگىلىسىن جازىپ, ىشكى­ يىرىمدەرىن ءيىرىپ-ءشيىرىپ تاماشا ەتىپ­ اۋدارعان ءبىزدىڭ ءراديف گاتاش.) ماع­جان كۇللى تۇرىك دۇنيەسىنىڭ گيمنىن «تۇر­كىستاندى» جازعان ۇلى تۇرىكشىل. تاۋەل­سىزدىككە ۇمتىلعان تۇركيەگە باعىش­تاپ «الىستاعى باۋىرىما» ولەڭىن جازعانىن قوسىڭىز بۇعان! ءبىز بۇگىن جەتە الماي جۇرگەن تۇرىكشىلدىككە قازاق اقىنى ماعجان, وزبەك اقىنى چۋلپون حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى جەتكەن... 

وسىنىڭ بارىنەن وي تۇيسەك, حح عا­سىر باسىندا ءبىر «ويانىپ» الىپ, كەڭەس­تىك كەزەڭدە قايتا قالعىپ كەتكەن, حح عاسىر اياعىندا تاعى ءبىر ويانىپ, بىراق الدە دە دەل-سال, سالى سۋعا كەتىپ جۇرگەن تاتار حالقىن ءراديف گاتاش سىندى قاي­رات­كەر ويدىڭ, ازاماتتىق پافوستىڭ اقى­نى قازاق ماعجان, وزبەك چۋلپون پوەزيا­سىن تاتار تىلىنە ءتارجىمالاۋ ارقىلى «رىنوكتىق كاپيتاليزمگە» ەسسىز كىرىپ, ۇلتتىق سانادان اجىراپ بارا جاتقان ۇلتىن, حالقىن تۇرىكتىك ىنتىماق اياسىندا قايتا وياتسام دەگەن اعارتۋشىلىق ارمان! ماعجاننىڭ «تۇركىستانى», چۋلپون­نىڭ ء«حازار يستالەگە» «ىزدەگەنگە سۇ­راعان» بولادى دا شىعادى. حح عاسىر باسىندا تۇرىكتىك ىنتىماق, بىر­لىك بيىگىنە شىققان ەكى ۇلتتىڭ ەكى اقى­نى تۇرىك جۇرتىن بۇگىن دە وياتۋعا جارايدى. تاۋەلسىزدىككە قولى جەتپەگەن تۇرىك جۇرتىن تاۋەلسىزدىككە بۇگىن دە شا­قىرا بىلەدى, شاقىرا بەرەدى ول ولەڭدەر. سونىمەن قاتار تاۋەلسىزدىگىن العان تۇرىك جۇرتىن – ءتاڭىرى جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلىپ قالماڭدار! – دەپ ەسكەرتىپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى.

بىلە بىلسەڭ, تۇرىك جۇرتى, حازار تاع­دى­رى – سەنىڭ تاريحىڭ. سەنىڭ تاريحىڭ – سەنىڭ تاعدىرىڭ. حازاردىڭ ايارلاردان, ازعىنداردان ازار بولعان, ىشتەن ءىرىپ ازىپ-توزعان, ەلىن-جەرىن تاستاپ اۋعانعا قاراي اۋىپ كەتكەن (قۇمىق قانا كاۆكازدا) حالقى ءالى كۇنگە ەلىن-جەرىن ساعىنىپ جىلايدى دەسەدى... تاريح سپيرالدى قايتالانادى دەيدى تاريحشىلار. حازار تاريحى قايتالانباسىن, تاعدىر بولىپ قازاقتىڭ باسىنا, كۇللى تۇرىك جۇرتىنىڭ باسىنا كەلمەسىن دەپ تىلەيىك! قازاق ماعجان, وزبەك چۋلپون ولەڭ-سازى وسىنداي ماقامدا!

اقىن بىرنەشە ولەڭىن ء(«جاي ۇتكاچ», ء«اي بولىت!») شىمكەنت شاھارىندا جازىپتى. ونى ايتاسىز, شىمكەنت شاھارىنا ارناپ «بولاكلار كوچاگىندا» اتالاتىن ولەڭ جازىپتى جامپوز اقىن. ولەڭدەرىنىڭ استىڭعى جولىندا «تاشكەنت», «بوحورا», ء«انديجان», «كوكاند», «باكۋ» (باكى دەپ الۋى كەرەك ەدى), «وش», «حازار دەڭيزي...» دەگەن نىس­پى جازىلىپتى. سەبەبى مە؟ سەبەبى ول كەزدە «تۇتاس تۇرىكستان» يدەيا­سى, ءتىپتى «تۇركىستان رەسپۋبليكاسى» دا بار ەدى مىنا عالامدا... ول كەزدە ۇلى تۇرىكستان جەرىن ازاتتىق يدەياسى كەزىپ ءجۇر ەدى... «تۇرىك دۇنيەسىن كەزىپ ءجۇرىپ ازاتتىققا شاقىرعان, «تۇركىستان رەسپۋب­ليكاسىن» جەلىپ ءجۇرىپ ازاتتىققا ۇندەپ مازداپ جانىپ, مازداعان ليريكا جاساعان اقىن چۋلپون!

ءراديف گاتاش الدىمەن تاتاردىڭ تاماشا اقىنى, ليريكتىككە ءتان تابيعاتپەن مازداپ جانىپ, وتانشىلدىق رۋح, رۋح ازاتتىعى جايىنداعى ويلارىن ماحاب­بات سازىنا وراپ جازاتىن ليريك. سوسىن ىزدە­نىمپاز ءتارجىمان. كىمدى اۋدارسا دا ءتول تىلىنەن, تۇپنۇسقادان ءتارجىمالاۋدى تۋ ەتىپ جۇرگەن ول ونەردىڭ بۇل سالاسىندا دا بارىنشا تابىستى. ىزدەنىپ اۋدارادى. ماعجاندى قازاق تىلىنەن تىكە­لەي ءتارجىمالاۋ ءۇشىن بىزدەن سوزدىك تە سۇ­راتتى, قازاق اقىنىنىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعىنا قاتىستى ادەبيەتتەردى دە سۇراتتى. ء(وز باسىم قازاق-ورىس ءتىلى سوزدىگى» مەن ادەبيەتشى ش.ەلەۋكەنوۆتىڭ «ماعجان» اتالاتىن كىتابىن جىبەرگەن ەدىم). ەندى وزبەك ءتىلى. وزبەك ءتىلى قازاق تىلىنە قاراعاندا يران-پارسى ىقپالى كوبىرەك كەزدەسەر ءتىل. وزبەك تىلىنەن ءتارجىمالاۋ مەحناتىن دا ءبىراز شەكتى-اۋ ءبىزدىڭ ءراديف! بۇل جولى دا سولاي ەتكەن. وزبەكستاننان وزبەكشە-ورىسشا سوزدىك الدىرعان. حاتيپ ميڭنەگۋلوۆ, ءرازيل ۆاليەۆ, ليرون حاميدۋللين سىندى وزبەكستانمەن بايلانىستى وقىمىستى كىسىلەرمەن كوپ كەڭەسىپتى. اقىرىندا تاتار تىلىنە قالىڭ قاتپارىن دا, ءيىرىم-ءيىرىم شاقتارىن دا جۇيرىك اۋدارىپ جەتكىزىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارىپتى. شىعارعان كىتابىن «تۋركەستانگا – كۋلباك دۋسكا كازانداگى «تۋرانچى» ءراديف گاتاشتان. اۆگۋست 2015» – دەگەن قولتاڭبامەن بىزگە – تۇرىكستانعا جونەلتىپتى.اۋەل باستاعى ۇسىنىس-تىلەگىمىزدى قابىل العان, بىتىرگەن ىسىنە ريزاشىلىعى. تۇرىكتىك ىنتىماق-بىرلىككە ءبىر تامشى دا بولسا ءۇن قوستىم-اۋ دەگەن قاناعات سەزىمى!

ءبىز وقىدىق, وقىدىق تا ويلاندىق. وقىدىق تا اقىن ولەڭدەرىنىڭ وزبەك تىلىندەگى نۇسقاسىمەن سالىستىرىپ بايقادىق. ءجىتى زەرتتەپ, جەتە تانىپ, جۇيرىك اۋدارعان, تامىلجىتىپ تارجىمالاعان. وزبەكشە ايتقاندا, قۇرسان بولدىق! ءدان ريزالىق بەلگىسىنە وسى ماقالانى جازدىق! 

قۇلبەك ەرگوبەك, ادەبيەتتانۋشى, پروفەسسور