وسى حالىقتىڭ بەل بالاسىنداي بولىپ كەتتىم
يىلدىز سينان, ايشا ءبيبى اتىنداعى قازاق-تۇرىك قىزدار مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى.
مەن 1974 جىلى تۇركيا مەمەلەكەتىنىڭ ادانا وبلىسىندا ءدۇنيەگە كەلدىم. ادانا قالاسىنداعى مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن, مالاتيا قالاسىنداعى «ءينونۇ» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1996 جىلى ءبىتىرىپ شىقتىم.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 5 جىلدان سوڭ, ياعني 1996 جىلى قىزىلوردا قالاسىنا كەلىپ, دارىندى ەر بالالارعا ارنالعان قازاق-ءتۇرىك مەكتەپ-ينتەرناتىنا ماتەماتيكا پانىنەن ءدارىس وقي باستادىم. ال 1999 جىلى تاراز قالاسىنداعى جامبىل قازاق-تۇرىك ەكونوميكالىق كوللەدجىنە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ اۋىستىم. 2009 جىلى ايشا ءبيبى اتىنداعى دارىندى قىز بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك مەكتەپ-ينتەرناتىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدىم.
مەنىڭ وسىندا ءجۇرىپ كورىپ, بىلگەنىم قازاقتار – وتە قوناقجاي, اقكوڭىل, ساۋاتتى جانە مادەنيەتتى حالىق بولىپ كەلەدى ەكەن. ونەرگە قۇشتارلىعى دا كەرەمەت. سالت-داستۇرگە دەگەن ادالدىعى ناۋرىز مەرەكەسىنەن باسقا ۋاقىتتاردا دا بايقالادى. سوسىن ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا جانە سپورتقا وتە ىنتالى. ءاسىرەسە, مەنى اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىقتارى شەكسىز قۋانتادى. كورىپ ءجۇرمىن عوي, قازاق باۋىرلارىمنىڭ ۇل-قىزدارى جان-جاقتى ىزدەنە بىلەتىن, جاڭالىقتارعا جانى قۇمار, تاپسىرماعا تياناقتى. بىزدەگى ساباق نەگىزىنەن اعىلشىن تىلىندە ءجۇرەدى. سوعان قاراماستان, مەكتەپ-ينتەرناتتاعى وقۋشىلار قازاق, ورىس, اعىلشىن جانە تۇرىك ءتىلىن وتە جاقسى مەڭگەرۋدە.
ءبىزدىڭ مەكتەپ-ينتەرنات ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سوڭعى 5 جىل بويى رەسپۋبليكالىق 100 مەكتەپتىڭ قاتارىنا ەنىپ, وبلىس بويىنشا الدىڭعى 3 مەكتەپتىڭ ساناتىندا ءىى, ءىىى ورىندى يەلەنىپ ءجۇر. سونىڭ ارقاسىندا وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆتىڭ «العىس حاتىمەن» ءجانە باعالى سىيلىعىمەن ماراپاتتالدىق.
بۇگىندە مەن ءوزىمدى قازاقتىڭ بەل بالاسىنداي سەزىنەمىن. ءويتكەنى, تۋعان-تۋىستارىم مەنىڭ ارقامدا قازاق قارداشتارمەن قۇدا-جەكجات بولدى. سونداي-اق, اينالامداعى قورشاعان قاراپايىم ورتانىڭ قۇرمەتى مەن كوزقاراسى دا كوڭىلىمدى كوتەرىپ, قازاقستان حالقىمەن ماڭگىلىك دوس, جولداس بولۋعا قۇلشىندىرا تۇسۋدە.
تاراز.
ادال ەڭبەككە جاعداي جاسالعان
الي كازيموۆ, ازەربايجان ازاماتى.
مەنىڭ قازاقستاندا تۇرىپ جاتقانىما سەگىز جىل بولدى. العاشىندا تۋعان اعاما كەلىپ, سودان وسى ەل ۇناعاندىقتان, قونىستانىپ قالىپ قويدىم. بالالارىم ەرجەتىپ, ازامات قاتارىنا قوسىلىپ جاتىر. ولار ءۇشىن قازاقستان ءوز وتانى ىسپەتتى. ماعان قازاقستاندىقتار كەرەمەت ۇنايدى. حالىقتىڭ پەيىلى كەڭ. جانە ءبىز ءتۇبى ءبىر تۇركىلەر بولعاندىقتان, مەن ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇعىنۋ ەش قيىندىق تۋعىزعان جوق.
ارينە, قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ ورىس ءتىلىن بىلگەنىنىڭ پايداسى مول, بىراق قازاقتاردىڭ ءوزىنىڭ انا تىلدەرىندە سويلەمەۋلەرى سىرت كوزگە ابەس-اق. مىسالى, ازەربايجاندار دا بۇرىن قازاقتار ءتارىزدى بوداندىقتا بولدى, الايدا, قازىر وندا ازەربايجانشا سويلەۋ كادىمگى سانگە اينالعان. بۇل مەنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى قارساڭىندا قازاق باۋىرلارىما ايتقان بازىنام.
ال, جالپى, قازاقتار قازىر ءوزدەرىنىڭ تابىستارىمەن ماقتانا الادى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە قازاق ەلىن الەم تانيدى, وسىندا ءىرى-ءىرى حالىقارالىق سامميتتەر وتۋدە. 20 جىلدا ەلدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى ايتارلىقتاي.
مەن قاراپايىم عانا اسپازبىن. ءوزىمىزدىڭ ءدامحانامىز بار. مۇنداعى اس ءمازىرى حالال ۇلگىسىندە, ءبىز اراق-شاراپ ساتپايمىز. كەلگەن مەيمان ادال اس ءىشىپ اتتانادى. وسىنىڭ وزىمەن ءبىز ەڭبەك ەتىپ, قونىس تەۋىپ جاتقان ەلگە قۇرمەت كورسەتۋدەمىز دەپ ويلايمىن. ءويتكەنى, وسى جەردە ءبىزدىڭ تابىس تابۋىمىزعا, ادال ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسىن جەۋىمىزگە مەملەكەت تاراپىنان جاعداي تۋعىزىلىپ وتىر.
بۇل ەل مەنىڭ جۇرەگىمدە قالادى
دانيەل دجەروم بەللاست, اقش ازاماتى, وسكەمەندەگى قازاق-امەريكا ەركىن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
العاشقى رەت قازاقستانعا 1993 جىلى كەلدىم. سودان بەرى 18 جىل وتە شىعىپتى. 1994 جىلدان وسكەمەندەگى قازاق-امەريكا ەركىن ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. بۇل وقۋ ورنى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كەلىسىمىمەن اشىلعان. قازىرگى جاستار ءبىلىمدى دە بىلىكتى بولۋمەن بىرگە, بىرنەشە شەت ەل تىلدەرىن مەڭگەرۋلەرى ءتيىس. قازاق, اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى ەرەجەپ مامبەتقازيەۆ ۇزاق جىلدار بويى باسقارىپ كەلەدى.
قاەۋ-دە ەكونوميكا تەورياسى, ماكروەكونوميكا پاندەرىنەن ءدارىس بەرىپ ءجۇرگەندە بايقاعانىم, قازاقستاندىق جاستار تەرەڭ ءبىلىم الۋعا قۇشتار. ولار بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەرەكشەلىگى – جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعان جاستار ەكى مەملەكەتتىڭ ديپلومدارىن الىپ شىعادى. جاستار اقش-تا تاعىلىمدامادان وتەدى, وركەنيەتتى ەلدىڭ جەتىستىكتەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, قازاقستاننىڭ دا العا باسۋى ءۇشىن قولدان كەلگەن مۇمكىندىكتەرىن جۇمسايتىن بولادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك العان 20 جىلدا ادام سەنگىسىز جەتىستىكتەرگە جەتتى. قازاقستاندا تۇرىپ, قىزمەت ەتكەن سوڭ, سول ەلدىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن جەتىك مەڭگەرگەنگە نە جەتسىن! ءتىل ۇيرەنۋ وڭاي ەمەس. ونى ءوز تاجىريبەمنەن انىق ءبىلدىم. الايدا, ماقسات قويىپ, قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن ەرىنبەي-جالىقپاي ىزدەنسەڭ, تابىسقا جەتۋگە بولادى ەكەن. قازىر قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي الامىن, قازاق جاستارىمەن مەملەكەتتىك تىلدە اڭگىمەلەسەمىن. بىزدە جاسىرىپ-جابارى جوق, انا تىلىندە شورقاق سويلەيتىن, ءوز ويىن جەتكىزە المايتىن قازاق جاستارى كەزدەسىپ جاتادى. ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتامىن, نامىسىن جانيمىن.
قازاق ەلى قارىشتاپ دامىپ كەلەدى, ونىڭ جەتىستىكتەرىنە بارشامەن بىرگە قۋانامىن, شاتتانامىن...
وسكەمەن.
دارقان مىنەز ءتانتى ەتتى
حولگەر نۋمريح, «جايىقترۋبتەح» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى.
مەن قازاقتانعا 2000 جىلى كەلدىم. بۇل كەزدە مەن امەريكا قۇبىر وتكىزگىشتەرى كومپانياسى جوباسىنىڭ اعا مەنەدجەرى بولىپ قىزمەت جاسادىم. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز, قاراشىعاناق كەن ورنىن ودان ءارى دامىتۋعا كاسىبي تۇرعىدان كومەك كورسەتۋ بولاتىن. ارينە, العاشقىدا بۇل جەردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىنە ۇيرەنىسە الماي جۇردىك. ءالى ەسىمدە. سول جىلداردا كەنشىلەر قالاسى – اقسايدا ىستىق سۋ كۇنىنە ەكى رەت قانا بەرىلەتىن. سوعان قاراماستان, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعى, كىم-كىمدى دە جاتىرقاماي ايقارا قۇشاعىنا الاتىن دارحان مىنەزى مەنى ءتانتى ەتتى. ءبىز ولارمەن دوس بولىپ كەتتىك. وسىنداي ءوزارا تۇسىنىستىك ارقاسىندا جۇمىسىمىز دا جاقسى ءجۇردى. ءسويتىپ, قاراشىعاناق وڭدەۋ كەشەنى – اتىراۋ تۇربا قۇبىرلارى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ ءىسى وڭ جولعا قويىلدى.
2004 جىلى كەن ورنىنداعى ميسسيام اياقتالدى. سوندىقتان دا دۋبايداعى ۇيىمە ورالۋىم كەرەك بولاتىن. ايتسە دە مەنى قازاق جەرىنىڭ تارتىلىس كۇشى مۇندا ءالى دە ءبىراز ۋاقىت بولا تۇرۋعا يتەرمەلەي ءتۇستى. ءسويتىپ, قازاقستاندا قالا بەرەمىن دەپ شەشتىم. مەن مۇندا قازاق دوسىم عابيت ەرمەكوۆ ەكەۋمىز قازاق جاستارى مەن ينجەنەرلەرىنە مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ قىر-سىرىن ءۇيرەتۋدى قولعا الدىق. وسى ماقساتتا جايىق تۇربا قۇبىرلارى كومپانياسىن قۇردىق. مۇنداي ويعا كەلۋىمە وسى كەزگە دەيىن قازاقستاندا وتاندىق كاسىبي قۇبىرلار كومپانياسى جوق ەكەنى سەبەبشى بولدى.
مىنە, وسىدان كەيبىر باتىستىق كومپانيالار قازاقستانعا كەلىپ وزىنە ۇلكەن پايدا تابۋدى كوزدەگەنىن جاسىرىپ قالعىم كەلمەيدى. وسى نيەتپەن ولار قازاقستانعا ءوز ماماندارىن جىبەرىپ وتىردى. مەن مۇنداي جولدى قالامادىم. مەنىڭ باستى ويىم الەمدىك دەڭگەيدەگى تەحنولوگيانى قازاقستانعا اكەلىپ قاجەتتى ءونىم شىعارۋ بولدى. بۇل ىسكە قازاقستاندىق جاستاردى تارتۋ بولدى. جۇمىستى باستاعان كەزدە كومپانيادا 5 ادام بولسا, قازىر 25-كە جەتتى. مۇنىڭ 24-ءى, ياعني مەنەن باسقاسىنىڭ ءبارى قازاقستاندىق ماماندار. مەن بۇل دەرەكتى ماقتانىش سەزىممەن ايتا الامىن. قازاقستاندا جاسالعان قۇبىرلاردىڭ ساپاسى وتە جوعارى. وسى ارقىلى ولار باتىستىق ستاندارتتاردىڭ دەڭگەيىنە جەتىپ وتىر. ءتىپتى, كەيبىر كريتەريلەر بويىنشا ساپالىق تۇرعىدان وزىق تۇسكەن تۇستارى دا بار.
قازاق توپىراعىنداعى ون ءبىر جىلدىق وندىرىستىك ومىرىمدە بۇل ەل مەنىڭ ەكىنشى وتانىما اينالدى. تاۋەلسىزدىك العانىنا نەبارى جيىرما جىل تولعان مەملەكەتتە ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ستاندارتتاردىڭ وزىق جوبالارى ىسكە اسۋى تاڭقالدىرماي قويمايدى. مەنىڭ جانىمدى اركەز ريزاشىلىق سەزىمگە بولەيتىن تاعى ءبىر فاكتور – قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قول جەتكەنگە توقمەيىلسىمەۋ قاجەتتىلىگىن ۇدايى العا تارتىپ وتىراتىندىعى.
ءيا, قازاقستاندىقتار بۇدان دا بيىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە ءتيىس. وعان ەشقانداي كۇمانىم جوق. جاس مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى وسى جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنە بىلەدى دەپ سانايمىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
ءوز وتانىمدا جۇرگەندەي سەزىنەمىن
يگيت يازىدج, «اقتوبە-مارتوك-رەسەي شەكاراسى» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى.
مەن وسى ەلگە كەلىپ, جۇمىس ىستەگەن جىلدارىمدى ەڭ باقىتتى كەزەڭگە باعالايمىن. ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ تانىدى. بۇل ءبىزدىڭ ىزگى نيەتىمىزدىڭ, رياسىز ءىلتيپاتىمىزدىڭ بەلگىسى دەر ەدىم. وسى جىلداردا تۋىسقان ەكى ەلدىڭ اراسىندا بارىس-كەلىسكە جول اشىلدى. تۇركيا ءوز تاراپىنان جاس تاۋەلسىز مەملەكەتكە قولداۋ كورسەتتى, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ارناسىن كەڭەيتتى. ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ەكى جاقتى ءتيىمدى جاعدايدا ءوربىدى.
قازاقستاندا 140-قا جۋىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاتۋلىقتا, بىرلىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنىڭ ءوزى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاقتاردىڭ باۋىرمالدىعى مەن بەيبىتسۇيگىش قاسيەتىنىڭ مولدىعى دەر ەدىم. ازعانتاي عانا ۋاقىتتا كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ, تاۋەلسىزدىك العان ەگەمەن ەلدىڭ ەكوميكاداعى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋدەگى بۇگىنگى قول جەتكەن تابىستارى, ساياساتتاعى ۇستانعان سارا باعىتى الەمدى مويىنداتىپ وتىر.
«قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى» دەگەندەي, مەن وسىندا كەلگەلى ەڭبەكقور ەلدى, حالقىنىڭ قامىن ويلاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى سارابدال ساياساتىن كورىپ, ءتانتى بولدىم. ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسى مۇندا كەلۋگە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قىزىقتىرىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سوندىقتان دا قازاقستانعا كەلىپ, ءوز قارجىلارىن سالۋعا, جاڭا تەحنولوگيالارىن ۇسىنۋعا ىنتالى مەملەكەتتەر قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ «دجەنگيز ينشاات» كومپانياسى «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى بويىندا تاس جول سالۋمەن اينالىسادى. 2010 جىلى «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» جوباسى بويىنشا 102 شاقىرىم جولعا قاتتى جامىلعى ءتوسەۋدى باستادىق. بۇگىنگى تاڭعا ونىڭ 45 شاقىرىمى ءبىتتى. بۇل جوبا 2013 جىلى اياقتالادى.
ىنتىماعى جاراسقان, تاتۋلىعى تۇراقتى جانە تىنىشتىعى بەرىك قازاقستاننىڭ بۇدان دا بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋعا مۇمكىندىگى مول. تاۋەلسىزدىكتىڭ باعاسىن بىلەتىن حالىق قانا وسىلاي ۇيىمشىلدىق پەن بىرلىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتسە كەرەك. بۇل باعىتتا قازاق ەلىنە, قازاقستاندىقتارعا بولاشاقتا دا ءساتتىلىكتەر تىلەيمىز. مۇنداي مەملەكەتتە تۇرۋ ءار ازاماتتىڭ بويىندا ەلىنە دەگەن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىنى ءسوزسىز. قازاقستان – ماقتانۋعا دا, ماقتاۋعا دا تۇراتىن مەملەكەت. ءبىز ىنتىماعى جاراسقان ەلدى كورىپ, كوڭىلىمىز مارقايىپ قالدى. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قۇتتى بولسىن, تۋىسقاندار.
اقتوبە وبلىسى.