تۇقىم سەبۋگە تىڭعىلىقتى دايارلىق قاجەت

ينستيتۋت ماماندارى ەكولو­گيالىق تازا ءونىم الۋعا باعىت­تالعان قورعاۋ شارالارىنىڭ بىرىك­تىرىلگەن كەشەندى جۇيەسىن جاساۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگى­زىپ, وندىرىسكە قايتارىمى بار عى­لى­مي ناتيجەلەردى ەنگىزۋگە ەرەك­شە كوڭىل بولۋدە. وسىلايشا دي­قان­دارعا جوسپارلى تۇردە ءونىم الۋعا عىلىمي-نەگىزدەمەلىك, ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ۇسىنادى, ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنا, كووپەراتيۆتەرگە جانە اگروحولدينگتەرگە عى­لىمي قولداۋ كورسەتەدى. مى­سالى, عىلىمي ناتيجەلەر «باي­سەركە-اگرو» اگروحولدينگىنىڭ 5 مىڭ گا ەگىستىگىنە ەنگىزىلدى. كىشى­­گىرىم شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن تەحنولوگيالىق كارتا مەن جۇمىستىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن دايارلاپ بەرەمىز. وسى ءىس-شا­رالاردى ورىنداعان شارۋا قوجا­لىقتارى الما باقتارىنان بولەك, قىتايبۇرشاق, جۇگەرى, ارپا جانە باسقا دا داقىلداردان تۇراقتى جانە جوعارى ءونىم الۋدا. قازىر وسىم­دىك قورعاۋدىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسى وزگەردى. وسىم­دىك پەن ەگىنشىلىكتە اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمىنىڭ بارلىق سالاسى مەن وسىمدىك قورعاۋدىڭ يننو­ۆاتسيالىق ادىستەرىن بىرىكتىرەتىن جاڭا تاسىلدەر دايىندالدى. زيان­دى ورگانيزمدەرمەن كۇرەسۋ جانە ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ ءۇشىن اگروتەحنيكالىق شارالار كەشەنىنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل توپىراقتاعى ينفەكتسيا قورى مەن زيانكەستەردى ازايتۋعا, توزىم­دىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ارتتى­رۋعا, ءوسۋ ۇدەرىستەرىن جاقسارتۋعا, اگروبيوتسەنوزداعى ۋلى حيميكات­تىڭ اسەرىن تومەندەتەدى. وسىعان بايلانىستى توپىراقتاعى قورەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ مولشەرىنە, قۇنار­لىلىعى مەن قۇرىلىمىنا قاتتى كوڭىل بولەمىز. قازىر وسى باعىتتا كە­شەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ونى تومەندەگىدەي بلوكتارعا بو­لۋگە بولادى.

فيتوسانيتارلىق ساراپتاما – تۇقىمدى, وتىرعىزۋ ماتەريالدارىن (ەكپە) جانە ءوسىپ تۇرعان وسىمدىكتەردى فيتوساراپتامالاۋدى قامتيدى. كلاسسيكالىق 9-12 تاناپتى اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ بولماۋى سالدارىنان تاناپتاردىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. قولدانىلاتىن پرەپاراتتى تاڭ­داۋ في­توسانيتارلىق تالداۋسىز قيىن­دىق تۋدىرادى. زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە فەرمەر­لەرگە كەز كەلگەن داقىلدى قور­عاۋ شاراسى بويىنشا ۇسىنىس بەرىلەدى.

تۇقىمدارمەن جۇمىس – گەنوم­دىق دەڭگەيدە وڭدەۋگە دەيىنگى تۇقىمداردىڭ فيتوساراپتاماسىنا, دارىلەۋ ساپاسىنا تالداۋ جۇر­گىزەمىز. وكىنىشتىسى, بۇگىندە ەل بويىنشا ەگىستىكتە اۋرۋ ينفەك­­تسيالارىمەن زالالدانعان تۇقىم وتىرعىزىلۋدا. ونىڭ 70 پا­­يىزى تۇقىمدىق ماتەريال ار­قى­لى بەرىلەدى. تۇقىمداردىڭ پاتو­گەندىك كەشەنىنىڭ قۇرامى ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ, باكتەريا­لار مەن ۆيرۋستاردىڭ ونداعان تۇرىنەن تۇرادى. وسى پاتوگەندىك جانە ءساپروفيتتى ميكروفلورا كەشەنى تۇقىمنىڭ ەنزيمدى جانە ميكوزدى سارقىلۋىنا الىپ كەلەدى. بۇل وسىمدىكتىڭ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. تامىر جۇيەسىنىڭ ريزو­سفە­­راسىندا جيناقتالاتىندىقتان شىرۋگە الىپ كەلەدى. فۋزاريوز, باكتەريوز سياقتى ءتۇرلى اۋرۋلار تامىر جۇيەسىنە ەنىپ, تراحەو­ميكوز سياقتى اۋرۋلاردى قوزدى­رادى. ودان بولەك وسىمدىكتىڭ فيزيو­لوگيالىق ۇدەرىستەرىنە تەرىس اسەر ەتەتىن ميكوتوكسيندەردى بولەدى. بۇل ساڭىراۋقۇلاقتان بولى­نەتىن «ۋ» دەگەن ماعىنا بە­رەدى. فەرمەرلەردىڭ تۇقىمدى سەبۋ الدىنداعى وڭدەۋ جۇمىس­تا­رىن ساپاسىز جۇرگىزۋى, دارى­ل­ەۋىش­­تەردى دۇرىس تاڭداماۋى تۇ­قىم­­دىق ينفەكتسيانىڭ ءونۋ كەزىن­دە جاپپاي كوبەيۋىنە الىپ كەلىپ, وسىمدىككە ۇلكەن قاۋىپ تۋ­عىزادى. ناتيجەسىندە ەگىستىكتەن تولىق­قاندى ءونىم الا المايدى. ياع­ني دارىلەۋشى پرەپاراتتى دۇرىس تاڭداۋدا تۇقىم ميكروفلو­راسىنىڭ تۇرلىك قۇرامىن انىقتاۋ ار­قىلى الدىن الا جاسالعان فيتو­سا­راپتاما ناتيجەلەرىنە جۇگىنۋ قاجەت.

ءارتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق داقىل­دارىنىڭ تۇقىمدارىن ساۋىق­تىرۋ ءۇشىن الدىن الا قور­عاۋ­شى-ىنتالاندىرۋشى قۇرام­دار دايىندايمىز. تۇقىم­دار­دىڭ فيتوساراپتاماسى نەگىزىندە دارىلەۋشى پرەپاراتتار تاڭداپ, ونىڭ ءونىپ شىعۋ ەنەرگياسىن جانە وڭدەۋگە دەيىنگى جانە كەيىن­گى زەرتحانالىق ونگىشتىگىن تەكسە­رەمىز. دارىلەۋىش پرەپاراتتاردان بولەك, ءار داقىل ءۇشىن جەكە ءوسۋ رەتتەگىشتەرىن تاڭدايمىز. بۇل تۇقىمدىق ينفەكتسيانى تەجەۋ­دەن بولەك, سەبۋ ساپاسىن, وسكىن­نىڭ, تامىر جۇيەسىنىڭ ءوسۋ قارقىن­دىلىعىن ارتتىرادى. ءبىز دايىن­داعان قورعاۋشى-ىنتالاندىرۋشى جۇيە تەحنولوگيالارى وندىرىستىك جاعدايدا قىتايبۇرشاقتا, جۇگە­رىدە, ۇرمەبۇرشاقتا, كوكونىس-باقشا داقىلدارىندا سىناقتان ءوتىپ, وڭ ناتيجەلەر كورسەتتى. وسى تەحنولوگيالار سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اق­توبە, الماتى جانە باسقا دا وبلىستاردىڭ شارۋا قوجالىق­تارىنا ەنگىزىلۋدە. بۇل بلوكقا تۇقىم­دىق ماتەريالدار مەن تو­پى­راقتاعى ءارامشوپ تۇقىمدارى­نىڭ قوسپالارىن زەرتتەيتىن گەربو­لوگيالىق ساراپتاما دا كىرەدى. سوڭعى كەزدەردە فەرمەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – تاناپتاردى جويىلۋى قيىن اتپاتامىرلى ارامشوپتەردىڭ باسۋى. سونىمەن بىرگە كارانتيندىك ءارام­شوپ – جاتاعان ۋكەكىرەنىڭ جاپپاي تارالۋى. ەلىمىزدىڭ 39 تۇقىم وسىرەتىن شارۋاشىلىق جەرلەرىنەن تابىلعانى راستالعاندىقتان, ونىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا تارالۋى اپاتتى جاعدايدا.

اگروحيميالىق بلوك – توپىراق پەن وسىمدىك قۇرامىنداعى ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ مول­شەرىن انىقتايدى. مۇندا نوۋحاۋ رەتىندە فلۋريمەتر – وسىم­دىكتىڭ قورەكتەنۋ ساپاسىن لەزدە جانە ناقتى زەرتتەيتىن قۇرال (NPK) پايدالانىلادى. ونىڭ كومەگىمەن ەگىستە, باقتا جانە جىلىجايدا وسىمدىكتەگى حلوروفيلل مولشەرىن ولشەيدى. بۇل ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ 11 ءتۇرىنىڭ مولشەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اگروحيميالىق بلوكقا وسىمدىكتەردىڭ ۇلپالىق دياگنوستيكاسى دا جاتادى. مۇ­نىمەن دالالىق جاعدايدا نەگىزگى تىڭايتقىشتار مەن ۇستەمە قورەكتەندىرۋ تۇرىندە بەرىلگەن زاتتاردى وسىمدىك قانشالىقتى سىڭىرگەندىگىن, داقىلدىڭ ءوسۋ فازالارى بويىنشا قورەكتىك زاتتاردى تۇتىنۋ ديناميكاسىن انىقتاۋعا بولادى. كوپتەگەن فەرمەرلەر تالداۋدىڭ وسى تۇرىنە كوڭىل بولە باستادى. كەلەسى بلوك – توپىراق. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا توپىراق دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا. بۇل تەك حيميالىق سيپاتتاعى ماسەلە ەمەس, فيزيكالىق فاكتورلارمەن دە بايلانىستى. كەڭەستىك زاماندا كوپ تاناپتى اۋىسپالى ەگىستىكتەر قۇرامىنداعى كوپجىلدىق شوپتەردىڭ ارقاسىندا توپىراقتىڭ قۇرىلىمى ساقتالدى جانە جاقساردى. قازىر فەرمەرلەر مينيمالدى جانە «نولدىك» توپىراق وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋدا. كەيبىر جاعدايلاردا جەردى جىرتۋ – وتە ماڭىزدى ءادىس. 5-7 جىلدا 1 رەت تەرەڭ قوپسىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, توپىراقتىڭ تىعىزدالۋىن جويىپ, توپىراق گوريزونتتارى اراسىنداعى بايلانىستى رەتتەۋ وتتەگى, ىلعال جانە قورەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ توپىراقتىڭ تەرەڭ قاباتتارىنا سىڭۋىنە ىقپال ەتەدى.

قازىر ينستيتۋت اۋىلشا­رۋا­شىلىق ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا ەۋروپالىق اككرەديتتاتسيالاۋدان ءوتتى. فيتوسانيتارلىق زەرتحانالىق تالداۋدىڭ سىناق ورتالىعى, زاماناۋي سالالىق زەرت­­حانالار (مولەكۋلالىق-گەنە­تي­كالىق تالداۋ زەرتحاناسى, ەنتو­مولوگيا, فيتوپاتولوگيا, گەر­بولوگيا, توكسيكولوگيا زەرت­حا­ناسى) كەشەنى قۇرىلدى. تالداۋ­لارىمىز فەرمەرلەردىڭ وندىرىس­تىك ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىس­پەۋ­شىلىكتەرىن شەشۋگە كومەك­تەسەدى. مىسالى, ەكى شارۋا قوجا­لىعى ءبىر جەتكىزۋشىدەن وڭدەلگەن جۇگەرى تۇقىمىن ساتىپ الدى. تەك­سەرۋ بارىسىندا ساتىپ الىنعان تۇ­قىم­داردىڭ تۇقىمدىق ساپاسى جانە ينفەكتسيامەن زالالدانۋى – ءمالىم  پارامەترلەرگە سايكەس كەلمەيدى, ياعني وڭدەۋ ساپاسى تومەن. ناتيجەسىندە ءبىر شارۋاشىلىق تۇقىمداردى قايتا دارىلەدى, ەكىنشى شارۋاشىلىق جەتكىزۋشىگە شاعىم جاساپ, ساتىپ الىنعان تۇقىمداردى قايتاردى. قايتا قايتارىلعان قاراجاتقا, باسقا ساپالى تۇقىمدار ساتىپ الىندى جانە بۇل تۇقىمداردىڭ ونگىشتىگى 96%-دى قۇرادى. مۇنداي جاعداي فرانتسيادان ساتىپ العان وڭدەلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمدارىن فيتوساراپتامادان وتكىزگەندە تۇقىم ساپاسىنىڭ ناشارلىعى انىقتادى. وڭدەۋدەن كەيىن ساقتالعان بارلىق ميكروفلورا كەشەنى تۇقىمداردىڭ ءشىرۋى مەن ساڭىراۋقۇلاق باسۋىنا الىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا 30%-عا دەيىن ءونىمدى جوعالتىپ الۋ قاۋپى بار.

ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر مەن عىلى­مي كەڭەستەرىمىز كۇنەن-كۇنگە اۋىل­شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋ­شىلەرىنىڭ اراسىندا سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى. ينستيتۋت بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدە. ءىرى شا­رۋا­شىلىقتار مەن اگروحولدينگ­تەر فيتوسانيتارلىق تالداۋ جۇرگىزۋگە تۇقىمدىق جانە وتىرعىزۋ (ەكپە) ماتەريالدارىن جىبەرەدى. ءبىز تالداۋ ناتيجەلەرىنە قاراپ, بولاشاقتا جوسپارلى ءونىم الۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار بەرەمىز.

اباي ساعيتوۆ,

ۇعا اكادەميگى, ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى

الماتى