اۋىلداعى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, ولاردى كووپەراتيۆتەرگە اينالدىرۋ اۋىل تىرشىلىگىن ۇيىمداستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنى انىق. ويتكەنى بۇكىل الەم وسى جولمەن ءجۇرىپ كەلەدى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە كووپەراتيۆتىك قوزعالىس تەك اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەمەس, كەز كەلگەن سالادا, ءتىپتى قالاداعى تۇرمىستىق قىزمەت سالالارىندا ءورىس الىپ وتىر دەۋگە بولادى.
جەكە ادامدار مۇنى كۇش بىرىكتىرە وتىرىپ, ءوز داۋىستارىن قوعامعا, بيلىككە ەستىرتۋدىڭ, پروبلەما شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وتكەن جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ ماسەلەسىنە مىقتاپ كىرىسكەن بولاتىن.
بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ سالا بويىنشا اتقارعان ەڭ ءبىر ۇلكەن ءىسى, مىنە, وسى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كووپەراتيۆتەندىرۋ ماسەلەسىن باتىل قولعا الۋى بولدى. بۇل ماسەلەگە ۇكىمەتتىڭ دە ۇلكەن كوڭىل بولگەندىگى سەزىلەدى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن 8 باسىم باعىتتىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى وسى اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, وسىعان قاراپ-اق ەلىمىز, سونىڭ ىشىندە اۋىل حالقى ءۇشىن بۇل ءىستىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن تۇسىنۋگە بولادى.
ارينە ءىستى قولعا الماس بۇرىن كووپەراتيۆتەندىرۋ جونىندەگى وزىق تاجىريبەلەر ءبىرشاما زەرتتەلدى. «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سەمينارلار ۇيىمداستىرىلدى. گەرمانيادان ەلىمىزگە كەلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭداردىڭ دۇرىس ازىرلەنۋىنە كومەك كورسەتكەن وسى ەلدىڭ ساراپشىلارى كووپەراتيۆتىك قوزعالىستىڭ دۇرىس قالىپتاسىپ, دامۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن باستى ەكى قاعيدانى اتاپ كورسەتكەن ەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ادامداردىڭ كووپەراتيۆكە ەرىكتى تۇردە بىرىگۋى, ەكىنشىسى – باستاپقى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ ولارعا قولداۋ كورسەتۋى.
كووپەراتيۆتىك قوزعالىستىڭ باستالۋى اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن مەملەكەت تاراپىنان رەتكە كەلتىرۋگە سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. بۇرىن اۋىلدارداعى وزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار ساندا بولعانىمەن, ساناتتا جوق ەدى. ەندى ولار جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلدى. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە العاشقى ۋاقىتتىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ اۋىلدارىندا 8,2 مىڭعا جۋىق جەكە كاسىپكەر جانە 13 مىڭنان استام جۇمىس ورنى پايدا بولدى. سونداي-اق اۋىلداردا 56 مىڭنان استام ءۇي جانىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە تارتىلدى. بۇل كاسىپكەرلەر مەن ءۇي شارۋاشىلىقتارى بىلايعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى مەن قاداعالاۋىندا بولاتىن بولدى. كووپەراتيۆكە بىرىككەندەرگە جەڭىلدىكپەن نەسيەلەر بەرىلىپ, ولاردىڭ قولىنداعى ونىمدەردى جيناۋ, وتكىزۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قۇرىلىمدارى ارقىلى كووپەراتيۆ باسشىلارىن وقىتۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلدى. بىلايشا ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ ىسىنە ەداۋىر دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
بىراق مىنە, وسىنداي جۇمىستار جۇرگىزىلگەندىگىنە قاراماستان ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ ءىسىن ورنىنان تۇرىپ, قاز باسىپ كەتتى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇل ىستە كوپتەگەن شالاعايلىقتار جىبەرىلگەندىگى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. مۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر.
«2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالالارىندا 1180 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى تىركەلدى.تاجىريبە كورسەتكەندەي, بۇگىنگى كۇنى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دايىنداۋدى تەك 528 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى (اشك) عانا جۇزەگە اسىرىپ وتىر. كووپەراتيۆتەردىڭ قالعان بولىگى ءوز قىزمەتىن جاڭا فورماتتا جۇزەگە اسىرا المادى نەمەسە كەلەشەگى جوق سانالادى» دەلىنگەن وسى ماسەلە جونىندەگى مينيسترلىكتىڭ قوعاممەن بايلانىس دەپارتامەنتى تاراتقان اقپاراتتىق حابارلامادا.
2017 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا 25 ملرد تەڭگە بولىنگەن ەكەن. الايدا قاجەتتى جابدىقتاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن 329 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى عانا نەسيەمەن قارجىلاندىرىلعان. كەيبىر كووپەراتيۆتەر نەسيە جەلىسى بويىنشا جابدىقتاردى ساتىپ العانىمەن ونى تولىق كولەمدە پايدالانباعان. ءتىپتى الىنعان جابدىقتار مۇلدەم پايدالانىلماي بوس تۇرعان جاعدايلار دا كەزدەسكەن. ارينە, مۇنىڭ ءوزى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە بولماعاندىعىن كورسەتەدى.
مىسالى, اقمولا وبلىسىندا 46 كووپەراتيۆ (11 ەت, 35 ءسۇت باعىتى) قۇرىلىپ, 157 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. كووپەراتيۆتەرگە نەسيە قاراجاتى ەسەبىنەن 23 مودۋلدى ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى, 1 مال سويۋ ستانساسى, 10 ءسۇت تاسيتىن كولىك ساتىپ الىنعان. وكىنىشكە قاراي ءونىمدى وڭدەۋ ءبىر كووپەراتيۆتە عانا جولعا قويىلعان. بۇل قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر سانىنىڭ 3 پايىزىن عانا قۇرايدى. مىنە, وسىنداي كەمشىلىكتەردىڭ سالدارىنان ايماقتاعى شىعىندى كووپەراتيۆتەردىڭ ۇلەسى 56,5 پايىزدى قۇراپ وتىر. مينيسترلىكتىڭ كورسەتۋى بويىنشا مۇنداي كەمشىلىكتەر ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە دە ءتان.
سونىمەن مۇنداي كەمشىلىكتەردىڭ ورىن الۋىنا قانداي سەبەپتەر بار؟ ارينە بۇل رەتتە مينيسترلىكتەگىلەردىڭ سوزىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, كوپتەگەن سەبەپتەردى تىزۋگە بولار ەدى. بىراق ولاردىڭ بارىنە توقتالىپ جاتقىمىز جوق. سوندىقتان ءوز تۇجىرىمىمىزدى ايتايىق.
كەمشىلىكتەر نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كووپەراتيۆتىك قوزعالىستى اسىعىس, شالاعاي ۇيىمداستىرۋدان كەتىپ وتىر. كووپەراتيۆ قۇرۋ دەگەنىمىز – قوعامداعى جاندى قوزعالىس. بۇل جەردە بۇيرىق, نۇسقاۋ بەرۋمەن ەشتەڭە شەشىلمەيدى. اۋىلداعى ۇساق قوجالىقتار, ءۇي شارۋاشىلىقتارىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولعان سوڭ حالىققا ءتۇسىندىرۋ, ناسيحات جۇمىستارى كەڭ كولەمدە جانە تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل جەردە اۋىلعا كەلگەن مينيسترلىكتىڭ, اكىمدىكتەردىڭ وكىلدەرى كەزىندەگى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن اۋىلعا بارعان العاشقى مۇعالىمدەردىڭ رولىندە بولۋى ءتيىس. بۇل, ارينە, قيىن دا كۇردەلى جۇمىس. بىراق العان باعىتتان سولاي ەكەن دەپ ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن باس تارتۋعا بولمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى مالدىڭ 80 پايىزعا جۋىعى سول ۇساق قوجالىقتار مەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا تۇرعان جوق پا؟ مىنە, وسى ۇلكەن الەۋەتتى ىسكە قوسپاي ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەشۋاقىتتا ءوز دەڭگەيىندە دامي المايدى.
ءبىز اۋىلداردا كووپەراتيۆتەر قۇرۋدىڭ پروبلەمالارى تۋرالى جازعان بىلتىرعى ماقالامىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە بۇل ءىستى قالپاقپەن ۇرىپ الۋ نيەتى بار ەكەندىگىن ايتقان ەدىك. ويتكەنى مينيسترلىك بىلتىرعى جىلى جوسپار بويىنشا قۇرىلۋى ءتيىس 326 كووپەراتيۆتىڭ ورنىنا 745 كووپەراتيۆ قۇرىلعاندىعىن مالىمدەگەن بولاتىن. بۇل فاكتىگە كۇدىك كەلتىرگەن ەدىك. اقىرى مىنە, مينيسترلىكتىڭ سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا ول كۇدىگىمىز راسقا شىعىپ وتىر.
نەگىزىندە اۋىلدارداعى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ باسىن قوسۋ وڭاي ءىس ەمەس. بۇعان كەڭەس وداعىنىڭ تاجىريبەسى مىسال بولا الادى. اۋىلداردا ۇجىمداستىرۋ ءداۋىرى باستالعان سول تۇستارى ەڭ الدىمەن قوسشى وداقتارى, سودان كەيىن بارىپ ارتەلدەر, اقىرىندا ۇجىمشارلار قۇرىلعان بولاتىن. ۇجىمشارلار كەڭشارلارعا اينالدىرىلعان كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ ءوزى قۇلاپ تىندى. كەڭەس وداعى قولىندا بارلىق اكىمشىلىك-امىرشىلىك رەسۋرستار بولا تۇرا, اۋىل ادامدارىن ۇجىمداستىرىپ, ءىرى شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا ءوزىنىڭ قانشاما جىلدارىن جۇمسادى.
دەمەك اۋىل شارۋاشىلىعىندا قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان كووپەراتيۆتەندىرۋدى, ءبىر ەسەپتەن العاندا, قايتا ۇجىمداستىرۋ كەزەڭى دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون. بىراق بۇل ۇجىمداستىرۋدىڭ بۇرىنعى ۇجىمداستىرۋدان ءمانى بولەك. قازىرگى ۇجىمداستىرۋ دەگەنىمىز اۋىل ادامدارىنىڭ مەنشىككە دەگەن قۇقىن تولىق ساقتاي وتىرىپ, ولاردى ەرىكتى تۇردە بىرىكتىرۋ. مالدى, قۇرالدى بىرىكتىرۋ ەمەس, وتكىزەتىن ونىمدەرىن بىرىكتىرۋ. قازىرگى كووپەراتيۆتەندىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنە وسى ۇدەرىس سايكەس كەلەدى.
سوندىقتان دا بۇل ىستە بايىپتىلىق, ناقتىلىق جانە جىلدان-جىلعا جەڭىستەرگە, جەتىستىكتەرگە باستايتىن جۇيەلىلىك پەن تاباندىلىق كەرەك. وسى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ كووپەراتيۆكە بىرىگۋشىلەردى قولداۋ شارالارىن دا ۋاقىت وتكەن سايىن جەتىلدىرە بەرگەن ءجون بە دەپ ويلايمىز.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»