قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حانىم-اي!
بۇقار جىراۋ
ءبىرىنشى سىر:
قايىرىمدىلىقتان اسقان قاسيەت جوق
ونىڭ اناسى وزىنەن گورى وزگەلەردىڭ جايىن كوبىرەك ويلايتىن وتە قايىرىمدى جان ەدى. وعان قوسا حالىقتىڭ قىمبات قازىناسى – اۋىز ادەبيەتىمەن اۋىزدانعاندىقتان, ەرتەگى مەن اڭىز اڭگىمەلەردى كوپ بىلەتىن. سول بىلگەنىن باۋىر ەتى بالاپانىنىڭ قۇلاعىنا قۇيا بەردى. كىپ-كىشكەنتاي اققۇبا ق ۇلىنشاعى دا تىڭداۋعا قۇمار-اق. ءوزى قۇيماقۇلاق. نە ايتسا دا قالت جىبەرمەي قاعىپ الىپ, اناسىنان ەستىگەنىن وزىمەن تەتە ويىن بالالارىنا سول قالپىندا اينىتپاي ايتىپ بەرەدى. كۇندە كەشكىسىن ۇيىقتار الدىندا اناسىنىڭ ەرتەگى ايتىپ بەرۋى بۇل ەس بىلگەلى ءبىر ۇزىلگەن ەمەس. سول قالىپتاسقان قاعيدا بويىنشا كەزەكتى ەرتەگىسىن ايتىپ بولعان اناسى كۇندەگى ادەتىمەن كىپ-كىشكەنتاي پەرزەنتىن مەيىرلەنە ايمالاپ:
– اينالايىن بوتام, ۇيىقتا ەندى, – دەدى كورپەسىن قىمتاپ.
– اپا, تاعى ءبىر ەرتەگى ايتشى.
– ەرتەگىنى كۇندە تىڭداپ ءجۇرسىڭ عوي, مەن ساعان ءبىر اڭىز اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن. جاراي ما, ق ۇلىنشاعىم!
– جارايدى, اپا!
– جاقسىلاپ ۇعىپ ال. بۇل ءوزى اڭىز دەسەك تە, ءومىردە بولعان وقيعاعا كوبىرەك كەلەدى. ال, تىڭدا. كەزىندە قايران انام ايتقان اڭىز شەرتكەن سىر بۇل.
ول ەڭسەسىن جوقشىلىق ەزگەن تاقىر كەدەي ەدى. كۇشى تاسىپ, اقىلى اسىپ تۇرسا دا ومىردەگى ءادىلەتسىزدىكتەن جولى بولماعان تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىت تويىپ تاماق ىشپەي, ۇنەمى تۇلكىقۇرساق بولىپ جۇرەتىن. سول جىگىت سول كۇنى تىپتەن اش ەدى. قالتاسىن قاعىپ, ەڭ سوڭعى تيىن-تەبەنىنە ءبىر تويۋدى ارمانداعان ول كوشەدە وتكەن-كەتكەنگە الاقان جايىپ تۇرعان قايىرشىنى اۋدەم جەردەن كورىپ كەلە جاتتى. ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان ادامداردىڭ اراسىندا قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ, التىنعا مالىنعان ايەلدەر دە, كيگەن كيىمىنىڭ ءوزى ءبىر قارالىق جىگىتتەر دە بار ەدى. الايدا, سولاردىڭ ەشقايسىسى قايىرشىنىڭ قالتىراعان الاقانىنا تىم بولماسا بىرەر تيىن تاستاماي, كەۋدە كەرە كەردەڭ باسىپ وتە بەردى, وتە بەردى. ال, ءسىڭىرى شىققان كەدەيدىڭ قايىرشىعا قايىرىلماۋعا ءداتى جەتپەدى. ول قالتاسىنداعى سوڭعى تيىن-تەبەنىن الىپ, اشتىقتان كوزى قاراۋىتىپ, تىزەسى دىرىلدەپ, قالت-قۇلت ەتىپ قۇلاعالى تۇرعان قايىرشىنىڭ كۇس باسقان كۇرەڭ الاقانىنا سالدى.
سول ءسات ول كۇتپەگەن ۇلى وقيعا بولدى. كەدەي ءجىگىت قينالعاندا تۇسىندە ايان بەرەتىن قىزىر اتانىڭ سۇلباسىن كوردى. اينالا اياق استىنان جاپ-جارىق بولىپ شىعا كەلگەن قاس-قاعىم ساتتە اسپاننان جۇلدىزداي اعىپ ءتۇسىپ, كەدەي جىگىتتىڭ قارسى الدىنا تۇرا قالعان ول قايىرشىنىڭ يىعىنان اسىرا وڭ قولىن العا سوزدى. سول ءسات قۇيرىقتى جۇلدىزعا ۇقساعان قىزعىلتسارى شۇعىلا كەدەي جىگىتتىڭ كوز الدىنان زۋ ەتىپ وتە شىقتى. سول-اق ەكەن قىزىر اتانىڭ سۇلباسى ءىزىم-قايىم جوق بولدى. سول كۇننىڭ ەرتەسىندە قايىرشىعا قارايلاسقان كەدەي جىگىت قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن اياق استىنان ات باسىنداي التىن تاۋىپ الىپ, ءبىر-اق ساتتە بايىپ شىعا كەلدى.
ەرتەگى مەن اڭىز اڭگىمە ايتقىش انا ءالجان بولاتىن. اناسى ايتقان سول اڭىزدى كوكىرەگىنە توقىپ العان سول كەزدە ءالى مەكتەپ ەسىگىن اشپاعان ءبۇلدىرشىن نۇرسۇلتان, بۇگىن ورتامىزدا اي ماڭدايى جارقىراپ جۇرگەن جانى جومارت جايساڭ جان, بۇكىل حالىق سايلاعان تۇڭعىش جانە قازىرگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەدى.
ءبىرىنشى جىر:
عاسىردىڭ عاجاپ وقيعاسى
تاريح ءۇشىن قاس-قاعىمدىق قانا ءسات 20 جىلدا 20 عاسىرعا جۇك بولاتىن اسۋلاردان اسقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلار ايتۋلى وقيعالار از ەمەس. سونداي تاريحي كۇننىڭ كوشىن 1991 جىلدىڭ ون التىنشى جەلتوقسانى باستاپ تۇر. بۇل ەل تاريحىنداعى ەڭ باقىتتى كۇن, قۇتتى كۇن. سول كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا قول قويدى. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان اسىل ارمان ورىندالدى – ومىرگە تاۋەلسىز قازاق ەلى كەلدى.
تاۋەلسىزدىككە جەتۋ قانداي قيىن بولسا ونى ساقتاپ قالۋ ودان دا قيىن. باسقارۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان باياعىدان بار باي مەملەكەتتى باسقارۋ دا وڭاي ەمەس. ال كۇل-تالقانى شىعىپ قيراعان, ەكونوميكاسى قيسايىپ قالعان ەلدە جاڭادان مەملەكەت قۇرۋ قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنەن دە قيىن ەكەنى انىق. سول قيىندىقتان قيالاپ شىعىپ, تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ – تاقىر جەردە تاۋ تۇرعىزعانمەن بىردەي. ەلىنە ارقا سۇيەگەن ەلباسى وزىنە ءتان كەمەل ويلى كەمەڭگەرلىكپەن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردى.
توقسان ءبىرىنشى جىلدىڭ سوڭىندا تاعى ءبىر تاريحي وقيعا بولدى. اشحابادتا باسقوسقان قازاقستان مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇردى. سول ماجىلىستە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الداعىنى كورىپ, الىستى بولجايتىن كەمەڭگەرلىگى تاعى دا تانىلدى.
– سلاۆيان وداعىنا قارسى مۇسىلمان مەملەكەتتەر بلوگىن قۇرساق, ونىڭ سوڭى بالكان تاۋى مەن كاراباحتاعى قاقتىعىستان دا اسىپ تۇسەتىن قاسىرەتكە اپارادى. ءبىز ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇرعىندارىن عانا ەمەس, رەسەي مەن وزگە مەملەكەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ دا تاعدىرىن, ولاردىڭ اسىعىس, اعات شەشىمنىڭ قۇربانى بولماۋىن ويلاۋىمىز كەرەك, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى دەگەن وسى. وسى اڭگىمەدەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ر.نابيەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى ا.اقاەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعانى جايلى اشحاباد مالىمدەمەسىنە قول قويدى.
اشحاباد مالىمدەمەسى كەڭەستىك كەڭىستىكتە عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە جىلى پىكىرلەر تۋعىزدى. وسى ورايى كەلىپ تۇرعان وڭتايلى ءسات, وڭ ءوزگەرىستى ۇتىمدى پايدالانىپ قالۋدى ويلاعان نۇرسۇلتان بۇل وداققا كورشىلەس سلاۆياندار وداعىن تارتۋدى ويلادى. الاپات ءورت بولىپ ورشىگەلى تۇرعان تايتالاس وتىن تۇتاتپايتىن ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل وسى ەدى. سول سەبەپتى دە نۇرسۇلتان اشحاباد مالىمدەمەسىندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى ولارمەن بىرلەسىپ تالقىلاۋ ءۇشىن الماتىدا كەزدەسۋدى ۇسىندى. باستاپقىدا بۇل ۇسىنىسقا كۇدىكپەن قاراعاندار دا بولدى. اندرەي بەلىيدان قالعان ءبىر ءسوز بار: «اقىلدى ادامدار ىقپالدى بولادى» دەگەن. بۇل جولى دا نۇرسۇلتاننىڭ اقىل-پاراساتى ءۇستەمدىك قۇردى. كوپ ويلانىپ, كوپ تولعانعان ەلتسين اقىرى بىرقاتار مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كوشىن باستاپ, الماتىعا ۇشىپ كەلدى. ءساتتى وتكەن كەلىسسوزدەردەن سوڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جۋرناليستەرگە بىلاي دەپ حابارلادى: «الدىن-الا مۇقيات دايىندالعان قۇجات جوبالارى جان-جاقتى تالقىلانعاننان كەيىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ حاتتاماسىنا بۇرىنعى كسرو-نىڭ قۇرامىنا كىرگەن ون ءبىر تاۋەلسىز مەملەكەتتەر باسشىلارى قول قويدى». ون ءبىر تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىلارى قاتىسقان ءباسپاسوز ءماسليحاتى اياقتالىسىمەن كەڭەستىك كەڭىستىك پەن الىس شەت ەلدەردەن كەلگەن ۇزىن سانى التى جۇزگە جۋىق جۋرناليستەر ءوز ەلدەرىنە شۇعىل حابارلار جونەلتىپ جاتتى.
ءبارىمىز بولماساق تا, ءبىرازىمىز كەزىندە تمد قۇرىلعان الماتىداعى جيىندى كەزەكتى ءبىر باسقوسۋداي قابىلدادىق. سول كەزدەگى الماعايىپ ۋاقىت پەن الاساپىران وقيعالاردى ەسكە الساق, تمد-نىڭ قۇرىلۋى قازاقستان ءۇشىن اپاتتىڭ الدىن العان كەمەل ويلى كەمەڭگەرلىك ەدى.
سول سەبەپتى بۇل دا دۇنيەگە تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتى كەلۋى سياقتى – عاسىردىڭ عاجاپ وقيعاسى ەدى.
ەكىنشى سىر:
قيادا جول تاپقان ەر, قيىندىقتى جەڭگەن ەل
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قارسى الدىمىزدان سان قيىندىق سامساپ شىعا كەلدى. رەسەي قازاقستانعا حابارلاماستان باعانى ىرىقسىزداندىرىپ جىبەردى. سوعان وراي, ءبىز دە باعانى امالسىز بوساتتىق. ءوندىرىس ۇزدىكسىز قىسقاردى. دۇكەن سورەلەرى قاڭىراپ بوس قالدى. ەڭبەكاقى, زەينەتاقى, ءجاردەماقى ايلاپ بەرىلمەدى. شاحتەرلەر ەرەۋىلگە شىقتى... باق-تا «باتىل قادامدار قاجەت» دەگەن تاقىرىپپەن پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆقا جاريالانعان اشىق حاتتا: «رەسپۋبليكا قاۋىپتى شەپكە تاياۋ قالدى... ەسىگىمىزدى باقىتسىزدىق قاعىپ تۇر» دەگەن اششى سوزدەر ايتىلدى. «ەل بوپ ايلا تابا الماي, ەر بوپ قايرات قىلا الماي» تۇرعان قيىن شاقتا بيلىكتىڭ باعىن ەمەس, حالىقتىڭ قامىن ويلاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اسا كورەگەندىكپەن ەڭ باتىل قادامدار جاسادى. ەرەۋىلگە شىققان شاحتەرلەرگە بارىپ, اششى شىندىقتى اشىپ ايتتى. حالىقتىڭ وزگە دە توپتارىمەن كەزدەستى. ەشكىمگە وتىرىك ايتقان جوق, ءتاتتى ۋادە دە بەرمەدى. قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارىن كورسەتتى. سوعان وراي, اتقارۋشى بيلىككە قاتاڭ ەسكەرتىپ, بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ دەر كەزىندە ورىندالۋىن تالاپ ەتتى. الدىن-الا ساقتىق شاراسىن جاساپ, ءتول تەڭگەمىزدى جاساتىپ, قيىن كەزدە اينالىمعا قوستى. شەت ەلدەرگە ءجيى بارىپ, ەلگە قارجى قۇيدى.
ءسويتىپ, ەلدى ۇشپاققا قاجىرلى ەڭبەك, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تاتۋلىق باستايتىنىنا حالىقتىڭ كوزىن جەتكىزدى. سونداي جانكەشتى ەڭبەك ەتكەن كۇلكىسىز كۇندەر مەن ۇيقىسىز تۇندەردە پرەزيدەنت قالامىنان ءتومەندەگى جولدار تۋدى: «ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىققا, مەنى ۇلىم دەپ, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قابىلەتىمدى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي تاۋەكەلگە دە بارامىن». بۇل نۇرسۇلتاننىڭ جالتاڭى جوق جان سىرى ەدى.
سول سىردى ۇققان حالىق قيىن قيادان جول تاپقان نۇرسۇلتان سىندى كورەگەن كوشباسشىنىڭ سوڭىنان ەردى. وعان سەندى. ەردى دە قيىندىقتاردى جاسامپاز ەڭبەكپەن جەڭدى.
ەكىنشى جىر:
اجالدى اۋىزدىقتاعان ەر, سەمسەردەن سوقا سوققان ەل
تاريحتا ادام قانىمەن جازىلعان قارالى وقيعالار, قارالى بەتتەر از ەمەس. سونىڭ ءبىر پاراسى سويقان سوعىستار بولسا, ءبىر پاراسى جارتى عاسىر بويى ۇزدىكسىز جۇمىس جاساعان سەمەي پوليگونىمەن تىكەلەي قاتىستى قايعى-قاسىرەت.
سەمەي پوليگونىندا جاسالعان بەس جۇزدەي يادرولىق جارىلىس زارداپتارىنان قايعى جۇتىپ, قان قۇستى حالقىمىز. اينالا تولعان جان شوشىتقان سۇمدىق. ومىرگە كەلىپ جاتقان سابيلەردىڭ ءبىرىنىڭ ەكى اياعى, ەندى ءبىرىنىڭ قولى, تاعى ءبىرىنىڭ كوزىنىڭ قاراشىعى جوق. انالار ادام ەمەس, قۇبىجىق تۋىپ جاتىر. ادام عانا ەمەس, مال دا مۇگەدەك. ەكى باستى بۇزاۋ, ەكى اياعى جوق قوزى سونىڭ دالەلى. ون ەكى مۇشەسى ساۋ بىرەن-ساراڭ. كوبىسىنىڭ اقىلى كەمىس. ەسى اۋىسقان, وزىنە-ءوزى قول جۇمساعان ادامدار سانى اي سايىن كوبەيىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى قارعىس اتقىر جارىلىس اكەلگەن قاسىرەت...
1995 جىلى مامىر ايىنىڭ 26-جۇلدىزىندا تاريحي وقيعا بولدى: سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعىندا ەڭ سوڭعى يادرولىق زارياد جويىلدى. اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىن قولداپ, التى ايدىڭ ىشىندە ەكى ميلليون ادام قول قويدى. ولار قازاقستاندى مەكەندەگەن ءجۇز وتىز ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇدان جيىرما جىل بۇرىن سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
الەمدە اجالدى اۋىزدىقتاعان ءبىر ەر, سەمسەردەن سوقا سوققان ءبىر ەل بار. ول ەردىڭ اتى – نۇرسۇلتان, ەلدىڭ اتى – قازاقستان.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن بىلاي دەيدى: «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارىندى كوشباسشىلىعى ارقاسىندا سەمەي پوليگونى جارىلىستار ەپيتسەنترىنەن ءۇمىت ورتالىعىنا اينالدى. بۇل باسقا ەلدەر ۇيرەنۋگە ءتيىستى ۇلگى».
بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى ايتقان «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارىندى كوشباسشىلىعى» جالعىز سەمەي پوليگونىن جابۋدا عانا ەمەس, كوپتەگەن تاريحي وقيعالار تۇسىندا دا ايقىن تانىلدى. وعان سىرت كوز سىنشىلاردىڭ باق ارقىلى تاراعان پىكىرلەرى دالەل. ونىڭ ءبارىن تىزە بەرسەك, ءسوز ۇزاي بەرەدى. سونىڭ ءبىر پاراسىنا عانا زەر سالايىق:
دميتري مەدۆەدەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى: قازىرگى قازاقستاننىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى, ەلدىڭ حالىقارالىق ارەنادا تۇعىرىن بيىكتەتۋدەگى تابىستارى ءسىزدىڭ اتىڭىزبەن تىكەلەي بايلانىستى. كورەگەن دە دانا ساياساتكەر رەتىندە ءسىز ءوز حالقىڭىزدىڭ تانىلعان كوشباسشىسى بەدەلىنە يە بولدىڭىز.
ءسىزدىڭ رەسەي-قازاقستان ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن قالىپتاستىرۋ مەن تەرەڭدەتۋگە قوسقان جەكە ۇلەسىڭىزدىڭ ورنى ءتىپتى بولەكشە.
حۋ تسزين تاو, قحر توراعاسى: قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ لاۋازىمىندا ءسىز قازاقستان حالقىنىڭ اراسىندا جان-جاقتى قولداۋ مەن قۇرمەتكە يە بولىپ, قازاقستاندى ۇلتتىق وركەندەتۋ ىسىنە اسا كورنەكتى ۇلەس قوستىڭىز. كوپتەگەن جىلدار بويى ءسىز قىتاي حالقىنىڭ ۇلكەن دوسى بولا وتىرىپ, قىتاي-قازاقستان تاتۋ كورشىلىك, دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق قاتىناستارىن دامىتۋعا زور ماڭىز بەرىپ, ونى تىكەلەي ءوزىڭىز ىنتالاندىرىپ كەلەسىز.
نيكوليا ساركوزي, فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى: ءسىزدىڭ دانا باسشىلىعىڭىزبەن قازاقستان تمد مەن ورتالىق ازيانىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بىرىنە, حالىقارالىق ارەنادا قۇرمەتتەلەتىن ەلگە اينالدى.
ون ەكى جىلدىعى وسى كۇنى اتاپ وتىلەتىن استانا دا تاڭعاجايىپ دامۋعا يە فۋتۋريستىك ەلوردا بولىپ وتىر, بۇعان مەن ءسىزدىڭ شاقىرۋىڭىز بويىنشا وتكەن جىلى 6 قازانداعى ساپارىم كەزىندە ءوزىم كوز جەتكىزدىم.
پرەزيدەنت مىرزا, قىمباتتى دوسىم, سىزگە دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىم مەن دوستىعىما دەگەن سەندىرۋىمدى قابىل الۋىڭىزدى وتىنەمىن.
ءۇشىنشى سىر:
قالا سالدى ەر مەن ەل
بولار بالانىڭ ويى عانا ەمەس, ويىنى دا وزگەشە. نۇرسۇلتان ءالى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماعان كەزىندە بالشىقتان ءۇي جاساپ, اعاشتان ساراي سوعىپ ويناعان ەكەن. ۇلكەندەر: «بۇل نە دەسە؟» بالا نۇرسۇلتان: «بۇل ءۇي, مەن وسكەندە ۇلكەن قالا سالامىن» دەيدى ەكەن. اۋزىنا اللا سالعان بولار, ەلباسى ەل تىزگىنىن قولعا العاننان كەيىن استانانى سولتۇستىككە كوشىرىپ, سايىن سارىارقانىڭ توسىندە ءوزى باستاپ, ەلى قوستاپ, كوركىنە كوز تويمايتىن قالا سالدى. نەبارى ون جىلدىڭ اينالاسىندا. بۇل ەندى اڭىز ەمەس, اقيقات.
باياعىنىڭ باتىرىنداي اي سايىن ءوسىپ, كۇن ساناپ قۇلپىرعان جاڭا قالانىڭ اتى – استانا. الەم كارتاسىندا پايدا بولعان جاس قالانىڭ باس ساۋلەتشىسى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
كەمەل ويلى كەمەڭگەر ساياساتكەر ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جاڭاشىل دارىنىمەن, ەلدىڭ جاسامپاز ەڭبەگىمەن ومىرگە كەلگەن استانا قالاسىن كورگەن نەبىر كونەكوزدەر مەن ساياسات ساحناسىنداعى بەلگىلى, بەدەلدى تۇلعالار تالاي مارتە تاڭ قالىپ, تامساندى. ءبىر عانا مىسال, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ءبۇي دەيدى: «مەن جاڭا استانانى كوردىم. مەنى قۇرىلىستىڭ قارقىنى, ادام قولىمەن سومدالىپ جاتقان سۇلۋلىق قايران قالدىردى.
بۇعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور, ول كۇللى قازاق حالقىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرىپ, ءىس جۇزىندە جاڭا قالا, جاڭا استانا ورناتتى.
ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن, تۋىسقان ەلدەرمىز, حالىقتارمىز. ءبىز سىزدەردىڭ تابىستارىڭىزعا ءاردايىم قۋانامىز».
استانا قالاسىنىڭ ءار عيماراتىن اقىل تارازىسىنا تارتىپ, جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزگەن نۇرسۇلتان بىلاي دەپ سىر شەرتەدى:
«ءداۋىردىڭ تابى مەن مانەرى ەكى-ءۇش ايشىقتى سىزبامەن بەلگىلەنە بەرەدى. ەيفيل مۇناراسى, ۆەستمينستەر, كرەمل... بۇل استانالىق نىشاندار – الەم كارتاسىنىڭ ەڭ ۇزدىك جولباسشىلارى. ولار بۇل كۇندە سولاي جاراتىلعان سياقتى قابىلدانادى. الايدا, ولار بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ دارىنىمەن جانە ەڭبەگىمەن جاراتىلعان».
ءيا, ەسىلدىڭ جاعاسىندا الەم كوز تىككەن اسەم قالا بار. ول قالانىڭ اتى – استانا, ونىڭ اۆتورى - نۇرسۇلتان.
ءۇشىنشى جىر:
تورگە شىققان توبە بي
قالامداس دوس, وزبەكستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ناسىر يۋلداش ۇلى فازىلوۆ ايتقان ءبىر ءسوز قالام ۇشىنا ورالىپ تۇر. «قازاقستانعا كەلسەم, ەرتەگىلەر ەلىندە جۇرگەندەي بولامىن», – دەپ ەدى ول. كوزدى اشىپ جۇمعانشا سالىنعان استانا قالاسى عانا ەمەس, ەلدىڭ نەبارى 20 جىلدا شىققان شىڭى دا ەرتەگى, اڭىز سياقتى».
ناسىر اعا شىندىقتى ايتىپ تۇر. قازاقستان ەرىنە ەلى, ەلىنە ەرى ساي تاۋەلسىز مەملەكەت. كۇنى كەشە بودان بولعان, ورتالىققا قۇلدىق ۇرعان بۇعاۋداعى قازاقستان بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك بايراعىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا جەلبىرەتكەن, ەلۋلىككە ەنۋگە باتىل قادام جاساعان, الەم تانىعان عاجاپستان. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعاعا سايلانىپ, توبە بي بولعان, ورگە شىعىپ, وزا شاپقان ەڭسەلى ەل.
ەۋروپانىڭ تورىنە شىعۋ بىلاي تۇرسىن, ەسىگىنەن سىعالاي الماعان قازاق توبەبيلىكتەن ءارى اسىپ, استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزدى. اسا بەدەلدى حالىقارالىق جيىندى وتكىزىپ قانا قويماي, استانا دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. الەمنىڭ ەڭ ءىرى, ىرگەلى 56 ەلىنىڭ ليدەرلەرىنىڭ ءبارىنىڭ باس-باسىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, استانا دەكلاراتسياسىنا قول قويعىزىپ, ريزالاستىرۋ, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا باسقوسۋى قيىن ساياساتكەرلەردى ورتاق كەلىسىمگە كەلتىرۋدەن اسقان قيىندىق بار ما؟ تارقاتىلمايتىن قيىن ءتۇيىندەردى تارقاتىپ, شەشىلمەستى شەشكەن نۇرسۇلتاننىڭ دانىشپاندىعىن دوستى بىلاي قويىپ, دۇشپان دا مويىندادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تاريحتا تەڭدەسى جوق تاماشا جەڭىسى جايلى سىرت كوز سىنشىلار تومەندەگىشە توگىلتتى:
حەرمان ۆان رومپەي, ەۋروپالىق وداقتىڭ پرەزيدەنتى: مەن پرەزيدەنت نازارباەۆتى ەقىۇ-داعى كوشباسشىلىعى ءۇشىن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ەقىۇ-نىڭ ورتالىق ازيادا ءوتىپ وتىرعان ءبىرىنشى ءسامميتى – ايتا قالارلىق وقيعا. ءبىز ءۇشىن قازاقستان ءداستۇردى جالعاستىرۋ مەن وزگەرىستەردىڭ سيمۆولى بولىپ وتىر. ەقىۇ ءبىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر بەرىك دىڭگەگى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل سامميت ەقىۇ ءۇشىن جاڭا پەرسپەكتيۆالاردى انىقتاۋعا ءمۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇگىنگى كۇندى سونىڭ باستالعان كۇنى دەپ اتاۋعا بولادى. ەۋروپالىق وداق ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – قاۋىپسىزدىكتىڭ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق جۇيەسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ابدەن انىقتاپ العان. تاريح بۇل شىندىقتىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ وتىر. مەن قازاقستانعا جانە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە ءوز باسىنا ەقىۇ-داعى توراعالىعى جانە ءسامميتتى جاقسى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس ايتقىم كەلەدى.
پان گي مۋن, بۇۇ باس حاتشىسى: مەن ەقىۇ-داعى قازاقستاننىڭ توراعالىعىن, سونىڭ ىشىندە, ونىڭ قىرعىزستان پروبلەماسىن شەشۋدەگى ىستەرىن جوعارى باعالايمىن. ون ءبىر جىل بويى بولماعان ءسامميتتىڭ وتكىزىلۋى قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىعىنا عانا ەمەس, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە ءوز باسىنا بەرىلگەن ۇلكەن باعا, ونىڭ جاھاندىق ماڭىزى بار باستامالارى مەن يدەيالارىنىڭ مويىندالعاندىعىنىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن.
تاريح ءۇشىن قاس-قاعىمدىق ءسات – بار بولعانى 20 جىلدا ۇشقىر قيال عانا جەتەتىن اسۋلاردان اسىپ, عاسىر جۇگىن ارقالاۋدىڭ سىرى نەدە, قۇپياسى قايسى؟ وعان ءبىر سوزبەن جاۋاپ بەرسەك, ەر مەن ەلدىڭ تاريحي ۇلى جەڭىسى – كورەگەندىك پەن كول-كوسىر ەڭبەك جەمىسى دەر ەدىك. ال, وعان قۋات بەرگەن قاينار بۇلاق قايدا, ول قانداي قۇدىرەت دەسەك, التىن دىڭگەك – بىرلىك دەر ەدىك.
ءتورتىنشى سىر:
امانات جۇگى اۋىر
بيىل جىل باسىندا ەلباسى الماتىدا زيالى قاۋىممەن كەزدەسىپ, وي بولىسكەن ەدى. مەنىڭ اعا-دوسىم ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سول كەزدەسۋدە سويلەيتىن ءسوزىن ماعان فاكس ارقىلى جىبەرىپ ەدى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى سويلەي الماعان سول ءسوزى ءالى ەش جەردە جاريالانعان جوق. سول ءسوز قازاق ادەبيەتى اقساقالىنىڭ پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, سوڭىندا قالعان ۇرپاققا ايتقان اماناتى سياقتى. سول سەبەپتى دە سول ءارى قىسقا, ءارى نۇسقا ءسوزدى وقۋشى نازارىنا ۇسىنۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. ەندى سول ەڭ سوڭعى ءسوز, ەڭ سوڭعى اماناتقا زەر سالايىق:
«مەملەكەتتى سىزدەي باسقارىپ كەتە الاتىن, قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك اتاعىنا يە بولاتىن ەشكىم جوق. «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەندەي, ارينە, جاستار دا جەتىلەر. ولار جەتىلگەن كەزدە ورنىڭىزدى بىرەۋى باسار.
جوق, ءسىز قارتايعان جوقسىز, نۇرەكە. الدىڭىزداعى اعالارىڭىز بەن اپالارىڭىزعا قاراڭىزشى. ءاسانالى ءاشىموۆ 74 جاستا. ءالى كۇنگە دەيىن ساحنادا ساڭقىلداپ كەلەدى. كينوعا تۇسسە, ات قۇلاعىندا وينايدى. بيبىگۇل اپاڭىز 80-نەن استى. اۋەنى ءالى كۇنگە دەيىن كۇمىستەي سىڭعىرلاپ, كورەرمەندەردى قۋانتادى. 85 جاستاعى سەركەباەۆ ەرمەك اعاڭىز ءان شىرقاعاندا, تەاتردىڭ تۇندىگىن جەلپىلتەدى.
ال مەن 90-نىڭ تابالدىرىعىن اتتاعالى تۇرمىن. سوندا دا شالدارشا شاپقىلاپ ءجۇرمىن. بىلتىر شاۋىپ استاناعا بارىپ, ءوز قولىڭىزدان, اسكەرشە ادىمداپ, قاسىڭىزعا بارىپ, وردەن الىپ قايتتىم. بيىل ازيادا الاۋى وسكەمەنگە كەلگەندە سول الاۋدى مەن دە الىپ قاشتىم. الاۋگەر اتاندىم. سەرتيفيكاتىم بار.
ءسىز مەنەن جيىرما جاستاي كىشىسىز. ءسىزدىڭ 85-كە, ءتىپتى, 90-عا دەيىن ەلدى ەركىن باسقارۋعا اقىل, پاراسات, كۇش, قۋات, قايرات, قابىلەتىڭىز, جىگەرىڭىز جەتەدى.
قايتالاپ ايتامىن: مەن سىزدەن وسى الداعى سايلاۋدا پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ ءتۇسۋىڭىزدى وتىنەمىن. مەنىڭ بۇل ءوتىنىشىمدى وسى وتىرعان زيالىلاردىڭ ءبارى, ءتىپتى بۇكىل حالىق قولدايدى دەپ سەنەمىن.
مەنىڭ بۇل وتىنىشىمە وسى ارادا جاۋاپ بەرىپ كەتۋىڭىزدى سۇرايمىن.
قالاي, دوستار, ءوتىنىش ورىندى ما؟ قوستايسىزدار ما وسى ءوتىنىشتى؟!
مەن بولدىم».
ءازىلحان نۇرشايىقوۆ. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى. 07.02.2011 جىل, الماتى».
ازاعاڭنىڭ سوڭعى ءسوزىن وقىپ وتىرعاندا مەنىڭ ويىما مارگارەت تەتچەردىڭ: «مەن شارشامايمىن, كەتپەيمىن. ال, بريتانياعا مەن كەرەك بولىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە مەن ەشقاشان دا شارشامايمىن» دەگەن ءسوزى ورالدى. ءبىز نۇرەكەڭە «ءسىز قازاقستانعا كەرەكسىز, شارشاماڭىز, كەتپەڭىز» دەيمىز.
ءتورتىنشى جىر:
ەلمەن بىرگە تىنىستاعان ەلباسى, ەرىن قولداعان ەل
ەلباسى جايلى ويىمدى تەلەفون شىرىلى ءبولدى. استانادان تەلەفون شالعان ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» پرەزيدەنتى, قاناتتى قالامگەر, تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ەكەن. سوزدە جورعا, ىستە جۇيرىك قالامداس دوسىم اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ ەل مەن ەلباسى جايلى ماقالا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. سول ءسات مەنىڭ ويىما ءازىلحان اعا نۇرشايىقوۆتىڭ ەڭ سوڭعى اماناتىنداعى: «ءسىز ءالى قارتايعان جوقسىز, نۇرەكە!» دەگەن ءسوزى ورالدى. كوگىلدىر ەكراننان كورىپ ءجۇرمىز, نۇرەكە ءالى تۇعىردان تايماپتى. ءسوزى شيراق, ەڭبەگى جەمىستى. «نۇرەكەڭ نەگە قارتايمايدى؟ ونىڭ سەبەبى نە, سىرى قايسى؟» – دەپ ويلادىم.
سول ءسات مەنىڭ ويىما: «ادام ەكى نارسە ارقىلى قارتايمايدى. ءبىرىنشىسى – قايىرىمدى ءىسى. ەكىنشىسى – مەيىرىمگە تولى ءسوزى» دەگەن ساۋلەلى ءسوز ورالدى. مۇنى ايتقان ءجۇسىپ بالاساعۇن.
وسى ەگىز ۇعىم, ەكى ءورىم سەگىز ەمەس, سەكسەن قىرلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءبىر عانا قىرى. وزگە دە وزگەشەلىكتەرىن كوكەيدەن كەتپەس كوركەم ءسوزبەن كەستەلەۋ كولەمى شەكتەۋلى گازەت ماقالاسىنىڭ ەمەس, كۇنى ەرتەڭ جاس ۇرپاق جازار جاڭا روماننىڭ جۇگى.
نۇرسۇلتاننىڭ مۇراتى – حالىق, سودان دا ونىڭ ايى جارىق. اللا تاعالا ەلىمىز بەن ەلباسىنىڭ ماڭدايىن ءسۇيىپ تۇر. سودان دا بۇگىن الاش جۇرتىنىڭ كۇنى نۇرلى, جۇرەگى جىرلى. ەندەشە, ەلمەن بىرگە تىنىستاپ, تىنىمسىز اقىل-قايرات تانىتىپ ءجۇرگەن ەلباسىنىڭ قادىرىنە جەتەيىك, حالىق باسىنداعى باقىتتى باعالاي بىلەيىك. ءابۋ ءالى يبن سينا ايتقانداي: «ءوز باقىتىن باعالاي بىلمەگەن ادام باقىتسىزدىققا ۇشىرايدى». ونىڭ بەتى ارمەن. اللا ءوزى جار بولىپ, الدىمىزدان اق كۇن تۋا بەرسىن!
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, م.ا.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.