«شاعالا ارالى». بۇل – تەرەڭكول اۋىلىندا. ءبىز قايىڭدىنى ايتقاندا القىزىل قىزعالداعىن قوسىپ ايتامىز.
«قايىڭدىنىڭ قىزعالداعى» دەگەن اتاۋدى وبلىس جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ەندى نۇرساي اۋىلىنا (تەرەڭكول اۋىلدىق وكرۋگى) «شاعالالى تەرەڭكول» دەپ اتاۋ بەرۋگە بولاتىن سياقتى. مۇنى بىلمەي ءجۇرىپپىز. اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءۋاليوللا ابىشەۆ اعامىز: – «جۇمىر-قىلىش زيراتى جاتقان جەردەن الىس ەمەس سوردىڭ ورتاسىندا شاعىن ارال بار. ال سول جەردى جاز ايىندا تەك قۇستاردان شاعالا عانا مەكەندەيدى. كوكتەم ايىندا بارا قالساڭ, ۇيا باسىپ جاتقان نەمەسە ۇشىپ جۇرگەن شاعالا قۇسىنان كوز سۇرىنەدى. سول جەردى بىلەسىڭدەر مە؟» – دەپ سۇراعاندا بىلمەيتىنىمىزگە ىڭعايسىزدانىپ تا قالدىق.
تۇسىرىلگەن سۋرەتتى كورگەندە تاڭعالدىق. تەلەديداردان كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, «جانۋارلار الەمى» باعدارلاماسىنداعى مۇحيت جاعالاۋىنداعى كورىنىستەر سياقتى. وسى سۋرەتتى ءۋاليوللا اعامىز رەسەيدىڭ «فوتو-سترانا» سايتىنا سالىپ, 1000 لايك جيناپتى. سونىمەن قاتار شاعالالار جۇمىرتقالاعان كەزدە كەيبىر ادامدار بارىپ, شەلەك-شەلەك جۇمىرتقا جيناپ الاتىن كورىنەدى. جالپى, شاعالا كولدەردە كوپ كەزدەسىپ جاتادى عوي. بىراق مىنانداي ءبىر جەردە شوعىرلانۋى جانە سول جەردى مەكەن ەتۋى قىزىقتى جايت.
وسى «شاعالا ارالى» تۋرالى ءۋاليوللا اعامىزدىڭ مۇعالىم كەلىنى لۋزيا يششانوۆا ەكولوگيا تاقىرىبىندا ارنايى جوبا دا ازىرلەپتى. مىنە, تۋعان جەرىمىزدىڭ كەيبىر قۇپيالارىن ءالى يگەرە الماي جاتىرمىز. ال ەندى سۋرەتتەگى جۇمىر-قىلىشقا ارنالىپ قويىلعان بەلگى تۋرالى ايتار بولساق, تاريحي دەرەكتەر بويىنشا جۇمىر يساتاي – ماحامبەتتىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان باتىر. جۇمىر مەن قىلىش ەكى بولەك ادام. ماحامبەت «جۇمىر-قىلىش» كۇيىن شىعارعان. جۇمىر مەن قىلىش باتىردىڭ مازارلارى قاراتوبە اۋدانى, قالدىعايتى اۋىلىنا قاراستى توكەن ەلدى مەكەنىنىڭ قاسىنداعى ون بەس شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ەندى مىنانداي ماسەلە تۋىندايدى. بىرلىك اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جۇمىر دەگەن جەر (توعان) بار. جوعارىدا جازعانىمىزداي تەرەڭكول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى وسى جەردە جۇمىر-قىلىش جەرلەنگەن دەپ تاعى بەلگى قويىلعان (سۋرەتتە كورىپ تۇرعاندارىڭىزداي). سوندا بۇل جەردە جۇمىر باتىر جەرلەنگەن بە, الدە قىلىش باتىر ما؟ ونى انىقتاۋدى تاريحشىلاردىڭ ۇلەسىنە قالدىرايىق. جالپى, ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا وراي اۋدانىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقان تاريحىنان سىر شەرتەتىن كوپتەگەن مالىمەتتەر بار ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر.
سەرىك جۇماعاليەۆ باتىس قازاقستان وبلىسى, قازتالوۆ اۋدانى