الەمدە تۋريزم سالاسىن جان-جاقتى دامىتىپ, تابىس كوزىنە اينالدىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر از ەمەس. باسقالاردى بىلاي قويعاندا, سوڭعى جىلدارى «جوقتان بار جاساپ وتىرعان» كورشىلەس قىرعىز ەلىنىڭ ىستىقكول جاعالاۋى جاسارىپ, تۇلەپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى.
ال بىشكەكتەن توقماق قالاسى باعىتى كۇرە جولىنداعى ون شاقتى شاقىرىم قاشىقتىقتا بوي كوتەرگەن «گاۆاي ارالدارى» كەرەمەتتەي دەمالىس ورىندارىنا اينالىپ, ءوزىمىزدىڭ استانادان دا قىدىرىپ كەلەتىن جاستار كوپتەپ كەزدەسىپ جاتادى...
كيەلى شۋ ءوڭىرى تابيعاتىنىڭ كوركەم, دالاسى دارحان دا شۋاقتى شاپاعاتىمەن ەل-جۇرتىنا باق-بەرەكە مەن ىرىس سىيلاعان قۇتتى مەكەن ەكەندىگى ەل-جۇرتقا بەلگىلى. باتىسىن وبلىستىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىق جەرىن قامتىعان مويىنقۇم القابىنىڭ قۇمدى-قىرقالى توبەلەرى, شىعىسىن كىندىكتاس سىلەمىنىڭ باتىس بولىگى, ورتالىق جانە سولتۇستىك بولىگىن شۋ-ىلە تاۋلارىنىڭ ايتاۋ, حانتاۋ, اڭىراقاي تاۋلارى مەن جۋساندالا ءۇستىرتتى دالاسى الىپ جاتىر. جىل ساناۋىمىزدىڭ باس كەزىندە ساقتاردىڭ ورنىن قاڭلى مەن ءۇيسىن تايپالىق وداقتارىنىڭ باسقانى بەلگىلى. ال بەسىنشى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا شۋ وڭىرىندە دە قالالىق مادەنيەت بوي كوتەرەدى. ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن ارابتاردىڭ ۇلى عالىمىنىڭ ءبىرى – ءال-ماكسيدي ءوزىنىڭ ءبىر ەڭبەگىندە شۋ وزەنىنىڭ قاپتالىنا ورنالاسقان بالاساعۇن قالاسى جايلى كوپ ماعلۇمات بەرەدى. بۇگىندە يۋنەسكو شەڭبەرىندە بالاساعۇن ورنى, ياعني اقتوبە قالاشىعى جۇيەلى تۇردە زەرتتەلىپ, اسپان استى مۇراجايى قۇرىلىستارى جۇرگىزىلۋدە. اسىرەسە شۋ ءوڭىرىنىڭ ەسىمى الەمگە ايگىلى زۇلقارنايىننىڭ ءوزىن ايلاكەرلىگىمەن بىتىمگە كەلۋگە ءماجبۇر ەتكەن اتاقتى شۋ باتىر ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان بۇرىنعى حودجەنت وزەنى قاعان شۋ ەسىمىمەن اتالادى.
جايسان دالاسىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر عىلىمعا جاڭادان ەنىپ جانە زەرتتەلىپ جاتقاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا تۇركى تايپالارىنىڭ كونە تاريحىن وقىپ بىلۋدە ماڭىزدى ورىنعا يە. 2001 جىلى باستالىپ, بۇگىنگە دەيىن جالعاسقان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جايسان عيباداتحاناسىندا 37 كۋلتتىك-مەموريالدى كەشەن مەن پەتروگليفتەر شوعىرى انىقتالىپ, زەرتتەلدى. كوپ جىلعى ارحەولوگيالىق قازبالار بارىسىندا تابىلعان قۇندى دەرەكتەردى زەردەلەپ تالداعاندا جايسان دالاسىنداعى كونە تۇركى عۇرىپتىق ەسكەرتكىشتەرى قازاق جانە تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى بولىپ تابىلادى. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى زەرتتەۋشى-عالىم ايمان دوسىمباەۆانىڭ بولجامى بويىنشا VI-VIII عاسىرلاردى قامتيدى...
ۋاقىت وتە كەلە شۋ ءوڭىرىنىڭ ەلىمىزدىڭ شەجىرەسىندە اسا زور ماڭىزعا يە بولۋى حV عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا تۇسپا-تۇس كەلەدى. وسى تۋرالى تارقاتىپ ايتسام. 1428 جىلى باراق حان ولگەن سوڭ دەشتى قىپشاقتاعى ساياسي بيلىك ءابىلحايىر حانعا كوشەدى. ياعني 1457 جىلى جازدىڭ سوڭىندا ءابىلحايىر حان سىعاناق تۇبىندە قالماقتاردان جەڭىلگەننەن كەيىن كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قاراماعىنداعى ۇلىسىمەن موعولستانعا قاراي كوشەدى. تاريحي اڭىز بويىنشا كوشۋگە قوبىلاندى باتىر مەن اقجول بي اراسىنداعى داۋ-جانجال سەبەپ بولعان دەسەدى. 1457 جىلى كۇز ايىنىڭ سوڭىندا كوشىپ كەلگەن ەكى سۇلتان ۇلىستارى شۋدىڭ تومەنگى بويىندا قىستاپ شىعىپ 1458 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلايدى (ب.قويشىباەۆتىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, بۇل ۇلى وقيعا 1456 جىلى جۇزەگە اسقان).
شۋدىڭ تومەنگى بويىن قىستاپ شىققانىن ەسكەرسەك, كەرەي حاننىڭ تاققا وتىرعان جەرى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ حانتاۋى ەكەندىگى شىندىق. ويتكەنى سول ايماقتا «حان تاقتارى», «حان قوراسى», «حاننىڭ جولى» سياقتى جەرلەردىڭ بارلىعىمەن قوسا, تاۋدىڭ حانتاۋى اتالۋىنىڭ ءوزى راستاپ تۇرعان جوق پا؟! 2015 جىلى ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا شۋ اۋدانىنان بىرقاتار تاريحشى ۇستازدارمەن قازاق حاندىعىنىڭ تۋى تىگىلگەن حانتاۋىنا اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن اۆتوكەرۋەن ۇيىمداستىرعانبىز. ساپار بارىسىندا حانتاۋ ستانساسىنان 20-25 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان «ۇلكەن حانتاعى», «كىشى حانتاعى» جانە «بالا تاعىمەن» تانىسىپ, داڭقتى شوپان, ەڭبەك ەرى شومان شارىپباەۆ اقساقال مەن جول كورسەتۋشى عالىم قۇرمانعالي ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا «حان تاعىلاردىڭ» ۇشار باسىندا حاندار جان-جاقتارىن شولىپ, اقىلگوي كەڭەسشىلەرىمەن اقىلداسىپ, مىنبەر رەتىندە پايدالانىپ كوپشىلىكپەن جيىن وتكىزىپ تۇراتىن بولۋى كەرەكتىگىن بىلدىك. شۋ اۋدانىنىڭ دالاقاينار اۋىلىنان 10 شاقىرىمداي جەردە 4-5 قاراۋىل توبەلەر ورىن تەپكەن جانە سولتۇستىك باعىتتاعى 50 شاقىرىمداي جەردە حانتاۋىنىڭ تۇستىگىندەگى سۇڭقار ماڭىندا 5 توبەشىك انىق كورىنەدى. جاۋ اسكەرلەرى كورىنە باستاعاننان-اق, العاشقى قاراۋىل توبەلەردەن وت جاعىپ بەلگى بەرىلگەننەن كەيىن سۇڭقارداعى توبەلەردەن جاعىلعان وتتارمەن 30 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى حان تاعىنداعىلار قارۋلى جاساقتارىن دايىنداي باستاعانى انىق.
اڭىز دەرەگى بويىنشا جوشى بالاسىنىڭ ولىمىنە بايلانىستى «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ شىعۋىنا سەبەپكەر بولعان وردىڭ دا ءىزى سايراپ جاتىر. جوشى حان دا كوپ تۇراقتاماي تەرىستىككە بەت الىپ, كەيىنىرەك ارقا توسىندەگى ۇلىتاۋ باۋرايىنداعى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا قايتىس بولىپ, وعان كەسەنە دە تۇرعىزىلعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. ونشاقتى ايتۋلى عالىمداردىڭ رەداكتسيالىق كەڭەسىمەن الماتىدان 2006 جىلى جارىققا شىققان «تاريح اتا قازاق حاندىعى» كىتابىنىڭ 20-بەتىندە: «كەرەي حان قازاق حاندىعىن 10 جىلداي بيلەگەن. اڭىز بويىنشا حانتاۋى ەتەگىندە جەرلەنگەن», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. 1465-66 جىلدارى كەرەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن جانىبەك حان بيلىككە كەلدى دەسە, ونى راستاعانداي مارقۇم شومان شارىپباەۆ اقساقال كورىكتى جەرلەردىڭ ءبىرى – حانتاۋىنىڭ باۋرايىنداعى تەرەكتى وزەنىنىڭ بويىنا العاشقى قازاق حانىنىڭ جەرلەنگەندىگىن ايتىپ كەتىپ ەدى.
بيىل «مەركە-بۋرىلبايتال» حالىقارالىق اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالماقشى. وسى كۇرەجول «حان تاقتارىنان» نەبارى 7-8 شاقىرىم, ال «حان قوراسىنان» 15 شاقىرىمداي قاشىقتىقتان عانا وتەتىنىن ەسكەرسەك, تابيعاتىمىزدىڭ ءوزى تارتۋ ەتە بىزگە سىيلاعان باعا جەتپەس قۇندى دۇنيەلەردى قازاقستاندىقتار تۇرماق, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ تاماشالاۋىنا دا مۇمكىندىك تۋعىزعان بولار ەدىك. ارينە حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن مۇنداي يگى شارانى وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆ تە قولداپ, ەلىمىزدەگى كيەلى ورىنداردىڭ قاتارىنا ەنۋگە اتسالىساتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىن.
ماكەن ۋاقتەگى, شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
جامبىل وبلىسى