بۇگىندە اۋتيزم دياگنوزى بار ءار بالا مەكتەپتە لايىقتى دەڭگەيدە ءبىلىم الۋعا قاۋقارلى دەگەن ۇستانىم العا وزعان. وعان اۋتيزم دياگنوزىمەن-اق التى قۇرلىقتىڭ الدىن وراپ, ونەر, ءبىلىم مەن عىلىم, سپورت سياقتى سان قىرلى سالادا ەسىمىن ەرەكشە شەگەندەگەن تۇعىرلى تۇلعالار دالەل. تاريحتىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلمەي-اق, كۇنى كەشە عانا وليمپيادانىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى اتانىپ, جيىرمادان استام التىن مەدالمەن اقش قورجىنىن تولتىرعان اتاقتى مايكل فەلپستىڭ ءوزى بالا كۇنىنەن وسى نازار جەتكىلىكسىزدىگى جانە گيپەربەلسەندىلىك سيندرومىمەن كۇرەسىپ كەلگەن.
بارلىعىمىز بىلەتىندەي, 2007 جىلعى قاراشادا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2 ءساۋىر – بۇكىلالەمدىك اۋتيزم ماسەلەسى تۋرالى اقپارات تاراتۋ كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل الەمنىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ سانى مەن جوعارى ۇلەس سالماعىنا جانە كەيىنگى دامۋ ماسەلەلەرىنە تەرەڭ الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدەن تۋىنداعان بولاتىن. الەمدىك ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, شامامەن جەر بەتىندەگى 10 ملن ادام وسى دەرتكە دۋشار بولعان. بۇل – الەمدەگى ءاربىر 76-شى بالا اۋتيزممەن اۋىرادى دەگەن ءسوز. ال بۇدان ون جىل بۇرىن ءاربىر 150-ءشى بالادان عانا اتالعان سيندروم بايقالاتىن ەدى. مامانداردىڭ بولجاۋى بويىنشا, ەندى ون جىلدا پلانەتانىڭ ءاربىر 30-شى تۇرعىنىنىڭ اۋتيست بولۋ قاۋپى بار. ودان كەيىنگى ون جىلدىقتا ءاربىر ەكىنشى ادامنان ءاۋتيزمنىڭ دياگنوزدارى كەزدەسۋى مۇمكىن.
بۇعان دەيىن اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالاردى تەك ارنايى مەكتەپتەر, ورتالىقتاردا عانا بەيىمدەيتىن. الايدا بۇگىنگى الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, اۋتيزم بەلگىسى انىقتالعان بالانى وقشاۋلاۋدىڭ قاتە ەكەنى ايتىلۋدا. سول سەبەپتى ءاۋتيزمى بار بالالارعا بارلىق بالا سەكىلدى ورتا مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋعا ارنالعان شارالار قولعا الىندى. بۇل ءۇردىس ەلىمىزدە دە ەرەكشە قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ وزىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بويىنشا قازاقستاندا اۋتيزممەن اۋىراتىن 35 مىڭ بالا بار. ونى بالالاردىڭ وسى ماسەلەسىمەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ جۇرگەن «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ ديرەكتورى دينارا ءشايجۇنىسوۆا دا راستايدى. ءار بالا باقىتتى ءومىر سۇرۋگە لايىقتى. قاتارلاسىنان قالماي زاماناۋي ءبىلىم الۋى ءتيىس. بالداۋرەن بالالىقتىڭ باقىتتى شاعىن تاتۋعا ءاربىر ءسابي قۇقىلى. جالپى, سانانىڭ اۋىتقۋشىلىعىنا بايلانىستى ينكليۋزيۆتى قوعامدى قالىپتاستىرۋ جانە قاجەتتىلىگى ەرەكشە ادامدار ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋدا «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورى سياقتى ۇيىمدار ەلىمىزگە كوپتەپ كەرەك. بايقاعانىمىزداي, قوردىڭ جىل سايىن وتكىزىپ كەلە جاتقان ء«ار بالا – مەكتەپكە لايىقتى» جوباسى اياسىندا اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان بۇلدىرشىندەرگە جاردەم بەرۋدىڭ جاي-جاپسارى انىق كورىنەدى.
يگىلىكتى ءىستى ىزگىلىككە ۇشتاستىرىپ جۇرگەن قوردىڭ قۇرىلعانىنا جەتى جىل تولدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جوبا باستالعالى بەرى «بولاشاق» قورىنا اۋتيزمگە ۇشىراعان بالالاردى ءبىلىم الۋدا كەمسىتۋگە بايلانىستى 700-دەن استام ءوتىنىش تۇسكەن. وسىعان بايلانىستى جوبا اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى قالالارىنىڭ 10 مەكتەبىندە ينكليۋزيۆتى قولداۋ بولىمدەرى اشىلعان. بۇگىندە بۇل كومەك 120-دان استام بالانى قامتيدى. سونداي-اق قور استانا قالاسىندا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەتۋدىڭ ەكى بولىمشەسىن اشقان. استانا, الماتى قالالارىندا جىل سايىن 400-دەن استام بالا ەم الۋ ۇستىندە ەكەن.
اڭعارعانىمىزداي, ء«اربىر بالا – مەكتەپكە لايىق» سياقتى اكتسيالار ەلىمىزدەگى مۇقتاج بالالارعا ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. ايتالىق استانا قالاسىنداعى «كەرۋەن» ويىن-ساۋىق ورتالىعىندا «بولاشاق» قورى «كوكونىڭ قۇپياسى» ءمۋلتفيلمىن العاش رەت ءاداپتيۆتى كورسەتىلىممەن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە بۇلدىرشىندەرگە تاماشالاتتى. وعان ەلورداداعى ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ ءبىرازى كەلدى. ناۋقاندى قولداۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن جاننا مەرساعاتوۆا ەسىمدى اتا-انانىڭ ايتۋىنشا, دامۋىندا ەرەكشەلىكتەرى بار بالالار دا بارلىق بالا سياقتى كينو مەن ءمۋلتفيلمدى جاقسى كورەدى. بىراق كينوتەاتر زالىندا فيلم كورۋ ءۇشىن ەرەكشە جاعداي جاسالۋ كەرەك, سەبەبى ولار جارىق پەن دىبىسقا اسا سەزىمتال كەلەدى. جاي دىبىستىڭ ءوزى بالالارعا تارسىلداپ ەستىلىپ, ءار جاڭا جاعداي بالا ءۇشىن ۇرەي بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءاداپتيۆتى كورسەتىلىم كەزىندە سىرتقى جاعىمسىز اسەردى بارىنشا ازايتۋ كەرەك. كينوكورسەتىلىم كەزىندە دىبىس باسەڭدەتىلىپ, ال جارىق تولىق وشىرىلمەيدى. بۇل شارالار بالالاردىڭ زالدا جايلى وتىرۋى ءۇشىن جاسالعان, دەيدى ول.
مۇنداي زالداردا سەنسورلى ءتۇسىرۋ ايماعى ۇيىمداستىرىلعان, سونداي-اق كورەرمەن دەمالعىسى كەلسە ءفيلمدى جاتىپ تاماشالاي الاتىن جۇمساق جاستىقتار دا قاراستىرىلۋى شارت.
«بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ ديرەكتورى دينارا ءشايجۇنىسوۆا دا مۇنداي يگى باستامانىڭ بەرەرى مول ەكەندىگىن ايتادى. شارا بارىسىندا مۋلتفيلم تاماشالاۋدان بولەك, بالالار سالعان سۋرەتتەردى 1 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولاتىن قايىرىمدىلىق شاراسى دا قوسا جۇرگىزىلدى. بارلىق تۇسكەن قاراجات «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ ء«ار بالا – مەكتەپكە لايىقتى» جوباسىن ىسكە اسىرۋىنا باعىتتالادى. ەل تۇرعىندارىنا اۋتيزم پروبلەماسى تۋرالى اقپاراتتى بارىنشا بەرۋ ءتيىمدى ءارى قاجەتتى ارەكەت. ءوز كەزەگىندە قور ديرەكتورى «دەمالىس كۇندەرى ساۋدا ورتالىقتارىنا ادامدار كوپ كەلگەندىكتەن, «Keruen» سياقتى ۇلكەن الاڭداردا بۇكىلالەمدىك اۋتيزم ماسەلەسى تۋرالى اقپارات تاراتۋ شەشىمى قولايلى ءارى قاجەت. سوندىقتان بۇگىنگى ءتۇرلى شىعارماشىلىق ءارى ويىن تۇرىندەگى شارالار ارقىلى قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋدى ءجون كوردىك. اتاپ ايتقاندا, اۋتيزم دياگنوزى بار بالالار بارلىعىمەن بىردەي ءبىلىم الۋعا قاۋقارلى, قوعامدىق ورتادا لايىقتى دەڭگەيدە بەيىمدەلە الادى. بۇل بالالارعا تەك قولداۋ جاساۋ كەرەك», دەيدى د.ءشايجۇنىسوۆا.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر ءاۋتيزمى بار بالالاردى قابىلداۋدان ءجيى باس تارتادى. ينكليۋزيۆتى سىنىپتاردى اشۋداعى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى دە وسى ماسەلەدەن تۋىندايدى. بۇل رەتتە «بولاشاق» قورى اشقان سىنىپتاردىڭ ەڭبەگىن باعالاي بىلگەن ءجون. ولاردىڭ وقىتۋشىلار قۇرامىنا شەتەلدىك مامانداردى تارتۋ ارقىلى قوعامعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋىنىڭ ءوزى شىن مانىندە ساۋاپتى ءىس دەرلىك.
جالپى, ءاۋتيزمنىڭ پايدا بولۋ سالدارىن ءالى ەشقانداي عىلىم دالەلدەي الماعان. وعان قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى دا, تۇقىم قۋالاۋشىلىق تا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ونىڭ الدىن الۋ شارالارىنا كەلەر بولساق, بالانى ەرتە باستان ءجيى تەكسەرىستەن وتكىزىپ, اتالعان دياگنوز بەلگىلەرى بىلىنگەن جاعدايدا نارەستەنى جاستايىنان قوعامعا بەيىمدەۋ جۇمىستارىمەن تۇراقتى اينالىسقان دۇرىس. ەگەر شىندىققا تۋرا قارايتىن بولساق, اۋتيزممەن اۋىرعان ادام ءومىر بويى بۇل دياگنوزدان قۇتىلماق ەمەس. سوندىقتان, ولارعا ءجيى نازار اۋدارۋ قاجەت.
«مەنىڭ بالام وسى باعدارلاما بويىنشا ءبىرىنشى سىنىپتا ءبىلىم الىپ جاتىر. سايكەسىنشە, جاسالعان قولداۋدىڭ ارقاسىندا بالامنىڭ وقۋىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بار. سوندىقتان اتا-انالار, ماماندار «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورى وكىلدەرى ءبىر كوماندا رەتىندە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز», دەيدى جاننا مەرساعاتوۆا.
كورسەتىلىمنەن شىققان بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ كوبىسى دە وسىنى ايتادى. اۋتيستىك سپەكتر اۋىتقۋلارى بار بالالار ءۇشىن الەۋمەتتىك داعدى قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. كينوعا بارۋ ولار ءۇشىن تەراپيانىڭ ءبىر بولىگى ىسپەتتەس. ءاداپتيۆتى كورسەتىلىم وتكىزۋ قابىلداۋى ەرەكشە سەزىمتال ادامدارعا قولجەتىمدى قوعامدىق ورتانى قۇرۋعا باعىتتالعان. ءاداپتيۆتى كورسەتىلىمدى كينوتەاتر باعدارلامالارىنا قوسۋ جانە «دوستاستىق» كينوزالدارىن قالىپتاستىرۋ دامىعان ەلدەردە كۇندەلىكتى تاجىريبەگە اينالعان. ءتىپتى اقش, ۇلىبريتانيا جانە سكانديناۆيا ەلدەرىندە ارنايى «Autism friendly» كينوزالدارى مەن قوعامدىق ورىندار قۇرىلعان. رەسەيدە بۇل قوزعالىس «اۋتيزم. تاتۋ ورتا» دەگەن اتقا يە بولعان.
جالپى, الەمدە جىل سايىن وسى كۇنى كوك شارلار ۇشىرىلادى. كوك ءتۇس – ول Autism Speaks اتتى ۇلكەن قوعامدىق ۇيىمنىڭ فيرمالىق بەلگىسى. ونىڭ نەگىزى 2005 جىلى قالانعان. سوندىقتان سول كۇنى ۇيىمداستىرىلاتىن شارالار كوك تۇسپەن بەزەندىرىلەدى.
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش ءوز سوزىندە اتاپ كورسەتكەندەي, «دۇنيەجۇزىلىك اقپاراتتانۋ كۇنىندە ءبىز دە اۋتيزمگە قاتىستى كوزقاراستى وزگەرتۋگە جانە ولار دا ءوز قۇقىقتارىن ازاماتتار رەتىندە قورعاۋعا جانە شەشىمدەر قابىلداۋعا قۇقىلى».
وسى كۇن قارساڭىندا اتالعان اكتسيانىڭ قولداۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە جىل سايىن «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىنان بولەك «اشىق الەم» ءاۋتيزمى بار بالالاردى قولداۋ قورى دا ءوز شارالارىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.
ەل ەرتەڭى ءبىلىمدى ۇرپاق دەۋمەن شەكتەلمەي, ونى ءىس جۇزىندە دالەلدەپ كەلە جاتقان «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورى ەل العىسىنا بولەنە بەرمەك. ۇيىمداستىرۋشىلار كەلەشەكتە اتقارار جۇمىستارىنىڭ جوسپارلارىمەن دە بولىسۋدە. ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن الدىمەن دەنساۋلىق قاجەت ەمەس پە؟ سەبەبى ءسابيدىڭ ءبارى باقىتتى بولۋى ءۇشىن جارالعان.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»