قاشاعان كەنىشى – قازاقستان ماقتانىشى

كاسپي تەڭىزىنەن العاش رەت مۇناي ءوندىرۋ الەمدىك جەتى كومپانيانىڭ  بىرلەسۋىمەن  كەلەر جىلدىڭ سوڭىنا تامان باستالادى «ءبىز 2012 جىلدىڭ اياعىندا قاشاعان كەنىشىنەن ءبىرىنشى مۇنايدى الۋ الدىندا تۇرمىز. مۇنداعى مۇنايدىڭ بولجامدى قورى 10 ميلليارد توننانى قۇ­راي­دى, ال گاز – 1 تريلليون تەكشە مەتر­گە جەتەدى. ءبىرىنشى ساتىدا مۇندا جىلىنا 50 ميلليون توننا مۇناي ءون­دىرىلەدى.  2018-2019  جىل­دارعا قاراي, ەكىن­شى كەزەڭدە  جىلى­نا 75 ميلليون تون­ناعا دەيىن جەتەدى. سول كەزدە قا­زاقستان الەمنىڭ ءىرى  مۇناي ەكسپورت­تاۋشىلارىنىڭ بەستىگى قاتارىنا كىرەدى...»

نۇرسۇلتان نازارباەۆ

16 قىركۇيەك 2011 جىل.   كاسپيدەگى كەن ورىندارى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى العاشقى سەيسميكالىق بارلاۋ 1993 جىلدان باستاۋ الادى. تەڭىز تابانىنا العاشقى بۇرعى ۇشى 1999 جىلدىڭ 12 تامىزىندا سالىندى. سول كەزدەگى وكيوك كومپانياسى قاشاعان كەنىشىن بۇرعىلاۋ ماقساتىمەن «سۇڭقار» جىلجىمالى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىن رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا قۇراستىرىپ ەدى. سودان كەيىن ءبىر جىلعا جۋىق مەرزىم وتكەندە,  ياعني 2000 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قاشاعان كەنىشىندە مول مۇنايدىڭ كوزى تابىلعانى  جاريا ەتىلدى. دەمەك, قاشاعان كەنىشىن جاڭا مىڭجىلدىقتا اشىلدى دەۋگە ابدەن بولادى.  سول كەزدىڭ وزىندە مۇندا مول مۇنايدىڭ بەلگىلەرى انىقتالىپ ەدى. باسقاشا بەينەلەپ ايتقاندا, بۇل كەنىش تەڭىز تابانىندا تۇنعان مول مۇنايدىڭ باستاۋى بولعانى داۋسىز. بۇدان كەيىن قالامقاس (قىركۇيەك, 2002 ج.), وڭتۇستىك-باتىس قاشاعان (تامىز, 2003 ج.), اقتوتى (قىركۇيەك 2003 ج.) جانە قايراڭ (قىركۇيەك 2003 ج.) كەن ورىندارى اشىلدى. كەن ورنىن يگەرۋ ءۇشىن بىرىڭعاي كومپانيا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس دەگەن شەشىم قابىلدانىپ, 2001 جىلى «ەني» كومپانياسى وپەراتور بولىپ تانىلدى. وسى ماقساتتا «ادجيپ قكو» اتتى وپەراتسيالىق كومپانيا قۇرىلدى. كەن ورنىن باعالاۋ جونىندەگى كەيىنگى جۇمىستار ناتيجەسىندە 2002 جىلعى ماۋسىمدا قاشاعاننىڭ كوممەرتسيالىق اشىلۋى تۋرالى جاريالاندى. وسىنداي اۋقىمدى جوبانى ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىنداعى وپەراتسيالىق ۇلگى  نەگىزىندە 2009 جىلعى 22 قاڭتاردا «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» (نكوك) كومپانياسى سكوبك شەڭبەرىندەگى جوبانىڭ وپەراتورلىعىنا تاڭدالدى. ءسويتىپ, بۇرىن «ادجيپ قكو» ورىنداعان مىندەتتەردى ءوز موينىنا الدى. دەرەك پەن دايەك * جوبا كونسورتسيۋمىنىڭ سەرىكتەستەرى – «قازمۇنايگاز»(16,81%), «ەني»(16,81%), «ەكسونموبيل»(16,81%), «شەلل»(16,81%), «توتال»(16,81%), «كونوكوفيلليپس»(8,40%), «ينپەكس»(7,56%). * قاشاعان كەنىشى اتىراۋ قالاسىنان 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. * كەنىشتىڭ بولجامدى قورى – 10 ميلليارد توننا مۇناي,1 تريلليون تەكشە مەتر گاز. * 1999 جىلدان بەرى قاشاعاندا  220 مىڭ مەتر تەرەڭدىك بۇرعىلاندى. * قاشاعاندا 21 ۇڭعىما مۇناي وندىرۋگە دايىن. * ءبىر ۇڭعىمانىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى –4000-4500 مەتر. * ۇڭعىما ساعاسىنداعى قىسىم 850 اتموسفەراعا جەتەدى, كۇكىرتتىلىگى  20 پايىزدان استام. * قاشاعاننان العاشقى ساتىدا جىلىنا 50 ميلليون توننا, 2018-2019 جىلعا قاراي جىلىنا  75 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلەدى. * سول كەزدە قازاقستان الەمدەگى مۇناي ەكسپورتتاۋشى 5 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. * سولتۇستىك كاسپي جوباسىنا 25 مىڭ قازاقستاندىق جۇمىسقا تارتىلعان. * قاشاعان كەنىشىن يگەرۋ جوباسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا –33 ميلليارد اقش دوللارى. * 2005 جىلدان بەرى قاشاعان كەنىشىن يگەرۋدە ساتىپ الىنعان قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەر 7,5 ميلليارد دوللارعا جەتتى.  * جوباعا قازاقستاندىق 2000 كومپانيا  ءوز تاۋارلارىن جەتكىزىپ, قىزمەتتەرىن ۇسىنادى. * 1998-2010  جىلدارى اتىراۋ پەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا 215 ميلليون دوللاردىڭ 136 الەۋمەتتىك جوباسى ىسكە اسىرىلدى. * سوڭعى ەكى جىلدا اتىراۋ وبلىسىندا ءار ءتۇرلى 90 جوبا جۇزەگە استى. * قازىر 43 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا, مۇنىڭ 22-ءسى اتىراۋ وبلىسىندا.   قاشاعاننىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟ بىرىنشىدەن, قاشاعان –قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزىندە يگەرەتىن تۇڭعىش كەنىشى. بۇل وسىدان 40 جىل بۇرىن الياسكادا تابىلعان پرۋدحو-بەي كەن ورنىنان كەيىنگى ەڭ اۋقىمدى اشىلىم بولۋىمەن دە الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر.   كەن ورنىنىڭ كوللەكتورى تەڭىز تۇبىنەن 4200 مەتردەي تەرەڭدىكتە جاتىر. كەن ورنىنداعى قىسىم دا وتە جوعارى دەيدى ماماندار.  كەنىشتەگى مۇناي ءپارافيندى بولىپ كەلەدى. مۇناي قۇرامىندا كۇكىرتتى گاز دا كوپ, ال كۇكىرتتى سۋتەك (H2S) 15 پايىزعا تەڭ. كەنىشتى  كەزەڭمەن يگەرۋ جۇمىستارى الدىمەن,  الاڭنىڭ شىعىسىنان باستاۋ الىپ, ورتا تۇسىنا ويىسادى. كەيىنگى يگەرۋ جۇمىستارى باتىس جاعىندا شوعىرلاناتىن بولادى. مۇنداعى مول مۇنايدىڭ بولجامدى قورى 10 ميلليارد توننانى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە كەنىشتىڭ قويناۋىندا 1 تريلليون تەكشە مەتر شاماسىندا گاز قورى دا بار. ەكىنشىدەن, قاشاعاندا 1999 جىلدان بەرى 220 مىڭ مەتر تەرەڭدىككە بۇرعى ۇشى بويلاپتى. كەنىشتە بۇرعىلانعان 41 ۇڭعىمانىڭ 20-سى باعالاۋ, 24-ءى پايدالانۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ءار ۇڭعىمانىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 4000-4500 مەترگە دەيىن جەتكەن. قاشاعاندى ەرەكشەلەيتىن جانە ءبىر دەرەككە كوڭىل اۋدارساق, وسى كەنىشتەگى جۇمىستارعا 33 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيتسيا سالىنىپتى. 2005 جىلدان بەرى وسى ينۆەستيتسيانىڭ 7,5 ميلليارد دوللارى قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە تولەنگەن. ۇشىنشىدەن, قاشاعاننان «قارا التىن» سەلىن تاسىتاتىن كۇن جاقىندادى. ناقتىلاپ ايتقاندا, 2012 جىلدىڭ اياعىندا قاشاعاننان العاشقى مۇناي الىنا باستايدى. باستاپقى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك كەزەڭدە جىلىنا 50 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرۋ كوزدەلىپ وتىر.  وسى كەزدە مۇندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ كولەمى تاۋلىگىنە 370 000 باررەل قۇرايتىن بولادى. كەيىن «قارا التىن» ءوندىرۋ تاۋلىگىنە 450 000 باررەلگە دەيىن ۇلعايادى. ال 2018-2019 جىلدارعا قاراي, ياعني, كەنىشتى يگەرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە جىلىنا 75 ميلليون تونناعا دەيىن ءونىم وندىرىلە باستايدى.   ايدىن تورىندەگى ارالدار تەڭىزدە, نە مۇحيتتا تابيعي ارالدار بولۋى مۇمكىن. ال جاساندى ارال دەگەندى ەستىگەنىڭىز بار ما؟ كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان مۇناي سەلىن تاسىتۋعا قام جاساپ جاتقان وپەراتور جانە اگەنت-كومپانيالار قاشاعان كەنىشىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە جاساندى ارال تۇرعىزدى. سونىڭ ءبىرى – «D» ارالى. مۇندا ونەركاسىپتىك, تۇرمىستىق  ماقساتتاعى 41 ءتۇرلى نىسان سالىنعان. قازىر ارالدا 6000-نان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. تەڭىزدەگى جۇمىستارعا 82 كومپانيا مەردىگەرلىككە تارتىلىپتى. ال ارالدى تۇرعىزۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن 13 ميلليون توننا تاس,  130 توننا مەتالل قۇراستىرمالارى, 65 مىڭ توننا تەمىربەتون جەتكىزىلىپتى. جاڭبىر, اعىن سۋلار سەكىلدى ءتۇرلى سۇيىقتاردى جيناپ الاتىن قورعانىش گەومەمبرانالارى ورناتىلعان. تەڭىزدەگى جۇمىستارعا  قاجەتتى سان الۋان مودۋلدەر ۇلىبريتانيادا, دۋبايدا, مالتادا, نورۆەگيا مەن رەسەيدە قۇراستىرىلىپتى. ەدىل-دون كانالىنان وتە الاتىنداي كولەمدەگى 14 مودۋل اتىراۋ وبلىسىنا   سۋ جولىمەن تاسىمالدانعان. «D» ارالىندا اپاتتىق قۇتقارۋشى مۇزجارعىش كەمەلەر (اقمك) فلوتى بار. بۇل اپاتتىق قۇتقارۋشى مۇزجارعىش كەمەلەردىڭ الەمدە تەڭدەسى جوق. ولار قاشاعان جوباسىنا ارنالىپ جاسالعان. اپاتتىق جاعداي ورىن العاندا ءاربىر كەمە كەز كەلگەن اۋا-رايىندا 340 ادامعا دەيىن كوشىرە الادى. كەمەنىڭ قۋاتتى قوزعالتقىشتارى قالىڭدىعى ءبىر مەتردەن اساتىن مۇزدى جارىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سولتۇستىك كاسپي نەمەسە قازاقستاندىق سەكتور تۋرالى نە بىلەمىز؟ الدىمەن, كاسپي تەڭىزى جونىندە از-كەم دەرەك. بۇل –دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ قويماسى. تەڭىزدىڭ ۇزىندىعى  1 200  شاقىرىمعا سوزىلادى ەكەن. ورتاشا ەنى 280 شاقىرىم, سۋ بەتىنىڭ اۋدانى  393 000 شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. تەڭىزدىڭ 5 360 شاقىرىمدىق جاعالاۋىندا بەس مەملەكەت –قازاقستان, رەسەي, يران, ازەربايجان جانە تۇركىمەنستان بار. سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ وپەراتورى –نكوك كومپانياسى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كاسپي تەڭىزى سۋ تەرەڭدىگىنە بايلانىستى  ءۇش ايماققا بولىنەدى. ەڭ تەرەڭ تۇسىنا وڭتۇستىك بولىگى جاتادى. ال, تەرەڭدىگى ورتاشا تۇسى ورتاڭعى كاسپي اتالسا,  تايىز بولىگى سولتۇستىك كاسپيدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. مىنە, وسى سولتۇستىك كاسپي قازاقستان اۋماعىنا جاتادى. جالپى تەڭىزدىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان سولتۇستىك كاسپيدىڭ   تەرەڭدىگى شامامەن 3-6 مەتر, بۇل جەردە جالپى تەڭىز سۋ كولەمىنىڭ ءبىر پايىزدان ازى ورنالاسقان. كاسپي تەڭىزىنىڭ ورتاڭعى ايماعىنداعى ورتاشا سۋ تەرەڭدىگى 190 مەتردى قۇرايدى, ال وڭتۇستىك ايماعى ەڭ تەرەڭ بولىپ سانالادى جانە ونداعى سۋدىڭ تەرەڭدىگى 1 000 مەتردەن اسادى. كاسپي تەڭىزىنە 130-دان استام وزەن اعىپ قۇيىلادى, سولاردىڭ قاتارىندا ەدىل وزەنى مەن جايىق وزەنى دە بار. بۇل وزەندەر گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى سولتۇستىك كاسپيگە قۇيادى. ەۋروپاداعى ەڭ ۇزىن (3 700 كم) وزەندەردىڭ بىرىنە جاتاتىن ەدىلگە ەۋروپانىڭ قۇرلىق ايماعىنىڭ 20 پايىزىنان سۋ اعادى ەكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە  كاسپي تەڭىزىنە كەلەتىن تۇششى سۋدىڭ 80 پايىزىن قامتيدى. سۋ قۇرامىنداعى تۇزدىڭ ازدىعى, تايىز سۋ جانە سۋباركتيكالىق تەمپەراتۋرانىڭ قىس ايلارىندا -30س گرادۋسقا  تومەندەۋى سولتۇستىك كاسپيدىڭ قىستا 5 ايعا دەيىن مۇز قۇرسانۋىنا اسەر ەتەدى. بۇل ايماقتا قاتتى جەل تۇرىپ, ۇلكەن تومپەشىكتەردى قۇرايتىن جىلجىمالى مۇزدار قالىپتاسادى.   اگەنتتەر بولىسكەن مىندەتتەر وسىناۋ اۋقىمدى ءارى كۇردەلى جوبانى باسقارۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن جاڭاشىل وپەراتسيالىق ۇلگىگە سايكەس 2009 جىلدىڭ قاڭتارىندا قۇرىلعان «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» (نكوك) سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىم ءبولicy تۋرالى كەلىسىمگە (سكوبك) قاتىستى بارلىق جۇمىستاردى باقىلاپ, سكوبك كونسورتسيۋمىنا مۇشە جەتى ۇلەسكەر كومپانيا اتىنان ارەكەت ەتەدى. نكوك جوبانىڭ جالپى ستراتە­گياسىن انىقتاپ, ونى باسقارۋعا, جوسپارلاۋعا, بارلىق جۇمىستاردى ۇيلەستىرىپ,  كونتسەپتۋالدىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ, باعالاۋ جوسپارلارىن ءتۇزۋ, كەنىشتەردى باستاپقى يگەرۋ جوسپارلارى مەن بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن, سونىڭ ىشىندە جوباعا قاتىستى سەرىكتەستەرمەن, مەملەكەتتىك  جانە ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن جۇمىس جاسايدى. جوبا شەڭبەرىندەگى وندىرىستىك وپەراتسيالاردىڭ ورىندالۋى ءتورت اگەنت-كومپانياعا جۇكتەلىپ وتىر. «ادجيپ قكو» كومپانياسى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك يگەرۋدى (سونىڭ ىشىندە بۇرعىلاۋ) جۇزەگە اسىرادى. قاشاعان جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندەگى جەرۇستى كەشەنىندەگى نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن اتقارۋدى «شەلل دەۆەلوپمەنت قاشاعان بي.ۆي.» (شدق)  مەن «ادجيپ قكو» كومپانيالارى مىندەتىنە الىپتى.  شدق سونىمەن بىرگە, ەكىنشى كەزەڭ ءۇشىن نەگىزگى جوبالاۋ (نج) جۇمىس­تارىن باسقارىپ, جوبانىڭ تەڭىز كەشەنىندەگى نىساندارىن ءارى قارايعى جوسپار­لاۋىن جوبالاۋ جانە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرادى. «ەكسونموبيل قازاق­ستان ينك.» كومپانياسى ەكىنشى كەزەڭدەگى باعالاۋ جانە بۇرعىلاۋ جۇمىس­تارىن ءجۇر­گىزسە,  ال «قمگ قاشاعان ب.ۆ.» مەن «شەلل قازاقستان دەۆەلوپمەنت ب.ۆ.» كومپا­نيا­لارى قۇرعان نكپوك بىرلەسكەن كاسىپورنى بارلىق كەزەڭدەردەگى وندىرىستىك وپەراتسيالاردى باسقاراتىن بولادى. مۇناي مەن گازدى ءوندىرۋ, جەرگىلىكتى ادام­دارعا جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ, مەيلىنشە مولىراق تابىس اكەلۋ سياقتى ەلىمىز ءۇشىن نەگىزگى يگىلىكتەرگە قوسا, سكوبك اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءارى جەرگىلىكتى, ءارى ۇلتتىق ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋعا جول اشادى. قازاقستان ازاماتتارىنا ۇزاق مەرزىمدى يگىلىكتەر جاراتۋ, سونداي-اق,  كونسورتسيۋمعا مۇشە ۇلەسكەرلەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى ۇمىتتەرىن اقتاۋ ءۇشىن نكوك جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگاندار جانە جۇرتشىلىقپەن قويان-قولتىق جۇمىس جاساماق. ايقارما بەتتى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى جولداسبەك شوپەعۇل.