قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق جانە
وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ادامزات تىرشىلىگىن ساقتاپ قالۋداعى ىزگىلىكتى ىستەرى مەن باستامالارىنىڭ تاريحي ماڭىزى جايلى ويتولعاۋ
ءار قازاق بالاسىنىڭ بۇگىنگى كۇنى قاسيەت تۇتار جەتى دۇنيەسى بار. ول – جەر! تاۋەلسىزدىك! قازاق ءتىلى! كوك تۋ! ەلتاڭبا! ءانۇران! پرەزيدەنت! مىنە, مەنىڭ تۇسىنىگىمدە قاسيەتتى بولىپ سانالاتىن وسى جەتى دۇنيەنىڭ بىرەۋىنە شاك كەلتىرۋدى اقىلسىزدىق پەن پارىقسىزدىق, تاۋەلسىزدىككە جاسالار قيانات دەپ بىلەمىن.
تەلەگەي تەڭىزدەي تولقىپ تاسىپ, بۋىرقانىپ جاتقان دۇنيە اتاۋلىنىڭ جار جاعاسىنا شىعىپ قالماس ءۇشىن جان الىس تا جان بەرىس كۇي كەشۋدەگى ادام بالاسىنىڭ بۇگىنگى ءتىرشىلىگىنىڭ ءتۇرىن كورىپ كەيدە ءبىر شوشىنارىڭ دا بار. ۇرەيى كەتىپ ۇرپيگەن دۇنيە. . . امالى قالماعان الاڭ دۇنيە. . . سول دۇنيەنى جاۋلاپ تا, جالماپ تا بارا جاتقان ادام بالاسىنىڭ ءوز تويىمسىزدىعى مەن اشكوزدىلىگى بۇگىنگى وركەنيەتكە, ءتىپتى سول ادام بالاسىنىڭ وزىنە دە قاۋىپ پەن قاتەر توندىرە باستاعاندىعىنىڭ دا كەيبىر كورىنىستەرى مەن نىشاندارى وسى كۇندەرى بايقالىپ قالىپ تا ءجۇر.
تۇتاس جارالىپ, تۇتاس بىتكەن دۇنيەنى سول جاراتىلىسقا دەگەن ءتۇرلى كوزقاراستار بۇزىپ جاردى دا, ونىڭ سوڭى كەلىپ ءتۇرلى كوزقاراستار قاقتىعىسىنا ۇلاستى. ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ ءتۇرلى ساياساتى مەن سان قيلى ءپالساپالارىنىڭ ىرقىندا كەتە بارعان ادام بالاسىنىڭ تارتقان ازابى دا از بولماعان سىڭايلى. ادامزاتتىڭ ءبىر-ءبىرىنە دەگەن وشپەندىلىگىنىڭ ورشىگەندىگى سونشالىقتى, ولار ءبىر-بىرىنە كەزەنىپ, ءوزدەرىن وزدەرى قىرىپ جوياتىن قارۋ-جاراقتىڭ نە ءبىر سويقاندى تۇرلەرىن جاساپ الدى دا, ەندى كەلىپ سوعىستان كوز اشا الماي وتىر.
وسى ءبىر ويلار جان دۇنيەڭنىڭ ويرانىن شىعارعان ساتتە كوڭىل تۇپكىرىندە كومىلىپ قالعان ءۇمىتىڭنىڭ ءۇنىن ەستىگىڭ كەلەدى ەكەن دە, سوعان تاعى دا ءبىر قۇلاق ءتۇرەرىڭ بار. سول ساتتە ادام پەندەنىڭ جابىققان جانىنىڭ ماڭگى ءۇزىلمەيتىن ءۇمىتى جاڭا شىققان كۇندەي بولىپ نۇرلانىپ, ساۋلەلەنىپ, اعارىپ, تازارىپ, الاۋلانىپ شىعا كەلگەن ساتتە جارقىراعان جارىق الەمنىڭ كەڭ قۇشاعىنا قايتادان ەنىپ, ءومىرگە جاڭاشا قۇلشىناسىڭ دا, قاناتىڭدى قاعىپ كەلەر كۇنگە, اتار تاڭعا ۇمتىلاسىڭ. كوڭىلدەگى سول ءۇمىتتى سوندىرمەي مازداتاتىن دا, الاۋ ەتىپ جالىنداتاتىن دا ءوز ەلىڭ, ءوز ەلىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە دە سول تاۋەلسىز ەلىڭنىڭ ابىرويى مەن ايبىنى, داناسى مەن داراسى, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ!
وتكەنىمىزدى ۇمىتپاي, بولاشاعىمىزعا سەنىممەن ۇمتىلۋدىڭ ءۇمىتتى جولىن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ توقىراۋىندا تاپ باسىپ انىقتاپ, ايتا بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ويداعىسى بولدى, كوڭىلدەگىسىن ىسكە اسىردى, ەلدى ەل قىلدى, قازاقتى الەمگە تانىتتى, شەكارامىزدى شەگەلەپ, شەگەندەپ بەكىتتى دەپ كىم ايتپاس؟! تاعى دا تىزبەلەپ تە, تەبىرەنە دە تولعانا ايتار بولساق, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلىنداعى اسقان اسۋلار مەن بەلەستەر, شىققان بيىكتەر مەن شىڭدار, ءجۇرىپ وتكەن جولدار مەن ەڭسەرگەن ەڭىستەر مەن ەلدىك ىستەر بار قازاقتى, ونان قالدى بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىلاي قويىپ, دۇنيە جۇرتىن تامساندىرعان جوق پا؟!
«ەندى ءبىزدىڭ ەل اتقا قونادى, ءدۇيىم ءدۇنيەنىڭ قانداي ءدۇبىرلى دوداسىنا دا تايسالماي ءتۇسىپ, كىم-كىممەن دە جالتاقسىز جارىساتىن بولادى, – دەگەندى ءتورت اياعىن تەڭ باسا الماي تۇرعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ساتتەرىندە جاسقانباي ايتا بىلگەن بۇل نە, ەلباسىنىڭ ءوزىن ءوزى قايراۋى ما, جوق الدە, عاسىرلار بويعى وتارشىلدىق ەزگىدەن ەڭسەسى ءتۇسىپ قالعان دانالىعى دا, بالالىعى دا مول تۋعان حالقىنىڭ جىگەرىن جانىعاندىق بولدى ما؟! بۇل – تۋعان حالقىنىڭ تالاۋعا تۇسكەن تالايلى تاعدىرى ءۇشىن ءوز باسىن تاۋەكەلگە تىككەن ەردىڭ ءسوزى عوي دەپ سۇيسىنەدى كوڭىل شىركىن! بۇل – ءوز ەلىنە تونگەن بار قاۋىپتىڭ قاتەرىن سەزىنىپ, سوعان دا قاراماستان كەۋدەسىن وققا توسقان كوزسىز باتىردىڭ ەرلىگى ەدى عوي دەپ تۇيسىنەدى تاعى دا سول كوڭىل. ءبىرى قازاقستاندى ءوز ۋىسىنان شىعارىپ الماۋدىڭ شىرماۋىق ساياساتىن جاساپ باعىپ جاتسا, ءبىرى قازاقستاندى قايتسەك باۋىرىمىزعا باسىپ قالامىز دەپ اياعىن ارىدەن سالىپ تۇرعان تالما تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىنا مالىمدەمەسى, «ەندى ءبىزدىڭ ەل اتقا قونادى», – دەۋى قالىڭ قولدى جاساعىن مايدان شەبىنە الىپ شىققان ۇلى قولباسشىنىڭ قۇرسانعان جاۋدان قايتپاس قايراتتى قاھارىن, سۇستى ءجۇزىن اكەلىپ ەدى كوز الدىعا. سول تۇستا نازارباەۆ قايتپەك كەرەك ەدى؟! قاشان بولسىن ۇرىس سالۋعا دايىن وكتەمدىگى باسىم ويىڭداعى ورىسىڭ قورعانىڭ, ۋىسىنا تۇسسەڭ ويىپ ءتۇسەر ۋى بار قىرىڭداعى قالىڭ قىتايىڭ قامال بولا قويار ما ەكەن؟ تاعى دا ... تاعى دا ... قايتپەك كەرەك ەدى؟!
ىڭىرشىعى شىققان حالقىن شۋىلداتىپ, داۋىن دۋىلداتىپ, جانجالىن جالىنداتىپ, تۇرالاعان قالپىنان تۇرا الماي كەڭەس ۇكىمەتى كەتتى كەلمەسكە. جاي كەتپەي, قازاقستاننىڭ تەرىسكەيى اۋەلدەن ورىستىڭ جەرى دەگەندى ايتىپ, وت تاستاي كەتتى. وسى تۇستا جويىلىپ كەتۋدىڭ ار جاق بەر جاعىندا تۇرعان انا تىلىمىزگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋ جانە دە بۇل قاعيداتتى كونستيتۋتسيا بابىمەن بەكىتۋ ماسەلەسى تۋىنداعان شاقتاعى سان پىكىرلەردىڭ توعىسى قازاقستانداعى قاقتىعىستاردىڭ تۇتانۋىنىڭ نەگىزگى وتتىعىنا اينالىپ كەتۋ قاۋپى تۋدى. ويتكەنى, ءار ۇلتتىڭ ءوز ءتىلى عانا ءوزىن ءوزى ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ باستى جانە ەڭ نەگىزگى ءبىر تەتىگى ءارى باستى قۇرالى ەكەندىگىن ۇلكەندى-كىشىلى حالىقتىڭ ءبارى دە بىلەتىن ەدى. مەملەكەتتى ءتۇزىپ, قۇرۋشى قازاق حالقىنىڭ ءوز تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە سۇراۋىنىڭ تاريحي جولى دا, ءجونى دە بولاتىن. وزگەلەردىڭ ءتىلىن قايتپەك كەرەك؟! وزگەلەردىڭ سانى جاعىنان دا, ونىڭ ۇستىنە ۇستەمدىگى دە باسىمداۋ بولىپ تۇرعانى ءوز الدىنا, ءوز قازاعىڭنىڭ جارتىسىنان استامى دا وزگە تىلمەن كۇندەرىن كورىپ ءجۇرگەنى جانە دە بار. تاعى دا ورىس ءتىلىن مانسۇق ەتۋ ارقىلى ءبىز ەڭ اۋەلى ءوز دامۋىمىزدىڭ سۇيرەتپە لوكوموتيۆىن كەرى تارتىپ, كەرى شەگىندىرىپ تاستار ەدىك تە, ونسىز دا كوسموستىق شاپشاڭدىقپەن باياعىدا-اق بىزدەن قارا ءۇزىپ, قارىشتاپ ۇزاپ كەتكەن وركەنيەتتىڭ شاڭىن قاۋىپ, كوشتىڭ سوڭىندا قالىپ قويارلىقتاي جاعداي تۇردى. تاعى دا. . . تاعى دا. . . قايتپەك كەرەك دەگەن ساۋال الدى توستى!
ەلباسى سول ءبىر ءتۇيىنى قيىن ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ الماس ءۇشىن ەڭ اۋەلى قازاقستانداعى بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تىلدەرىنە ەركىندىك بەرىپ, ءورتتىڭ الدىن الدى دا, ءوز ىشىمىزدەگى قىرعيقاباق قىرعىننىڭ بەتىن قايتاردى. بىردەن ءبىر دۇرىس شەشىمنىڭ دە وسى بولعاندىعىن وسى كۇندەرى ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ تە تۇر!
ەل ەركىندىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنىڭ اقيقات بيىگىنەن تۇجىرىم جاسار بولساق, ۇيىعان تىنىشتىعىمىزدىڭ, بۇگiنگi ىنتىماعىمىزدىڭ بەكiگەن iرگەسiن سوگiپ, ونى شايقاعىسى كەلگەن نەبiر نيەتتەر جۇزەگە اسپاي كەلسە, ونىڭ دا بiردەن بiر سەبەبi – قازاقستانداعى بارلىق تiلدەردiڭ تەڭدiگiنەن! تاۋەلسiزدiك جولىنداعى تەڭiمiزدi اۋدارىپ الماي كەلە جاتقاندىعىمىز دا وسى تiلدەردiڭ تەڭدiگiنەن!
بۇل, ارينە, ەڭ اۋەلi ءوز تiلiنiڭ قۇدiرەتi مەن قاسيەتiن تانىعان جانە دە انامىزدىڭ ءتىلى ءوزى باردا, ءوزى تۇرعاندا, قابىرعالى حالقى تۇرعاندا ەشبىر ءتىلدىڭ شاڭىن قاۋىپ قالمايتىندىعىن ەلباسى بىلگەن ەدى, سوعان ءۇنسىز عانا كەپىلدىك بەرگەن دە ەلباسىنىڭ ءوزى بولاتىن. ءدال ءبىزدىڭ ەلباسىداي ءوز انا ءتىلىنىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن تانىعان جاننىڭ عانا وزگە تiلدەرگە زور قۇرمەتپەن قاراي الاتىندىعىنىڭ اقيقاتتىعىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى بiر ۇستانىمى انىق كوز جەتكiزگەندەي بولدى.
– كەڭەستiك جۇيە ىدىراعان سول تۇستا ەلiمiزدiڭ بiرلiگiن دە ساقتاپ قالا الاتىن, بەرەكەسiن دە كiرگiزەتiن بiر عانا ءوتiمدi قارۋ بار ەكەندiگiن, ول – تiل ەكەندiگiن جانە سوعان ارقا سۇيەپ, سونىڭ عانا قۇدiرەتiنە جۇگiنۋ ارقىلى تمد-نiڭ وزگە ەلدەرiن باسقان قالىڭ تۇماننان دا, كوتەرiلiپ جاتقان ايقاي مەن شۋدىڭ لاڭىنان دا, تەكە-تiرەستەر مەن قاقتىعىستاردىڭ سويقانىنان دا ەلiمiز بەن حالقىمىزدى امان الىپ شىعا الاتىن سول تiل, ياعني قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان بارلىق حالىقتاردىڭ تiلدەرi ەكەندiگiن جانە اۋەلگi ەركiندiك پەن ەرiكتi دە سوعان, تاۋەلسiزدiكتi دە سوعان بەرiپ, سوعان ءورiس اشۋ قاجەتتiگiن دە بiردەن ۇعىنا بiلگەن, سول قاعيدانى ۇستانا بiلگەن نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەندiگi بiزدi اۋەلi وسى تۇرعىدان ءسۇيسiندiرسە كەرەك, – دەگەن بۇدان بۇرىنعى ايتقان ءبىر پىكىرىمىزدى وسى جولى دا قايىرا جاڭعىرتا كەتۋدىڭ ورايى دا ورىندى سىڭايلى.
ادامزات پەن دۇنيە مەملەكەتتەرى ەندiگi ارادا بiر-بiرiنiڭ جانە ءتۇرلi ۇلت تiلدەرi تاعدىرى الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشiلiكتەرiن ءدال بiزدiڭ ەلباسىمىز نازارباەۆتاي, ءدال ءبىزدىڭ ەلiمiزدەگiدەي سەزiنە الۋى كەرەك.
سوڭعى جيىرما جىلدىڭ تاريح بەتىنە جازىلىپ قالعان جىلناماسى جادىمىزدان شىعا قوياتىنداي دا بولعان جوق. ءجۇرىپ وتكەن جىلدارىمىزدىڭ ءار كۇنىن سارالاپ, ءبىز بۇگىنگىگە قالاي جانە قايدان كەلدىك دەگەن ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە وي تولعاۋدىڭ جانە دە بۇگىنگى ءتىل ساياساتىن قولداي وتىرىپ, كونستيتۋتسيامىزدىڭ بابىنا جارماسپاي-اق, كەرىسىنشە ەشبىر بايبالام سالماي-اق, بولماي جاتقان تۇسىن تولىقتىرىپ, جەتپەي جاتقان جەرىن جەتىلدىرە ءتۇسىپ ىلگەرى جىلجۋعا ءتيىستىمىز.
* * *
تۇرلاۋسىز تاريح الدىن بولجاتقان با ەدى؟! جاس تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاريحى سول ەلدىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ءوز قولىنا ۇستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاعدىرى, بۇعان كەرىسىنشە ەلباسىنىڭ تاعدىرى قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحى بولىپ قالىپتاستى. بۇل قوس تاعدىر تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرى جانە دە «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قايمانا قازاقتىڭ تاعدىرى بولاتۇعىن! ال ەندى مىڭ ءبىرىنشى رەت ولەر بولساق, قايىرا ءتىرىلۋدىڭ ءمۇمكىندىگى بىزدە جوق تا بولاتىن. قاتال عاسىردىڭ ارانىنا تۇسەر ەدىك تە, ەلىمىزبەن دە, جەرىمىزبەن دە جۇتىلىپ كەتە بارار ەدىك. سونى بارىمىزدەن انىق تا ايقىن سەزىنگەن ەدى حالقىمەن تامىرلى تاعدىرلاس ەلباسىنىڭ جۇرەگى. ءبىزدى سول جۇتىلىپ, جويىلىپ كەتۋگە يتەرمەلەگەندەر دە تابىلىپ جاتتى. ءبىر كۇندىك قانا تىرشىلىگىمىزدىڭ شولاق ويلى حام-قاراكەتىمەن سول اران اپانىنا قاراي اۋەلى دالاقتاي جۇگىرگەن دە ءوزىمىز بولدىق. ءبىز ءوز بەتىمىزبەن ەل بولا المايمىز دەگەندى دە ءوزىمىز ايتتىق. مىنە, ەل مەن ەلباسى تاعدىرىنىڭ ءبىرتۇتاس ماڭدايىنىڭ تاسقا سوعىلار تۇسى وسى ەدى.
سول تۇستا شۋىلداق توپ – نازارباەۆ ءماسكەۋدىڭ ىقپالىنان شىعا الماي قالىپ وتىر, – دەپ تە بايبالام سالىپ جاتتى. وسى اناۋ بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەردەي نەمەسە مىنا ۋكرايندىقتارداي ورىستان بىردەن ىرگەمىزدى نەگە اۋلاق سالمايمىز دەپ تە كىجىندىك. «بىزگە ۋاقىت كەرەك», – دەپ ەلباسى ءوز سابىرىمەن حالقىنىڭ دا سابىرىن ساباسىنا تۇسىرە ءسويلەدى. نەمەسە: «قازاقتىڭ وزىندىك ۇلتتىق قاسيەتتەرىنىڭ قايتا قالىپتاسۋىنا قامقورلىق جاساۋ مەنىڭ پرەزيدەنتتىك تە, پەرزەنتتىك تە پارىزىم. وتانداستارىمنان بولەك ۋايىمىم دا جوق, ولاردان بولەك قايعىم دا جوق. نەنى دە بولسا ەلمەن بىرگە كورەمىن, ەلمەن بىرگە توزەمىن, ەلمەن بىرگە جەڭەمىن, – دەگەن نازارباەۆتىڭ بۇل بايلامدى ءسوزىنىڭ ايتىلعان كەزەڭىنەن بەرگى جيىرما جىلعى ۋاقىت ارالىعىنىڭ انىعىن ايقىنداپ, اقيقاتىن انىقتايتىن دا ءمۇمكىندىك بار قازىر بىزدە.
نازارباەۆ نەنى دە بولسا ەلىمەن بىرگە كوردى, ەلىمەن بىرگە ءتوزدى, ەلىمەن بىرگە جەڭدى! مىنە, اقيقات وسى!
تاۋەلسىزدىك الساق بولدى, ايىمىز وڭىنان تۋىپ, اسپاننان قازىنا قۇيىلىپ, داۋلەتىمىز شالقىپ, شەكەمىز شىلقىپ شىعا كەلەتىندەي كورىنگەنىمەن, كوپ ۇزاماي مۇنىڭ شالا ءۇمىتتىڭ شىلاۋى عانا ەكەندىگى بايقالىپ قالعان-دى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ باسشىلارى بولسا, ولار دا ءوز مەملەكەتتەرىن تەز ارادا جونگە كەلتىرىپ, جوندانىپ شىعا كەلەمىز, بارىنەن بولماسا دا, بىرىنەن الدا بولارمىز دەگەن كەردەڭ كوكىرەكتىك تانىتىپ جاتقان تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ ميحايل لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءسويلەگەن سوزىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن ايتىپ, ايداي الەمنىڭ نازارىن جالت قاراتتى. دۇنيە تىنا قالعانداي بولدى سول ساتتە.
– مۇنىسى نەسى, بۇل قاي ساسقانى, بوداندىقتان ەندى بوسانا بەرگەندە, ەلدى اپارىپ قايتادان باسىبايلى ەتىپ, تاعى دا قۇلدىققا سالماقشى ما؟ – دەپ داۋرىقتى قازاق جۇرتى. ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوز ىشىندەگىلەر دە ءبىز بۇلاردى قاشانعى اسىراي بەرەمىز, قازاقتار ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورە المايتىن بولعان سوڭ دا, بىزگە قايتادان جارماسىپ وتىر دەگەندى ايتۋدان دا تايىنباي, باياعى وكتەمدىگىنە باستى.
جەر بەتىن بىرگە مەكەندەپ وتىرعان ادام بالاسىنىڭ ورتاق تاعدىرى بولا تۇرىپ, وقشاۋلانا ءومىر ءسۇرۋدىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى زالالى مەن زاردابىن سەزىنە دە العان جانە دە ەندىگى ارادا دۇنيەنىڭ اقپاراتتار تاسقىنىنىڭ استىندا قالىپ, عالامتورمەن شىرماتىلىپ وتىرعان جاعدايىندا ءبولىنىپ, بارىنەن دە ءىرگەڭدى اۋلاق سالىپ, ەشكىممەن ارالاسپاي, دارالانىپ داراق قالۋدىڭ ءوزى ابدەن مۇمكىن دە ەمەستىگىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سۇڭعىلا كوكەيى بارىنەن بۇرىن سەزگەن-ءدى. ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق وداق ءجونىندەگى ويى مەن ارەكەتىنە سول تۇستا قولداۋ بىلدىرگەن ءبىر پىكىرىمىزدە «ادامزات مۇددەلەرى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبارىبىر بىرىگىپ, اقىل قوسىپ, بىرلەسىپ ءىس جاساۋ قاجەتتىگىنە ءماجبۇر ەتەتىندىگىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز كۇنى بۇرىن سەزىنىپ, ءبىلىپ ارەكەت جاساپ باعۋدا, – دەگەندى ايتا وتىرىپ, ادام بالاسىنىڭ وي مەن سانا مۇددەلىلىگى بارىنەن دە, ءتىپتى ەكونوميكالىق تا مۇددەدەن قۇندىراق تۇراتىندىعىنا دا سەنگەن ەدىك.
كانە, كونە تاريحتىڭ سوڭعى جيىرما جىلىندا جازىلعان تاۋەلسىزدىك اتتى ءبولىمىنىڭ بەتتەرىن قايتا ءبىر پاراقتايىق تا, وسى كەزەڭدە نازارباەۆتىڭ ايتقان پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىنىڭ مىنا ءبىرىسى ونىڭ كەزەكتى ءبىر ۇپاي, بولماسا ءبىر مەزەتتىك قانا ابىروي مەن بەدەل الىپ قالۋعا تىرىسقاندىعى, ايتقانى ورىندالمادى, دەگەنى كەلمەدى نەمەسە بوس ءسوز بولىپ قالدى ەدى دەيتىندەيى بار ما ەكەن, سونى ءبىر زەردەلەپ بايقايىقشى. سول تاريح بەتتەرى ەلباسىنىڭ ەشقاشان جەڭىل-جەلپى ءارى ويسىز ءسوز سويلەپ, ورىنسىز پىكىر ايتۋعا جول بەرمەگەندىگىن الدىڭىزعا جايىپ سالاتىنى بار. ايتقانى كەلدى دە تۇردى.
قازاق پرەزيدەنتىنىڭ وسىدان ون, ون بەس, ءتىپتى جيىرما جىل بۇرىن ايتقان پىكىرىنە كەزىندە كەردەڭدەپ قۇلاق اسپاي, جۇرە تىڭداعان مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى كەلىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىنا ەندى جارماسىپ جاتقاندىقتارى بۇگىنگى كۇننىڭ تاعى دا ءبىر اقيقاتى.
ءيا, بارىنەن بۇرىن نازارباەۆ ايتقان ەۋرازيالىق وداقتىڭ جالىنا رەسەيلىكتەردىڭ وزدەرى ەندى كەلىپ جارماسىپ وتىرعان جوق پا؟ بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىسىنىڭ ءار مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن قاجەتتى ماڭىزدىلىعىن دالەلدەۋمەن بولعان ەلباسىنىڭ ويى كەدەندىك وداقتىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلگەندىگىن دە كوز كورىپ وتىر. مۇنىڭ سىرى مەن قۇدىرەتى نەدە؟!
تۋا ءبىتتى كيەلى ءبىر قاسيەتىمەن قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ جانە دە ءوز ءداۋىرى وزىنە لايىقتاپ تۋعىزعان ادامزاتتىڭ ەرەكشە, بولەك جاراتىلىسىنىڭ ءبىر پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەر كوكىرەگىنە جاراتقاننىڭ ءوزى تۇسىرگەن اۋەلگى ءارى العاشقى نۇرىمەن دە, ساۋلەسىمەن دە ونىڭ بويىنا قازىنالى اقىل, ءتۇپسىز تەرەڭ وي, سارقىلمايتىن سابىر, توزبايتىن ءتوزىم, جۇيرىك قيال, ەشنارسەمەن پار كەلمەس پاراسات, قايىرىمى مول كوڭىل, كەڭ جۇرەك, شەشىلە سويلەر شەشەن ءتىل مەن ءان توگەر كومەي, كوز جەتىپ كورە دە المايتىندى دا, قۇلاق ءتۇرىپ ەستي دە الماستى دا تاپ باسىپ تاني الار سەزىم قۇيىپ بەرگەن ەدى. سول قاسيەتتى دە كيەلى جاراتىلىس ءوزىنىڭ كيەلى ۇلىن مىڭ پالەدەن قورعاي ءجۇرسىن, ءارى ايبىنى, ءارى ءپىرى بولسىن دەپ قىزىل جولبارىستى يىعىنا بىرگە قوندىرعان-دى.
* * *
ادالدىق – جان تازالىعى! ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ دانالىعى دا, بالالىعى دا مول ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا, قازاق جەرىن مەكەندەپ وتىرعان بارشا ۇلتتار مەن ۇلىستارعا دەگەن جان تازالىعى, ادال ءسويلەيتىن پەيىلى مەن ادال كوڭىلى – ەلدىڭ دە دۇنيە حالىقتارىنىڭ دا باعى! وسى جانە دە بۇرىنعى مىنا ءبىر ويىمىزدى ونان ءارى بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتىمەن تولىقتىرا ءتۇسىپ, ءسوزدىڭ قايىرماسىن قايتادان ءبىر قايىرا سويلەر بولساق, نازارباەۆ – ءبىر ۇلتتىڭ, بولماسا ءبىر حالىقتىڭ قاسىرەتى تۇتاس ادامزاتتىڭ قاسىرەتى ەكەندىگىن ءۇزبەي ايتىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنت! بۇگىنگى كۇنى ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ اياسىنداعى ماسەلەلەر شەشىلگەنىمەن, الەمنىڭ الدە ءبىر بۇرىشىن اشتىق جايلاپ جاتسا, قانشاما باي دا قۋاتتى, قانشاما مىقتى مەملەكەت بولساڭ دا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ىرگەڭ سوگىلىپ, كۇيزەلەرىڭ حاق.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنت الەمدىك دامۋدىڭ ەندىگى پروتسەسىندە ادامزاتتىڭ وقشاۋلانۋىنا جول بەرۋگە بولمايتىندىعىنا, ول ءۇشىن مەملەكەتتەر اراسىندا, ادامدار اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىم بولۋ كەرەكتىگىن ايتىپ تا, سوعان الەم حالقىنىڭ دا, ءوز حالقىنىڭ دا كوزىن جەتكىزىپ, مەملەكەتتەر مەن مەملەكەتتەر, ادامدار مەن ادامدار اراسىندا سەنىم ورنىقتىرۋدى ءسوزىمەن دە, ىسىمەن دە دالەلدەپ كەلە جاتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىرگەمىزدەگى قىرعىزستاندى اۋىر جاعدايدان الىپ شىعۋداعى باتىل دا جاناشىر ءارى بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىمى, نەمەسە ۇزاق جىلعى بەي-بەرەكەتسىز سوعىستان تيتىقتاپ وتىرعان اۋعانستان جاستارىنىڭ قازاق ەلىندە تەگىن وقىتىپ ءبىلىم الۋلارىنا جاعداي جاساۋى, بۇل ەكى ەلگە دە ءالسىن-ءالسىن گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ وتىرۋى وسىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك-ءتى. اشارشىلىق جايلاپ بارا جاتقان سوماليگە دە قازاق ەلى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءجاردەم كورسەتۋى «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ» – دەگەن قازاقتىڭ حالىقتىق قاعيداسىن ۇستانىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ وسى تۇستاعى تاعى ءبىر كەمەڭگەرلىگى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ جاتتى جاتسىنبايتىن, بىرەۋدىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىن وزىنىكىندەي كورىپ شاتتانا الار, وزگەنىڭ قايعىسى مەن قاسىرەتىن دە ءوزىنىڭ باسىنا تۇسكەن تاقسىرەتتەي بىرگە تارتىپ, بىرگە كوتەرىسە بىلەر سول كەمەڭگەر حالىقتىڭ وكىلى ەكەندىگىن الەمگە ءۇنسىز تاراتقانى ەدى.
مىنا دۇنيە الەمىندە قازىر تويىپ تاماق ىشپەۋدەن, ياعني اشتىقتان جانە دە ءتۇرلى ىندەتتەن ءاربىر ەكى سەكۋند سايىن ءبىر بالا ءولىپ جاتاتىن كورىنەدى. كەشە عانا جەر جاھاننىڭ حالقىنىڭ سانى جەتى ميللياردقا جەتتى دەگەن اقپارات تاراتىلدى. وسى ءبىر جاعدايدا ادامزات بالاسى ەندىگى ارادا نە ىستەمەك كەرەك دەگەن ماسەلە ەڭ اۋەلى ۇلكەندى-كىشىلى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ جەتەكشىلەرىن ويلاندىرۋعا ءتيىس ەدى عوي. قۇر جالاڭ دەموكراتيانىڭ جانە دە ادام قۇقىنىڭ ساقتالۋىن عانا اڭدىپ, باعىپ وتىرعانشا كەز كەلگەن كونتينەنتتەگى ادام بالاسىنىڭ اشارشىلىقتان, ءتۇرلى ىندەتتەردەن قىرىلىپ قالماۋىن ويلاپ, ناقتىلى ءبىر قادامدار جاسالۋعا ءتيىستى بولسا, سول ويدى دا, سول ۇسىنىستى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاشقى بولىپ العا تارتقان ەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, «داعدارىستى وڭىرلەر مەن دامىعان ەلدەردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بارلىق ەلدەردىڭ اسكەري بيۋدجەتىنەن 1 پايىز بەرەيىك» دەگەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىدان ون توعىز جىل بۇرىن ايتقان ءسوزىن الەم تۇڭعىش رەت ەستىگەن بولاتىن.
جۇرەگىنە الەم سىيعان, جۇرەگىنە سول الەمدى سىيعىزا دا بىلگەن كەمەل دە كەمەڭگەر نازارباەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسىن ادامزاتقا اراشا ءتۇسۋ كونتسەپتسياسى دەپ قابىلداۋعا ءتيىستىمىز. ادامزات مۇددەسىن شەشۋگە باعىتتالعان بۇرىن سوڭدى ەشكىمنىڭ اۋزىنان شىعىپ كورمەگەن باتىل ءارى ناقتىلى وسى ءبىر ۇسىنىستىڭ ايتىلۋى قۋانتادى. سول ادامزاتقا اراشا سۇراپ, ونى بۇگىنگى قاۋىپ پەن قاتەرلەردەن الىپ شىعۋدىڭ اقىلعا سيارلىق, كوڭىلگە قونارلىق جايىن ايتىپ, ءجونىن كورسەتىپ بەرىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بولۋى ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل ويدىڭ دا جۇزەگە اسار دەگەن ءۇمىتىڭدى مازداتادى دەگەن پىكىرىمىزگە تاعى ءبىر جۇگىنەرىمىز دە وسى تۇس. ويتكەنى, ەلباسىمىز جيىرما جىلدىڭ ىشىندە بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدىڭ الەمدىك ۇلگىسى مەن الەمدىك نوبايىن جاساپ, ونى تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ اياسىندا جەر-جاھانعا جاريا ەتە ءبىلدى.
جۇرەگىنە الەم سىيعان, جۇرەگىنە سول الەمدى سىيعىزا دا بىلگەن دانا دا دارا نازارباەۆتىڭ ادامزاتقا اراشا ءتۇسۋ كونتسەپتسياسىنىڭ كەزەكتى ءبىر تارماعى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى جانە سەمەي اتوم پوليگونىن جابۋداعى تاريحي شەشىمىنە كەلىپ بايلاناتىنى بار. بۇل – ءتاۋەلسىز قازاق ەلى تاريحىنىڭ ابىرويلى بەتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. بۇل – جالپى ادامزات تىرشىلىگى مەن وركەنيەت ماڭگىلىگى ءۇشىن جاراتقاننىڭ ءبىر پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس ەدى. سولاي بولا تۇرا: «بۇل مەنىڭ ەلىمنىڭ جاھانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ۇلى ۇلەسى», – دەپ كۇنى كەشە, ياعني وسى جىلدىڭ جيىرما ءبىرىنشى قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە بولىپ وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ الپىس التىنشى سەسسياسىنىڭ بيىك مىنبەسىنەن وسىلاي ءمالىمدەگەن نازارباەۆ ايداي الەمگە وزگە ەمەس, ءوز ەلى, قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن تاعى دا ءبىر اسپانداتتى دا, جاڭا ءجۇزجىلدىقتىڭ جاھاندىق پروبلەمالارىن دا العا تارتتى.
الەمنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن باۋىرىنا باسىپ يەمدەنىپ جانە دە جەر شارىنىڭ ءار تاراپىنا ءامىرىن جۇرگىزىپ, ايتقانىن ىستەتىپ كەلگەن كەشەگى كەڭەستەر وداعى ىدىراعان تۇستا, دۇنيەنىڭ قايتا ءبولىسى ءۇشىن جاڭا قاقتىعىستار وشاعىنداعى ساياسات قازانى بۇرق-سارق قايناپ, وق اتىلىپ, جارىلىستار ءدۇمپۋى ەستىلىپ جاتقاندىعىنا قاراماستان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوز قولىنداعى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى بۇگىنگى ادامزات الدىنداعى جانە دە جالپى وركەنيەتتىڭ بولاشاعى جولىنداعى ۇلى ەرلىگى بولاتىن, – دەگەن ويىمىزدى بۇرىن دا ايتقان ەدىك. وسى ءبىر ەرلىگىمەن-اق دۇنيەگە ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جانتالاسىپ باققان الىپ دەرجاۆالاردى ساباسىنا ءتۇسىرىپ, سابىرىن ساقتاپ قالعان, الەمگە جويقىن قارۋى جوق ارلى قولىن ۇسىنعان نازارباەۆتىڭ وسى ءبىر قادامى باۋىرىن جەردەن ەندى-ەندى كوتەرە باستاعان قازاق ەلىنىڭ جانە ونىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن شالعان تاريحي قۇرمالدىعى ەدى. سول قۇرمالدىق قايىرىمەن بولدى!
جۇرەگىنە الەم سىيعان, جۇرەگىنە سول الەمدى سىيعىزا دا بىلگەن پاراساتتى دا پايىمدى نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋىنىڭ جالپى عالامدىق تاريحي ماڭىزىنىڭ جىل ساناپ ەمەس, كۇن ساناپ ارتىپ وتىرعاندىعىن دۇنيە جۇرتى مەن مەملەكەتتەرى ەندى-ەندى سەزىنە دە باستاعانداي. سونى سەزىنگەن سايىن, قازىرگى دۇنيە الەمىندەگى يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ جيناقتالۋىنىڭ جانە دە وسى ءتوڭىرەكتە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايىنا وراي الەم مەملەكەتتەرىنە تورەلىك, بولماسا بيلىك ايتىپ, ءجون سىلتەۋگە ءبىر عانا ادامنىڭ, نازارباەۆتىڭ عانا قۇقى بار! ويتكەنى, نازارباەۆتىڭ الەم الدىنداعى ارى تازا!
* * *
جۇرەگىنە الەم سىيعان جانە دە سول ءجۇرەگىندەگى الەمنىڭ مۇراتتى تاعدىرىن ويلاي بىلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازىر الەمنىڭ سەنىمدى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ەندىگى ارادا قازاقستاندىق قوعام عانا ەمەس, بۇدان بىلاي ءالەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ وزدەرى دە نازارباەۆتىڭ اقىل-ويىنا جۇگىنىپ وتىراتىندىعى حاق. قازاق پرەزيدەنتى ءبىر عانا ۇلتتىڭ پەرزەنتى, ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ باسشىسى ەمەس, ول تۇتاس ءبىر الەمنىڭ جاناشىرى, سول الەمنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن بولجاپ, ساليقالى دا سابىرلى وي ايتا الار جانە دە ىزگىلىكتى ءارى باتىل قادام جاساي دا بىلەر, سوعان قابىلەتى مەن قارىمى, دارالىعى مەن دانالىعىنىڭ دا جەتەرلىگىنە ەشكىمنىڭ ءشۇباسى قالماعانداي وسى كۇندەرى.
«تاريح ادامزاتتىڭ ءاربىر جاڭا ءداۋىرىنىڭ الدىنا كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەر قويادى. بۇگىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە ءححى عاسىرداعى جاھاندىق ترانسفورماتسيا قيىندىقتارىنان لايىقتى ءوتۋ. بارلىق ۇلتتاردىڭ اراسىنداعى سەنىم مەن بىرلىك – الەمنىڭ ادىلدىكپەن جاڭادان قۇرىلۋىنىڭ نەگىزى», – دەگەن وي ايتادى ەلباسى. كەلەشەكتىڭ كەمەل ويى وسى بولسا كەرەك-ءتى!
ەۋرواتلانتيكا جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە سول سەنىم مەن بىرلىكتى ورنىقتىرۋدىڭ تاريحي قادامى تاعى دا قازاق جەرىندە جاسالدى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك ءجانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزۋ ارقىلى نازارباەۆ ۇزاق جىلدار بويى ءۇنى شىقپاي كەلە جاتقان وسى ۇيىمنىڭ بەدەلىن ساقتاپ قالا الدى جانە وسى ۇيىمنىڭ توقتاپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان جۇرەگىنە ءنار بەرىپ, ساناسىنا تىڭ ويلاردان دەم سالىپ, قۋاتتاندىرىپ, رۋحتاندىرىپ جۇرە بەردى دەگەن ويىمىزدى ساباقتاي وتىرىپ, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ۇسىنعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن ءاوسش-ءتىڭ كەلەشەكتەگى الەۋەتىن بىرىكتىرىپ, ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرىڭعاي پلاتفورماسىن قۇرۋ يدەياسى ءبۇگىنگى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ العى شارتى بولۋىمەن تاريحي ماڭىزعا يە بولا تۇسەرى بار. ەگەر دە ادامزات تەز ارادا نازارباەۆتىڭ ايتىپ وتىرعان وسى تۇجىرىمىن جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى شارتى مەن قۇرالى ەكەندىگىن ۇعىنىپ, سونى باسشىلىققا الىپ, ونى جۇزەگە اسىرا الماسا, ەرتەڭ كەش بولۋى دا ابدەن مۇمكىن.
جۇرەگىنە سىيعان بۇگىنگى دۇنيە الەمنىڭ سارىپ بولعان سىرقاتىنا ەم ىزدەپ, مازاسىز كۇي كەشىپ جۇرگەن ەلباسى ءالى دە قاراپ قالىپ وتىرعان جوق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازىر قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ وتىرعاندىعىن نەعۇرلىم ءتيىمدى پايدالانىپ قالۋ ءۇشىن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتۋ جونىندەگى اۋەلگى ىزگى ويى مەن ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ امالدارىن دا جاساپ باعۋدا. سولاردىڭ باستىسى ءارى ماڭىزدىسى بولىپ سانالاتىن يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى ءۇن قاتىسۋدى العا جىلجىتۋ, يسلاموفوبياعا قارسى تۇرۋ ارەكەتتەرىن نازارباەۆتان باسقا قولعا الىپ, ىڭعايلاستىرار ىزگى ويلى, پاراساتتى ءبىر ساياساتشىنىڭ بۇگىنگى ءتىرى تاريحتىڭ ساحناسىنا ازىرگە شىعا دا قويماعاندىعىن الەم كورىپ تە, ءبىلىپ تە وتىر. مۇنداعى باستى وي, نەگىزگى سارابدال مىندەت ونسىز دا ءبىر-بىرىنەن الشاقتاپ, ارا جىكتەرى سوگىلىڭكىرەپ بارا جاتقان شىعىس پەن باتىس وركەنيەتتەرىنىڭ كوزقاراستار قاراما-قايشىلىقتارىنا, تەكە-تىرەستى قاقتىعىستارىنا ونان ءارى جول بەرمەۋ ارقىلى جالپى ادامزات قۇندىلىقتارىن جانە دە سول ادامزاتتىڭ ەندىگى ارادا ءوزىن ءوزى ساقتاپ قالۋ, ءوز تىرشىلىگىن قۇتقارىپ قالۋ كونتسەپتسياسىن العا تارتادى ەلباسى.
قازىرگى كەزەڭدە سول ءتۇرلى قاقتىعىستار مەن داۋ-جانجالداردىڭ نەگىزگى وشاعى دا شىعىستا تۇر. دۇنيە جارالعالى تىرشىلىككە ءنار بەرىپ كەلە جاتقان, ادامزات ءوركەنيەتىنىڭ باستاۋى بولعان, جاقسىلىقتىڭ ساۋابى, جاماندىقتىڭ وبالىن جان يەسىنەن بۇرىن ايتىپ, بۇرىن ءبىلىپ كەلە جاتقان شىعىستىڭ بۇگىنگى كۇنى سول وركەنيەت تىرشىلىگىن جويىپ جىبەرەتىندەي قۇبىجىققا اينالۋىنىڭ سىرى جەر شارىنداعى مەملەكەتتەردىڭ قۋاتتىلارىنىڭ ءالى دە بولسا السىزدەرگە ۇستەمدىك ەتۋ امبيتسياسىنان ارىلا الماي وتىرعاندىعىندا جاتسا كەرەك. ەڭ اۋەلى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تاراتپاۋ ادامزات تىرشىلىگىن ساقتاپ قالۋدىڭ قازىرگى بىردەن ءبىر توتە جولى دا وسى, بۇگىنگى كۇن ساياساتىنىڭ ءبىر ۇستانىمى دا وسى ەكەندىگىن ايتۋ ارقىلى نازارباەۆ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ قانداي دا ءبىر بولماسىن جانە دە كەز كەلگەن تەتىگىن ءوز ۋاقىتىندا ءتيىمدى پايدالانىپ قالۋ جانە دە سول ءمۇمكىندىكتى ءجىبەرىپ الماۋ ءۇشىن الەم ساناسىنا وي تاستاپ-اق كەلەدى. اسىلىندا ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ وسى ءبىر العىر ويى مەن باتىل قادامى مىنا ۇلپىلدەپ تۇرعان دۇنيەنى كەزەكتى ءبىر الاپات اپاتتان امان الىپ قالۋدىڭ جانە دە ءتونىپ تۇرعان سول اپاتتىڭ الدىن الۋدىڭ العى شارتى ەكەندىگىن اۋەلى سول دۇنيەنىڭ ءار ءتىرى پەندەسىنىڭ ءوزى سەزىنە دە الۋى كەرەك.
– ادامزات ەنەرگيانىڭ قۋاتتى كوزدەرىن باعىندىردى. الايدا تابيعي ستيحيالار تەگەۋرىنىنىڭ الدىندا دارمەنسىز. كەدەيشىلىك پەن جوقشىلىق ءتىپتى ەڭ باي جانە داۋلەتتى ەلدەردە دە كورىنىس تاۋىپ جاتىر. ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق ءتوزگىسىزدىك ۇشقىندارىن ءتىپتى تولەرانتتىلىق داستۇرلەرى بەرىك دەگەن ەلدەردىڭ ءوزىندە تەجەپ تۇرۋ قيىنداپ بارادى. جاپپاي اقپاراتتانعان الەمدە ەلەكتروندى ەكسترەميزمنەن قورعانۋدىڭ سەنىمدى قۇرالى جوق, – دەپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى دا سول بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەسىنەن ەشكىم ءالى الاڭداماي دا جانە دە ەشكىم ءالى اڭداماي دا وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلەنى العا تارتتى. ەلباسى نەنى مەڭزەپ, نەنى ايتپاقشى ادامزاتقا؟! ۇعار جان بار ما؟!
ادام بالاسىنىڭ جانى مەن تابيعاتتىڭ ءتىرى دۇنيەسى اراسىنداعى بىرەگەي تامىردىڭ ءۇزىلىپ بارا جاتقاندىعىن جانە سول سەبەپتى دە ولاردىڭ ءبىرىن ءبىرى سەزىنە الماۋى سياقتى قاسيەتتەرى سۇيىلعان سايىن ەكەۋىنىڭ دە, ياعني ادام بالاسىنىڭ دا, تابيعاتتىڭ دا قاتىگەز ءولى دۇنيەگە اينالارىن سەزىنەدى ەلباسىنىڭ جۇرەگى. ادام بالاسى تىرشىلىكتىڭ, وزگەنىڭ ەمەس ءوز ءتىرشىلىگىنىڭ تامىرىن قيىپ الماس پا ەكەن؟!. مازاسى كەتىپ, شىرقى بۇزىلا باستاعان ءتىرشىلىكتىڭ ءتىپتى وسى بىزدەن دە, ادام بالاسىنان دا كوڭىلى قالىپ تۇرعان جوق پا ەكەن؟! الدەبىر كۇش يەسى ماڭگىلىك جاراتىلىستىڭ كوك اسپانىنان جاي ويناتىپ, شىر اينالعان جەر شارى مەن جەر جاھاننىڭ توپىراعىن توزاڭ قىلىپ, ورمان-توعايىن كۇل ەتىپ, ماڭگى مۇزداقتارىن ەرىتىپ, جانارتاۋلارىن اتقىلاتىپ, وزەن-كولدەرىن ارناسىنان شىعارىپ, مۇحيتتارىندا الاپات داۋىل تۇرعىزىپ, ءورتىن جالماڭداتىپ سول تىرشىلىك ءوز يەسى بىزگە, ياعني ادام بالاسىنا دەگەن ءوز نارازىلىعىن دا, اشۋى مەن ىزا كەگىن دە ايتىپ قالىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. سونى سەزەسىڭ دە تىرشىلىكتىڭ الدىندا تىزەرلەپ تۇرىپ كەشىرىم سۇراپ, ءبىزدى ءوز راحىمىڭنان قالىس قالدىرا كورمە دەپ جالبارىنعىڭ كەلەتىن كەز دە كەلگەن سىڭايلى ما دەپ ويلاناسىڭ.
الەمدى تەربەپ تۇرعان ەلباسىنىڭ ءجۇرەگى, مىنە, وسىنى ايتادى ادامزات بالاسىنا. وسىنى ايتادى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەسىنەن تاعى دا قازاقستاننىڭ اتىنان جاھاندىق ەنەرگيالىق ەكولوگيالىق ستراتەگيا قابىلداۋدى ۇسىنادى جانە «جاسىل كوپىر» ەكولوگيالىق باستاماسىن كوتەرەدى. بۇل ماسەلە كەلەسى جىلى ريو-دە- جانەيرودا وتەتىن مىڭجىلدىق سامميتىنە شىعارىلماقشى. قازاقستان باسشىسى بۇلار جاڭا ءجۇزجىلدىقتىڭ وزەكتى ماسەلەسى ەكەندىگىن ايتادى دا, ەندىگى ارادا ادام بالاسى ءوزىن قورشاپ تۇرعان ورتانى, ياعني باسقا ەش تىرشىلىك يەسى ەمەس, ءبىر ءوزى عانا زالالىن تيگىزىپ, زاقىمداپ, ءتىپتى ويرانىن شىعارعان, ادام بالاسىنىڭ كۇنبە-كۇنگى تىرشىلىگىنىڭ قۇربانى بولىپ بارا جاتقان تابيعات پەن ونىڭ بايلىعىن, سونىڭ ەندىگى قالعان رەسۋرسىن ۇقىپتى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى ماڭگىلىكتىڭ ماڭگىلىك ءماسەلەسى ەكەندىگىن سەزىنە ايتادى, الاڭداپ ايتادى.
ەلباسىنىڭ ادامزاتتىڭ بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى تىرشىلىگىنە قاتىستى كەز كەلگەن ءماسەلەنى بۇركەمەلەمەي, جاعدايعا ناقتىلى ءارى اشىق باعا بەرىپ وتىرۋى الەمدىك ساياساتتىڭ تامىر بۇلكىلىن بىرقالىپتى ۇستاپ تۇرۋعا اسەر ەتىپ كەلەدى ءاردايىم. اقيقاتتى ايتۋ ارقىلى ويلاندىرۋ جانە دە ويلاندىرۋ ءۇشىن دە ويلاي ءبىلۋ ارقىلى اسىعىس-ۇسىگىستىك جاعدايدا شەشىم قابىلداماۋعا ۇيرەتۋىندە كەمەل ساياساتشىنىڭ كەمەڭگەرلىگى دە, كورەگەندىگى دە جاتىر. بۇرىننان بەرگى وسى ءبىر پىكىرىمىزدى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اعىمداعى جاھاندىق داعدارىسقا الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ الىپ كەلگەندىگىن, الايدا سول اقاۋدى جويۋعا اۋزىن ايعا بىلەپ جۇرگەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ ق ۇلىقسىز بولىپ وتىرعاندىعىن, مۇنىڭ سوڭى جاھاندىق داعدارىسقا ۇرىندىراتىندىعىن دا باسا, باتىرا ايتقاندىعى دا تاعى ءبىر قۋاتتاي تۇسەرى بار. ەلباسىنىڭ وي الەمى سول الەمدى ءتيىمدى الەمدىك ۆاليۋتالىق رەزەرۆى بار, الىپساتارلىق كاپيتالعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان جاھاندىق ەكونوميكالىق باسقارۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قۇرۋ جانە دە جاھاندىق رەتتەۋ تۋرالى پاكت جاساۋ ارقىلى باسقارۋدى العا باتىل تارتادى. ءويتكەنى, ەڭ اۋەلى جاھاندىق اشتىق پەن وسە ءتۇسىپ وتىرعان سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ قاجەت دەيدى ەلباسىنىڭ وي الەمى.
مىنە, دۇنيەنىڭ ەسىن جيعىزارلىق پىكىرىمەن جەر-جاھاننىڭ جايىنا الاڭداۋلى كوڭىلىمەن ءۇن قاتىپ وتىرعان الەمنىڭ №1 بەيبىتشىلىك ەلشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەگەمەندىك تەڭدىك قاعيداتىنا ساي قۇرىلعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دا قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىق قاعيداتىنىڭ ۇستانىمى كوپ جاعدايدا ەروزياعا ۇشىرايتىنىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دە جاسىرمادى. جالپى, ادامزات ءمۇددەلەرىنە اراشا ءتۇسىپ, قورعايدى دەگەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سياقتى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ كەي جاعدايدا جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ىقپالىندا قالىپ قوياتىندىعىن دا بۇركەلەمەستەن ايتا ءبىلدى جانە مۇنىڭ ۇلتتار اراسىنداعى سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرۋى ءمۇمكىن دەگەن ءبىر شەتى كورىنىپ تۇرعان شىندىقتى دا جايىپ سالدى. سونىمەن بىرگە, ەلباسى پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىن قولدايتىندىعىن دا جانە مۇنىڭ تاريح تارازىسىنداعى قيىن ماسەلە ەكەندىگىن دە, الايدا تاياۋ شىعىستا مۇنسىز تۇراقتى بەيبىتشىلىك ورناۋىنىڭ ءوزى ءمۇمكىن ەمەستىگىن دە كورەگەندىلىكپەن ايتىپ وتىرعاندىعى ەندىگى ارادا اقيقاتتىڭ ايناسى ىسپەتتەس ءوزىنىڭ ماڭىزدى قالپىمەن تاريح بەتتەرىندە جازۋلى تۇراتىن بولادى.
ءدۇبىرلى ءداۋىردىڭ وتتى شاعىنداعى مەملەكەتتەر مەن قۇرلىقتاردىڭ, جەر شارىنىڭ عاسىرلار توعىسىنداعى تىنىشتىعى, جەر-جاھاننىڭ ساۋلىعى, ادامزاتتىڭ اماندىعى, ەڭ باستىسى قازاق بالاسىنىڭ باعى ءۇشىن كەمەڭگەرلىكتىڭ كەمەل ويىمەن ءاردايىم الاڭداۋمەن كۇن كەشىپ جۇرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ءبىز ماقتان تۇتامىز. قازىر ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ ەسىمى بەيبىتشىلىك جونىندەگى نوبەلدىك سىيلىققا لايىقتىلاردىڭ قاتارىندا اتالىپ ءجۇر. ابدەن ورىندى دەيمىز! بارشا دۇنيە جۇرتىنىڭ وسىنى ايتارىنا دا سەنىمدىمىز!
جابال ەرعاليەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
استانا.