جاڭارعان جاركەنت

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارنايى جوباسى: جاسامپازدىق جەمىستەرى

جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان يگى ىستەردىڭ ارقاسىندا ءاربىر ءوڭىرىمىز وزگەرىپ, ءومىرىمىز جاقسارىپ كەلەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي وركەندى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن ماتەريالداردى تۇراقتى جاريالاپ تۇرادى.   تومەندە الماتى وبلىسىنداعى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى  جاركەنت قالاسىنان فوتورەپورتاج بەرىلىپ وتىر. جاركەنت. ەلىمىزدىڭ قىتايمەن شەكتەسەتىن شەتكى نۇكتەسى بۇل. ىرگەتاسى سوناۋ 1882 جىلى قالانىپ, باسقا ايماق­تارعا قاراعاندا وركەنيەتتىڭ باس­تاپ­قى جەتىس­تىك­تەرىنىڭ جەمىسىن ەرتەرەك تات­قان قالالار قاتارىنان سانالادى. مۇندا ۇساق قولونەرشىلەر مەن ساۋدا-سات­تىق­تىڭ العاشقى باستامالارى ورىستەگەن. ويتكەنى, گەوگرافيالىق ور­نالاسۋى وعان جان-جاقتى مۇمكىندىك تۋعىز­عا­نىن كورەمىز. سونداي-اق شاھاردا ەجەلگى ساۋلەت نىساندارى دا ءوزىنىڭ ايشىقتىعىمەن كوزگە تۇسە­دى. ماسەلەن, قۇرىلىسىنا بىردە-ءبىر شەگەسىز باعا­نالاردى قيىپ, قاشاپ قيۋلاستىرعان جانە اسەم وي­مىش, نازىك ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن, مۇنا­را­سىنىڭ بيىكتىگى 19 مەتر جاركەنت مەشىتى 1892-1895 جىل­دارى سالىنسا, بۇگىنگى ۇرپاققا ول ءدىنىمىزدىڭ بەرىكتىگى وتكەن عاسىرلاردان تامىر تارتقانىن ايعاق­تاپ, ىزگى ەرەكشەلىگىمەن تانىلىپ تۇر. دانا حالقىمىز: «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا», دەگەن عوي. 1928 جىلدان اۋدان ورتالىعى اتانعان جاركەنت شاھارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىندا تانىماستاي تۇرلەنىپ, ساۋلەتتەنە ءتۇسۋ­دە. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە وسى جەردەن شىق­قان سەگىز بىردەي قىراننىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانى حالىق ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. بەيبىت ەڭبەك­تەگى بەرەكەگە نەگىز بولعان, ۇتىمدى ۇيىم­داستىرۋ­شى ەكى مارتە ەڭبەك ەرى نيكولاي گولوۆاتسكيدىڭ اتاق-داڭقى جەرلەستەر ماقتانى­شى. سونىمەن قاتار, جىلقىشى بەركىنباي ساينازاروۆ, شوپان ايتبالا ابدانوۆا, جۇگەرىشىلەر كۇلاش ايتجانوۆا, ءماريام نيازوۆا, اداليات زاينالدينوۆا, ءالىم­جان باقتاەۆ تۋعان جەردىڭ ىرىس-بەرەكەسىن ارت­تىرۋ­دا ەڭبەكتىڭ تاماشا ۇلگىسى بولا ءبىلدى. «ەرلىك ەلگە مۇرا, ۇرپاققا – ۇران» دەگەندەي تاۋەلسىزدىكتى اڭساپ, كەشەگى جەلتوقسان كوتەرى­لى­سىندە نامىس وتىن جاعىپ, ادىلدىك ءۇشىن جانىن قي­عان ەربول سىپاتاەۆ پەن ءلاززات اسانوۆا جار­كەنت­­تىكتەردىڭ ەرلىك ءداستۇرىنىڭ جالعاستىعىن پاش ەتەدى. قالانىڭ قاق تورىندە قوس قاھارمانعا ور­نا­تىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولسا, جاستار ولاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سار­تۋدا دا اۋقىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلعان. بيىل شاھارداعى بەس كوشە جوندەۋدەن وتسە, 15922 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا تۇسكەن. جاركەنتتىكتەر وتكەن مەرزىمدە اۋىل شارۋاشى­لىعى سالاسىندا ءونىم كولە­مىن 10 ملرد. 948,8 ملن. تەڭگەگە جەتكىزسە, ونەركاسىبى دە قالىپتى دامۋ باعىتىندا ەكەنىن كورەمىز. سوڭعى جىلدارى عانا شاھاردا بىرنەشە ىرگەلى ونەركاسىپ ورىندارى سالىنىپ, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. ماسەلەن, قالاداعى جۇگەرى دانىنەن سىرنە, كراحمال جانە باسقا دا ءونىم شىعاراتىن زاۋىت, «مال ونىمدەرى» كاسىپورنى, قاپ شىعاراتىن تسەح, تاعى باسقا دا نىسانداردىڭ سالىنىپ, پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلۋى اۋدان ورتالىعىنداعى تىرشىلىك قازانىن قايناتا ءتۇستى. شاھار جۇرتشىلىعى ەندى «جەتىگەن-قورعاس» تەمىر جولى, «التىنكول» جانە باسقا دا ستانسالار مەن «دوستىق» گيدروۋزەلى, «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حا­لىق­ارالىق ورتالىعى ءجا­نە تاعى باسقا قۇرىلىس نىساندارىنىڭ تاۋەلسىزدىك تويى قارساڭىندا اشىلۋىن اسىعا كۇتۋدە. بۇل جاڭا­لىق حالىقتىڭ تىرشىلىگىنە وڭ وزگەرىس اكەلەتىنى ءسوزسىز. جاركەنتتە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدار­لا­ما­سى­مەن 125 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باستاۋ جوس­پار­لان­عان. شاھاردا جەكە ۇيلەرگە ارنالعان ين­جە­نەرلىك-كوم­مۋ­نيكاتسيالىق ينفراقۇرلىمدى دامى­تۋ جانە ورنا­لاستىرۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاپقان. مۇندا سونداي-اق اتامەكەنىنە ارمان ارقالاپ جەتكەن مىڭعا جۋىق مۇشەسى بار 244 ورالمان وتباسىنىڭ وسى مەكەنگە بالداي باتىپ, سۋداي ءسىڭۋى ءۇشىن اكىمدىك تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالعان. وسىنى ۇعىنىپ, تۇسىنگەن ولار دا ءومىردىڭ تىزگىنىن قولدارىنا الىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتۋدە. اۋداندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قا­زاق­­ستان حالقىنا ارناعان بيىلعى ءداستۇرلى جول­داۋى­نان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقسا­تىن­دا­عى جۇمىستار جالعاسىن تاپقان. ماسە­لەن, وسەك وزەنى­نىڭ جو­عارعى جاعىنان گەس سالۋ, وسى جەردەن سۋ جۇيە­سىن تار­تۋ ارقىلى جاركەنت جانە 30 مىڭ حالقى بولا­تىن قورعاس قالاسى مەن تاعى باسقا ەلدى مەكەندەردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كۇن ءتار­تى­بىندەگى نەگىزگى مىندەت. «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ساۋدا ورتالى­عى­نىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى الدا ۇلكەن ينۆەس­تيتسيالىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. اۋدان اۋماعىندا ەركىن ەكونومي­كالىق ايماق­تىڭ قۇ­رىلۋى, باتىس قازاقستاننان كورشى ەل – قىتايعا كەلەتىن گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جوباسى­نىڭ جوسپارلانۋى, ىلە بويى جاعالاۋىنداعى قۇن­دىز­دى جانە سارپىلداق ۋچاس­كەلەرىندە مۇناي جانە گاز كوزدەرىن انىقتاۋ بويىن­شا بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋى, بىرىنشىدەن, جاركەنت جەرىنىڭ كەلەشەكتە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايى­نىڭ تەز وزگەرۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. ەكىنشى جا­عى­نان بۇل شاھار حالقىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءيا, جاڭارعان جاركەنت جەرىندەگى بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى جالعاساتىن جۇمىستار تاۋەلسىزدىگى­مىز­بەن بىرگە كەلگەن قۇندىلىقتار ەكەنى داۋسىز. وسىلايشا ەلىمىزگە يگىلىك, بەرەكە مەن بايلىق اكەلەتىن ءۇردىس­تەر­دىڭ ەل مەرەيىمەن ساباقتاس ەكەنىن ماقتانىشپەن قا­بىل­داعان قالا حالقى وعان وزدەرىنىڭ قارىمدى قابىلەتتەرىمەن ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلۋدا.       ارنايى بەتتى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ  الماتى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كۇمىسجان بايجان.