ايگىلى ناۋرىزباەۆتان ءدارىس العان تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى

سونىمەن... ەكەۋارا شۇيىر­كە­لە­سىپ وتىرىپ, اڭگىمە ءوربىسىن دەگەن نيەتپەن تىكەڭە «مۇسىنشىلىك ونە­رگە دەگەن قۇمارلىق قالاي پاي­دا بولدى» دەيمىن عوي. – مەنى ءمۇسىنشى قىلعان تۋعان اۋىلىم بايىرقۇمنىڭ ىرگەسىن جاناي اعىپ جاتقان سىردىڭ توپىراعى مەن ساز-بالشىعى, – دەدى اعامىز. 

تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى جاستايىنان تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتى مەن تاريحىنا قانىعىپ وسكەن. قازاقى جىر-داستانداردى جاستايىنان تىڭداپ, اتالارى ايتقان اڭىز-اڭگىمە كەيىپكەرلەرىن بالاڭ ساناسىنا ۇيالاتىپ, ولاردىڭ قيالداعى عاجايىپ بەينەسىن ساز-بال­شىق­پەن سومداپ ويناپتى. باسقا بالالار قىزىق قۋىپ, قىر اسىپ كەتسە تىكەڭ داريانىڭ جا­عا­سىنا جالعىز بارىپ, ءوزى جا­سا­عان الۋان ءمۇ­سىندى قۇمعا ءتى­زىپ قويىپ, ۇزاق ويعا شومىپ, تەرەڭ قيالعا بەرىلەتىن كورىنەدى... قىسقاسى, بوزالا تاڭدا بويىنا دا­رىعان كەيىپكەرلەرىن قالايدا ءتىرىلتۋدى ارماندايتىن. 

ارينە كوڭىلدەگى ۇلكەن ارمان, ۇلى ماقساتتى ۇشتاۋ ءۇشىن ءبىر تالانتتىڭ ازدىق ەتەرىن ول كەزدە تىكەڭ ءبىلدى مە, جوق پا بەيمالىم, بىراق ەشقاشان ەڭبەك ەتۋدەن جا­لىق­­پاپتى. اعامىزدى اتاقتى مۇ­سىنشىگە اينالدىرىپ وتىرعان دا وسى تىنىمسىز ەڭبەگى مەن ونەر­گە دەگەن تاي­عاقسىز قۇش­تارلىعى. 

ايتالىق, تالاپتى جاس ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ الىسقا ۇزاپ كەتە قويماعان. اۋىلدى اينال­سوق­تاپ جۇرگەن بالاعا تۇركىستان قا­لا­سىندا تۇراتىن تۋ­ىس­قان اپايى «بوسقا جۇرگەنشە مۇندا كەلىپ, بالا قاراپ بەرشى» دەپ ءوتى­نىپ­تى. ءسويتىپ تۇركىستانعا بار­عان. بالا قاراعان. بىراق انا ءبىر مۇ­سىن­شىلىككە قۇشتارلىق جا­نىن جاي تاپ­تىرار ەمەس. ءبىر كۇ­نى قالانى ارا­لاپ كەلە جاتىپ, مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى مەك­تەپتى كورىپ قالادى. اۋلاسى كەڭ ەكەن, اتشاپتىرىم. «مىنا الاڭ­قايدى شاڭىن بۇرقىراتىپ بوس قوي­عانشا, ءدال ورتاسىنا باتىر قىز­دىڭ ءمۇسىنىن ورناتىپ, اينالاسىن گۇلمەن كومكەرىپ قويسا عوي!». بۇل جاس جىگىتتىڭ كوكەيىنە تۇسكەن وي­دىڭ ۇشقىنى. ازدان كەيىن تاعى ءبىر وي ۇشقىنى جىلت ەتتى. «وسىنى مەن نەگە ىستەمەيمىن».  تىكەڭ ۇيگە بارىپ قولىنا قا­لام-قاعاز الادى. مانشۇكتىڭ كەۋدە ءمۇسىنىنىڭ جوباسىن جاساپ, الاڭ­نىڭ اينالاسىن كوركەمدەپ سىزىپ, سىزبانى الىپ مەكتەپ ديرەكتورىنا بارادى. كورسەتەدى. باستىق بالانىڭ رياسىز جۇزىنە باجايلاپ ۇزاق قارايدى. تىكەڭ تىرپ ەتپەيدى, نىق وتىر. مەكتەپ ديرەكتورى: «مەن سەنى مۇعالىمدىك شتاتقا جۇمىسقا قابىلدايىن, سەن ونىڭ اقىسىنا مىنا ۇسىنىسىڭدى ويداعىداي اتقار!». «قۇپ». وسىمەن ءسوز ءبىتتى, تىكەڭ ىسكە كىرىستى.

ول زاماندا ءبارى بار, بىراق كاسىبي دۇنيەلەر تاپشى. اسىرەسە ءمۇسىن جاسايتىن ءارتۇرلى مەتالل بۇيىم­دار جوق. قىسقاسى, جيىرما شاقتى كۇندە مانشۇكتىڭ بەي­نەسىن جاساپ, ونى گيپستەپ, بوياپ-جاسقاپ ديرەكتورعا الىپ بارادى. ول بولسا بەت-اۋزى توتىعىپ, ءجۇزىن شاڭ باسىپ, الدىندا تۇرعان جىگىتكە ءبىر قارايدى, كوزىنەن وت شا­شىپ, سوم تۇلعاسى ءتىرى جاننان اينىماي قالعان «مانشۇككە» ءبىر قارايدى. اڭ-تاڭ. «راسىمەن ءوزىڭ جاسادىڭ با؟». تىكەڭ بىلق ەتپەي, ماقتانىشپەن باسىن يزەيدى. ورنىنان اۋىر كوتەرىلگەن باستىق قۇشاعىن كەڭ جايىپ جىبەرىپ «ويپىرىم-اي, بۇلا تاريحتى باۋىرىنا باسىپ جاتقان ەجەلگى مەكەننەن قالعان جۇرناق بايىرقۇمنان دا ءبىر ۇل تۋعان ەكەن» دەپ ەمىرەنە قۇشاقتاپتى. «تالانت تاس جارادى» دەگەن وسى بولار.

ساباقتى ينە ساتىمەن دەگەندەي, مەكتەپ باسشىلىعى ءمۇسىندى ورناتۋ ءىسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىم­داس­تىرادى. شاراعا سول كەز­دەگى وب­لىس­تىق گازەت ءتىلشىسى, قازىر ۇلكەن قا­لامگەر مارحابات باي­عۇت كەلىپ قاتىسىپ, جاپ-جاق­سى ماقالا جازادى. وندا بايىر­قۇمنان ءمۇسىنشى-تالانت تۋعانى ايتىلادى. ءسويتىپ 18-19 جاستاعى جىگىتتىڭ ەسىمى وڭىرگە ەستىلەدى.

* * * جوعارىداعى وقيعادان كەيىن ت.بيناشەۆتىڭ باعى جۇرە باستايدى. ءبىر كۇنى بوگەن اۋدانىنىڭ (قازىرگى ورداباسى) باسشىسى راشيد نۇعىمانوۆ حابارلاسادى. ء«مۇسىنشى باۋىرىم, اۋدا­نى­مىزدىڭ ارىسى قاجىمۇقان با­لۋ­اننىڭ بەينەسىن جاساپ بەرۋگە قا­لاي قارايسىڭ؟». «جاسايمىز». ءسوز ءبىتتى. ءىس باستالدى. اسا اۋىر ەڭبەكپەن قاجىمۇقان بالۋاننىڭ سوم تۇلعاسى جاسالدى. ول اۋدان ورتالىعىنداعى مۇڭايتپاسوۆ مۋزەيىنىڭ الدىنا قويىلدى. اكەسىنىڭ ء«ولى» بەينەسىنە كوز سالعان ۇلى ايدارحان ء«وزىن كورگەندەي بولدىم» دەپ ەڭىرەگەن ەكەن. سول سياقتى, دالانىڭ بۇلشىق ەتىندەي (ق.مىرزا ءالى) بىلەۋلەنگەن ءمۇسىندى كورگەن اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ, مىناداي كەرەمەت ءمۇسىندى جيىرما جاستاعى جىگىتتىڭ جاساعانى مەنى ەرىكسىز ءتانتى ەتتى دەسە, كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ «بۇل بالا دا مەن سياقتى وقىماعان ناعىز سامورودوك تالانت قوي» دەپ تامسانىپتى. 

وسى ەكى ارادا تىكەڭ الماتى قالاسىنداعى قازىرگى ورال تاڭسىق­باەۆ اتىنداعى ساندىك-قولدانبالى ونەر كوللەدجىنە ءتۇسىپ ۇلگەرەدى. جاس جىگىتتىڭ نيەتى مەن تابيعي تالانتىن تاپ باسىپ تانىعان ۇستازى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ «شىراعىم, سەن دە ءوزىم سياقتى بويىنا دالانىڭ دارحاندىعى دارىعان جان ەكەنسىڭ» دەپ ۇلت ونەرىنىڭ وزەگىن بۇزىپ, ءوڭىن اينالدىرىپ, بەت-بەينەسىن بۇزىپ بارا جاتقان ەۋروپالىق ستيلگە ەلىكتەمەي, جولىمدى قۋاتىن جان تابىلدى دەپ, اقتارىلا قۋانىپتى.

وسىلاي ايگىلى ناۋرىزباەۆتان ءدارىس العان تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى وقۋىن اياقتار تۇستا, ديپلوم جۇمىسىنا «كلوۋن» دەيتىن تا­قى­رىپتا ءمۇسىن جاساۋدى ۇيعا­رىپ­تى. ونىسىن سيۋررەاليزم ستي­لىندە اتقارىپ شىققان. «مۇنداي تا­قىرىپتى تاڭداپ الۋىڭىزعا نە سەبەپ؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ءمۇسىنشى: – ۇلكەن قالا الماتىعا كەلىپ, ادامداردىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن بىلمەي كوپ وپىق جەدىم. ادامداردىڭ ءىس جۇزىندە جالعان كلوۋ­نعا اينالىپ كەتكەنىن كەيىن ءبىلدىم دە, وسى وبرازدى مۇسىندەگىم كەل­دى, – دەدى. ءمۇسىندى كورگەن ەمتي­حان كوميس­سيا­سىنىڭ مۇ­شەلەرى ءبىراۋىزدان مويىنداپ, تور­اعا ناۋرىزباەۆقا پىكىر ايتۋىن وتى­ن­گەندە اتاقتى ءمۇسىنشى: «اتتەڭ «ال­تى» دەگەن باعا بولسا عوي, مىناۋ جۇمىس «بەس» دەگەن باعانىڭ ايا­سىنا سىيماي تۇر» دەگەن ەكەن.

* * * كوللەجدى اياقتاعان سوڭ تىكەڭ قازاقتىڭ ءبارىنىڭ باسىندا بار شارۋا – پاتەر جالداۋدىڭ قيىندىعىن 13 جىل كورگەن ەكەن. ءوزى ايتادى: «وسى ءبىر اۋىر جىلداردا, «ايەلىم باس­پانا­لى بولساق دەپ ارماندايدى, مەن شەبەرحانام بولسا ەكەن دەپ ارماندايمىن». قازىر ءمۇسىن­شى­نىڭ ارمانى ورىندالعان. ۇلكەن باسپاناسى جانە اۋلاسىندا اشىپ قويعان «ونەر وردا­سى» اتتى مۋزەي-شەبەرحاناسى بار. مۇندا ستيل­دىك جاعىنان سوناۋ ءحىىى عاسىرعا ءتان كونە تۇر­كىلىك مۇرالاردان باستاپ, مىڭداعان جادىگەر ور­نا­لاسقان. كەزىندە حالىق مۇراسىنىڭ جاناشى­رى وزبەكالى جانىبەكوۆ مارقۇم وسىنداعى مۇ­سىندەردى كو­رىپ, تىكەڭدى «سەن ناعىز دالا اكا­دەميگى ەكەنسىڭ» دەپ باعالاعان دەيدى. 

ءسوز سوڭىندا بويىنا ۇلتتىق مۇراتتى تولىق سىڭىرگەن تالانتتى اعامىزعا «قازىرگى قازاق ءمۇ­سىن ونەرى جايلى پىكىرىڭىز قانداي؟» دەگەن سۇ­راقتى قويىپ ەدىك, وسى ساۋالدى كۇتىپ وتىر­عانداي تىلەۋبەردى مەلدەش ۇلى كۇڭىرەنىپ جۇرە بەردى. – قازىرگى قازاق ءمۇسىن ونەرىنىڭ سورى – قال­تا­لىلاردىڭ ءوز اتا-باباسىنا ارناپ, ءمۇسىن ورناتۋى  ەتەك الىپ بارادى, بۇل تالعامدى جوياتىن بولدى. ونەر ادامدارى اقشا ءۇشىن وسىلاي حالتۋرا جاساۋدا.

ەكىنشىدەن, ەلباسى ن.نازارباەۆ ايتقان تاريحي سانانى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق كودتى وياتۋدا ءمۇسىن يدەياسىنىڭ ما­ڭىزى زور. بىراق وسىنىڭ قۇنىن تۇ­سىردىك. كەڭەس كەزىندە بارلىق اۋىلدا, بارلىق قالادا لەنين ەسكەرتكىشى تۇراتىن, ءدال سول سياقتى بارلىق اۋىلدا ءبىر-ءبىر باتىر بار جانە بىرىنەن-ءبىرى اۋمايدى. ار­كىم ويىنا كەلگەندى ىستەپ جاتىر. ەگەردە ۇلتتىق كودتى وياتقىمىز كەلسە, قازاق فولكلورىنداعى ولمەس كەيىپكەرلەر: تازشا بالا, قوجا­ناسىر, الدار كوسە, تاعى سول سياقتى ەرتەگى كەيىپكەرلەرى – تاۋسوعار, كولتاۋىسار, جەل­اياق­تاردى نەگە سوم­داماسقا, – دەيدى. بۇل پىكىر ءبىزدىڭ دە كوكەيگە قون­دى. راسىندا, قازاقتىڭ بايىرعى تانىمى فول­كلور ەمەس پە؟! ونى كەيىپكەرلەر ارقىلى جاڭ­عىرتۋدىڭ ءجونى بار ەكەنى دە شىندىق.

بەكەن قايرات ۇلى,  «ەگەمەن قازاقستان»