ۋاقىت تالابىنا ساي سانانىڭ وزگەرۋى قاجەتتىگى, اسىرەسە قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ايقىن سەزىلۋدە. جەكە باستىڭ قامىن كۇيتتەپ, بۇرىنعى قالىپپەن, توماعا-تۇيىق ءومىر ءسۇرۋ ەسكى سالت. ەلگە شاپاعاتىڭ تيەتىندەي قارەكەت ەتۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان زامان كەلدى. بۇل تۇرعىدان باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىنا وراي, ادامي كاپيتال ساپاسىن ارتتىرۋ, ول ءۇشىن رۋحاني تۇرعىدان وزگەرۋ, سانانى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعانىن تاعى دا ءبىر قايتالاپ وتەلىك.
ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جاڭا جولداۋىندا قويىلعان 10 مىندەتتىڭ 7-ءسى «ادامي كاپيتال-جاڭعىرۋ نەگىزى» دەپ اتالۋى دا تەگىن ەمەس. «جاڭعىرۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جوقتان باردى جاساۋ دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. بۇرىن بولعاندى, بار نارسەنى قايتادان قولعا الۋ, ودان ءارى دامىتۋ, پايدالانۋ دەگەندى بايقاتادى. ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» ادامي, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا ورالۋ, اتا-بابالارىمىز قالدىرعان رۋحاني مۇرالارعا جاڭا تىنىس بەرىپ, جانداندىرۋ, جالعاستىرۋ, كۇندەلىكتى يگىلىگىمىزگە جاراتۋ, قاستەرلەۋ, سولاردان ءنار الۋ, ماڭگىلىك ەتۋ دەگەندى اڭعارتسا كەرەك. قىسقاشا ايتقاندا, ومىرگە بەيىمدەلە ارەكەت ەتۋ ءۇشىن, كوزقاراس, سانانى, رۋحاني الەمىڭدى وزگەرتۋ دەگەن ءسوز. ول ءۇشىن نە كەرەك, نە ىستەۋ كەرەك؟
بەلگىلى عالىم تۇرسىن جۇرتباي «رۋح ولگەن تۇستان, رۋحاني تاۋەلدىلىككە تەلىنگەن ساتتەن باستاپ ادامزات – اقىل پاراساتتىڭ دەربەس شەشىمىنەن, ۇلت – تاۋەلسىزدىگىنەن, تۇلعا – دارا ويلاۋ جۇيەسىنەن, تالانت – تانىمنان, ادام – ار-وجدان بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال رۋح ەركىندىگىنىڭ كورىنىسى – رۋحاني مادەنيەت, ونەر, ادەبيەت بولاتىن», دەيدى. سانا سىلكىنىسى ۋاقىتتى, ۇدايى جۇيەلى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, شەنەۋنىكتەر, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تۇگىل, جاس ۇرپاق تالىمگەرى دەلىنەتىن مۇعالىمدەر اراسىندا دا جاڭالىققا جانى قۇشتار, وقۋدى قاجەتسىنىپ وتىراتىندار قاتارى سيرەك. زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ فاكتورى دەيتىن بولساق, الدىمەن وقىتۋشىنىڭ وزگەرۋى تيىستىگى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەسى انىق. وسى ارادا ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ تۇرعىسىندا ءاربىر پەداگوگ ناقتى نەندەي قارەكەت جاساپ, ودان قانداي ناتيجەگە جەتكەندىگى تۋراسىندا ەسەپ بەرىپ وتىرسا, قالاي بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. بۇل رەتتە تاربيەشىلەردىڭ وزدەرى ءبىلىم كوزدەرىنە جيىرەك ۇڭىلسە ابزال.
ەلباسى ن.نازارباەۆ جوعارىداعى ماقالاسىندا ء«بىز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس. ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى – بۇلار ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا», دەيدى.
ول تىزىمدە التى الاشتىڭ بالاسى ارداقتاۋى ءتيىس بابالارىمىزدىڭ ءبىرى, ارينە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ دە بار ەكەنى ءسوزسىز. اقىل-پاراسات كۇشى كەمەل, وي-ساناسى زامانداستارىنان وزىق, ءجۇز, ءتىپتى مىڭ جىلدا ءبىر تۋاتىن ازامات دەرلىك ۇلى اعارتۋشىمىز سوناۋ ءحىح عاسىردا ادام ساناسىنا ساۋلە تۇسىرەتىن كۇش-بىلىمدە ەكەنىن ءتۇيسىنىپ, تۋعان حالقىن وقۋعا, ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار قاتارىنا قوسىلۋعا ۇندەدى ەمەس پە؟
ەلباسى ماقالاسىندا «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى» دەپ جازدى. دەمەك, قاي كەزدە بولسىن, قاي ەلدى بولسىن العا جەتەلەيتىن باعا جەتكىسىز قۇدىرەتتى قۇندىلىق ول – ءبىلىم. سوناۋ زامانداعى سىرەسكەن سانانى سىلكىنتۋ قانشالىقتى اۋىر, ازاپتى بولعانىمەن, ىبىراي بابامىز ءبىلىم سالاسىنداعى سان سالالى قىزمەتكە تىڭنان تۇرەن سالىپ, جالعىز ءوزى وسى جولدا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ارپالىسىپ باقتى. وعان مازا بەرمەگەن ءوزىنىڭ وزىق اقىل-ويى, تۋعان ەلگە قولدان كەلگەنىنشە پايدا تيگىزۋگە دەگەن ەرەن ۇمتىلىسى ەدى. رۋحى مىقتى, رۋحاني الەۋەتى تەرەڭ تۇلعا قويعان ماقساتىنا جەتىپ, تاريحتا ماڭگى قالدى. ۇلى اعارتۋشىنىڭ اسىل مۇراسىنا تەرەڭ بويلاماي-اق, ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدا ونەگە بولارلىق كەيبىر قىرلارىنا جەڭىل شولۋ جاساپ كورەلىك.
جيىرمادان ەندى عانا اسقان جاس ىبىراي سوزدەرىن قايتالاپ وقي وتىرىپ, ونىڭ ىنتا-جىگەر, تالپىنىسىنا, حالقى ءۇشىن قايتكەندە پايدالى بولۋعا دەگەن ەرەن ۇمتىلىسى تاڭعالدىرادى. ماسەلەن, 1962 جىلى ن.يلمينسكيگە جولداعان حاتىندا «ەگەر ءتىرى بولسام, بار رۋحاني كۇشىمدى جيناپ, «بالالار دۇنيەسىنەن» بىرەر ماقالانى اۋدارىپ كورەمىن دە, كورىپ شىعۋ ءۇشىن سىزگە جىبەرەمىن» دەگەن ءسوزى بار ەكەن. ىبىرايدىڭ ءاۋ باستان حالىقتىڭ ۇلى بولۋعا بەل بۋعاندىعىن ايعاقتايتىن سوزدەرىن ءتۇرلى جىلدارى جازىلعان ءار حاتىنان وقۋعا بولادى. بۇعان دالەل رەتىندە بىرەر سويلەم كەلتىرسەك جەتكىلىكتى بولار.
«قىرعىزداردىڭ ەسكى تاريحىنان ءبىر نارسەلەر جينادىم, ءالى دە جيناپ ءجۇرمىن, بۇلاردى ءبىر كەزدە سىزگە جىبەرمەكپىن. قازىر قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) ءارتۇرلى ادەت-عۇرىپتارىن زەرتتەۋمەن كوبىرەك شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. ولاردىڭ ادامگەرشىلىگىنە دە ىقپال ەتۋ ءۇشىن, كەلەشەكتە ولاردىڭ پاراقور بولىپ كەتپەۋى ءۇشىن بار كۇشىمدى سالىپ, ارەكەت ەتۋدەمىن. بالالارعا رۋحاني تاريحتان بىلەتىنىمدى ايتامىن», «مەنىڭ جان سالا تالاپتاناتىن سەبەبىم: قايتكەنمەن دە پايدالى ادام بولسام دەۋشى ەم, ال ەندى وسى ماقساتقا جەتىپ كەلەمىن دەگەن وي مەنى بارلىق جاعىنان دا جۇباتقانداي».
ۇلى اعارتۋشى بابالاردان جەتكەن رۋحاني مۇرالاردى جيناستىرىپ, زەردەلەپ, ءوزى دە قازاقتىڭ ادەپ-عۇرىپ, سالت داستۇرلەرىنە قاتىستى ەڭبەكتەر جازىپ, ايگىلى «قازاق حرەستوماتياسى» وقۋلىعىنا حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن اڭگىمەلەر ەنگىزگەنى بەلگىلى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ى.التىنسارين سىندى ۇلى تۇلعا تاعىلىمىنىڭ جاستارعا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋدەگى ماڭىزى زور ەكەنىن كورەمىز.
پيالاش سۇيىنكينا
قوستاناي