ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن ورتاق مۇددە توعىستىرادى

بۇل – ورتالىق ازيا وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى بولعان ەڭ ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى جانە بەسجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ بارلىق قاتىسۋشى ەل ءۇشىن ورتاق مەرەكە – ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا ءوتۋىنىڭ دە سيمۆولدىق ءمانى بار.

تاريحى مەن مادەنيەتى, ءداستۇرى مەن دۇنيەتانىمى ورتاق باۋىرلاس ەلدەردىڭ باسقوسۋى مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماعىن جاراستىرىپ, بايلانىسىن نىعايتۋدا قاشاندا ماڭىزدى ورىن الادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ مۇنداي القالى كەزدەسۋى سوڭعى رەت وسىدان توعىز جىل بۇرىن وتكەن. وسى مەرزىم ىشىندە الەمدە تالاي وزگەرىس بولىپ, نەبىر وقي­عالار ءوتتى. اسىرەسە ورتالىق ازيا اۋما­عىندا ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, ورتاق شە­شىم قابىلدايتىن وزەكتى ماسەلەلەر از ەمەس. سوندىقتان كۇللى حالىقارالىق قاۋىم­داستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىرعان بۇل كەزدەسۋدە مەملەكەت باس­شىلارى وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋ, ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەل­دەر­دىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن ورتاق ماسە­لەلەردى كەڭەسە وتىرىپ شەشۋدى باستى ماقسات ەتتى. 

ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ىشكى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تۇراقتى كونسۋلتاتيۆتىك جۇمىس كەڭەسىن وتكىزۋ تۋرالى باستامانى وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ كوتەرگەن. ال ءوڭىر ەلدەرى كوشباسشىلارى كەزدەسۋىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ بەت-بەدەلىن ايعاقتاسا كەرەك.  سونىمەن اقوردادا وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كەزدەسۋدىڭ بارلىعى ءۇشىن ورتاق كوكتەم مەرەكەسى – ناۋرىزدا ءوتۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار ەكەنىن اتاي وتىرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى, مۇنداي كەلەلى كەزدەسۋ مەملە­كەت­تەرىمىزدىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرىپ, ىن­تىما­عىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن اسا ءتيىمدى. ەكىن­شىدەن, وڭىرىشىلىك ساۋدا مەن ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن ەكونوميكا كو­لەمىنىڭ ارتۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇشىن­شىدەن, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا سەپتىگى مول بولسا, تورتىنشىدەن, تاريحي, ەت­نوستىق جانە مادەني تىعىز باي­لا­­نىستار ءوڭىر حالىقتارىن ءبىر-بىرى­مەن جا­قىنداستىرا تۇسۋگە ىقپالىن تيگىزەدى. 

قازاقستان پرەزيدەنتى كەزدەسۋ بارىسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساياسي ىنتىماقتاستىقتا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ مەن كۇش بىرىك­تىرۋگە دەگەن ورتاق ۇمتىلىس بار ەكەنىنە توقتالدى. بۇرىننان جاراسىمدى بايلانىسى بار مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا كەلگەندە دە تارتىنىپ قالعان ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە ەلباسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن كەزدە نيۋ-يوركتە ورتالىق ازيا ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ جيىنعا قاتىسقانىن جوعارى باعالاپ, ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مۇنداي جاق­سى قولداۋى ەشقاشان ۇزىلمەۋگە ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەس ەلدەر اراسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىن جوعارى باعالاپ, وسى ورايدا ورتالىق ازيا ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەنىن ەرەكشە اتادى. كەزدەسۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قازاقستانمەن بايلانىسى دا جوعارى دەڭگەيدە ەكەنى ايرىقشا ايتىلدى.

– 2017 جىلى قازاقستاننىڭ ءار ەلگە ەكسپورتى 35 پايىزدى قۇرادى. بۇل – اي­تارلىقتاي كورسەتكىش. بۇعان قوسا, ۇكىمەتارالىق كوميسسيا ماجىلىستەرى دە تۇراقتى وتكىزىلىپ جاتىر. شەكا­را­لارىمىزدا جاڭا وتكىزۋ پۋنكتتەرى اشىلىپ, تولقۇجاتتى باقىلاۋ جەڭىلدەي ءتۇستى. ەلدەر اراسىن جالعايتىن جاڭا كو­پىر­لەر مەن جولدار سالىنىپ, اۆيارەيستەر مەن جۇردەك پويىزدار كوبەيدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا مەملە­كەتتەرىمەن بايلانىسىمىزدىڭ جاندانا تۇسكەنىن ايعاقتايدى, – دەدى پرەزيدەنت.

ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرى باسقا مەملەكەتتەرمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىمەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن دە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا ءتۇسۋى قاجەت. 

ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پرە­زيدەنتى كەزدەسۋدىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تۇراقتىلىقتى تەرەڭدەتە تۇسەتىنىنە جانە ونىڭ قورىتىندىسىندا قابىلدانعان شەشىمدەر ەلدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتە­تىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. 

بۇدان كەيىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى س.جەەنبەكوۆ ءسوز الىپ, وڭىردە قالىپتاسقان ماسەلە بويىنشا ورتاق شەشىم قابىلداۋعا دەگەن ۇمتىلىس ەلدەردى ءوزارا جاقىنداستىرا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل كەزدەسۋ مەم­لە­كەتتەرىمىزدىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان دوستىق راۋىشتەگى قارىم-قاتىناسىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. وسى ورايدا اسىرەسە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. وسىنداي جىلى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, قوناقجايلىلىق تانىتقانىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىز شەكسىز», دەدى ول. 

ال تاجىكستان پرەزيدەنتى ە.راحمون ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كولىك-ترانزيتتىك بايلانىستى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالىپ, سۋ جانە ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جايىن قاۋزادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەرروريزم, ەكسترەميزم سەكىلدى قاۋىپسىزدىككە تونگەن سىن-قاتەرلەر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جۇمىلا جۇمىس ىستەپ, ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋىن تالاپ ەتەدى. مۇنداي وزەكتى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ باستى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ءبىر ەلدەگى جاعدايدىڭ ءوزى بارلىق اۋماققا سالقىنىن تيگىزۋى مۇمكىن.

وزبەكستان پرەزيدەنتى ش.ميرزيوەۆ ەلدەردىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكو­نو­مي­كالىق بايلانىستاردى ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. ء«بىزدىڭ بىرلەسە قابىلداعان باعدارلامالارىمىز, شە­شىم­دەرىمىز ءوزارا سەنىمدى نىعايتىپ, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن قۇرمەتىمىزدى ارتتىرا تۇسەتىنى ءشۇباسىز. بۇل حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن باۋىرلاستىقتى بەكەمدەي تۇسۋگە دە اسەر ەتەدى. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرى قاي سالادا دا كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعىن, قولداۋىن ۇدەتە تۇسۋگە ءتيىس», دەدى ول. 

تۇرىكمەنستاننىڭ مەدجليس توراعاسى اكدجا نۋربەردىەۆا ەل پرە­زي­دەنتى گۋر­بان­گۋلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ۇندەۋىن جا­ريالادى. 

– ورتالىق ازياداعى جاقىن كور­شى­لەرىمىزبەن بايلانىستى بەكەمدەي ءتۇسۋ – تۇرىكمەنستاننىڭ سىرتقى سايا­سات­تاعى نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. ءبىز­دىڭ ەل كەڭ كولەمدەگى كوپ سالالى ىن­تىماق­تاستىق ورناتۋعا جانە بىرلەسە قيمىل­داۋعا قاشاندا دايىن. سوندىقتان ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا تۇركىمەنستان دا مۇددەلى, – دەدى ا.نۋر­بەردىەۆا.

كەزدەسۋ اياقتالعاننان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا بريفينگ وتكىزدى.

مەملەكەت باسشىسى الدىمەن ور­تالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدەسۋى ءوزارا تۇسى­نىس­تىك پەن تاتۋ كورشىلىك راۋىشتە وتكەنىن ەرەك­شە اتاپ ءوتتى. باسقوسۋدا وڭىرلىك جانە حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسىلعانىن ايتقان پرە­زيدەنت ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە ناقتى توقتالدى.

– ءبىزدىڭ وڭىرلىك ماسەلەلەرىمىزدى وزى­مىزدەن باسقا ەشكىم دە شەشپەيدى. سوندىقتان ورتاق مۇددە تۇرعىسىنداعى بارلىق پروبلەمانى بىرلەسە شەشۋىمىز قاجەت. وسىعان بايلانىستى ورتاق باسىم­دىقتاردى قاراستىرىپ, الداعى جوسپارلاردى كەڭىنەن تالقىلادىق. سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, كولىك-لوگيستيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, باسقا دا سالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى قارالدى, – دەدى ەلباسى. 

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدەر ارا­سىن­داعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, الەۋەتتى ارتتىرۋعا ءالى دە مۇمكىندىكتەر جەتەرلىك ەكەنىنە نازار اۋداردى. 

–بۇۇ مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى ون جىل ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ورتاشا ءوسىمى 6,2 پايىزدى قۇراعان. بۇل الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن 2,6 پايىزعا ارتىق. ءوڭىر ەلدەرىنىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمى دە وسكەنى بايقالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ دامۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا دا يگى ىقپالىن تيگىزىپ, وڭىرلىك تۇراقتى ەكونوميكاعا قول جەتكىزىلگەن.

ەلباسى ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىكتى قولداۋ باعىتىندا بىرلەسكەن شارالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن جانە ەكونوميكانى جاڭا يننوۆاتسيالىق-تسيفرلى پلاتفورماعا كوشىرۋ, تاريفتىك ساياساتتى وڭتايلاندىرۋ, ترانزيتتىك تاسىمال سالاسىنداعى اكىمشىلىك پروتسەدۋرالاردى جەڭىلدەتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بارلىق ەلدەردىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتاق قۇقىقتىق كوزقاراس تۇرعىسىندا شەشۋ دە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن باسا ايتتى. 

پرەزيدەنت كەزدەسۋ بارىسىندا ۆيتسە-پرەمەرلەر دەڭگەيىندە بەسجاقتى جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس تا قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل كوميسسيا ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ارىپتەستىگىن نىعايتۋدى ماقسات ەتپەك. 

كەزدەسۋدە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ باعىتتارى دا جان-جاقتى تالقىلانعان. وسى ورايدا پرە­زيدەنت قازاقستان ورتالىق ازيا ەل­دەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىن وقۋعا قابىل­داۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. سونى­مەن قاتار ورتاق سپورتتىق شارالاردى جان­داندىرىپ, ورتالىق ازيانىڭ تۋريس­تىك باعدارلارىن قالىپتاستىرۋ جايى دا جۇمىس (كونسۋلتاتيۆتىك) كەزدە­سۋىندە ءسوز بولعان. «بۇل باعىتتاعى ىنتىماق­تاس­تىقتى ودان ءارى ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت. ورتالىق ازيا ەلدەرى مادەنيەتىنىڭ فەستيۆالىن, جاستار كەزدەسۋىن, سپورتتىق كەزدەسۋلەردى, وڭىردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ قاجەت. وسى جيىندا بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تالقىلادىق جانە ناقتى جۇمىس بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

بريفينگتىڭ سوڭىندا ەلباسى ور­تالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەلەسى جۇمىس كەزدەسۋى 2019 جىلدىڭ ناۋرى­زىندا وزبەكستاندا وتەتىنىن مالىم­دەپ, مۇنداي جىلى شىرايداعى كەزدە­سۋدىڭ تۇراقتى وتكىزىلۋى ەلدەر اراسىن­داعى دوستىقتى, ءوزارا سەنىم مەن تۇراق­تى­لىقتى نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. 

قىمبات توقتامۇرات,  «ەگەمەن قازاقستان»