سوڭعى جىلدارى وڭىردە بالىق شارۋاشىلىعى كەنجەلەپ قالدى. جەرگىلىكتى بالىق جانە بالىق ونىمدەرىمەن وبلىس تۇرعىندارى تولىق قامتاماسىز ەتىلمەي وتىرعانىن تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ ماماندارى دا راستايدى.
ءبىر ادام نورما بويىنشا جىلىنا كەمى 14 كيلو بالىق ءونىمىن تۇتىنۋى ءتيىس بولسا, بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە ەداۋىر تومەن. بالىق شارۋاشىلىعىن قالىپتاعىداي دامىتۋعا مۇمكىندىك جەتكىلىكتى بولعانىنا قاراماستان, ىشكى الەۋەت ۇتىمدى پايدالانىلماي جاتقانىن ونىمدەردىڭ سىرتتان ۇزدىكسىز تاسىمالداناتىنىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. بۇل سالامەن اينالىسۋعا مۇددەلىلەر جەتىپ-ارتىلسا دا وعان قولداۋ كورسەتىلمەيتىنى تۇسىنىكسىز. وسىنداي نەمكەتتى كوزقاراستان كەيىن دۇكەن سورەلەرى شەتەل ونىمدەرىنە تولى بولماعاندا قايتەدى؟! ولاردىڭ باعاسى قولجەتىمدى بولعاندىقتان تۇتىنۋشىلاردىڭ تالاسا-تارماسا ساتىپ الاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. مۇنداي ءونىمدى ۇسىنۋشىلار ساپا جاعىنا باس اۋىرتىپ جاتپايدى, ءونىمنىڭ باسىم بولىگى كورشى رەسەيدەن جەتكىزىلەدى.
كوزىن تابا بىلگەنگە بالىق شارۋاشىلىعى دا تابىستى, ءوتىمدى سالا ەكەنىن جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر تاجىريبەسىنەن بىلۋگە بولادى. بىراق اۋلانعان ولجانى وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى, زاڭسىز بالىق اۋلاۋشىلاردىڭ ازايماي وتىرعانى, تاعى باسقا سەبەپتەر سالدارىنان ەكسپورت تۇگىلى جەرگىلىكتى نارىق تولىق قامتاماسىز ەتىلمەۋى ءتيىستى ورىنداردى ويلاندىرسا كەرەك.
وڭىردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بارلىق قاجەتتى العىشارتتار بولعانىمەن, ەسەپتەگى 1328 سۋ ايدىنىنىڭ 426-سى عانا پايدالانىلادى ەكەن. ولاردى كاسىپكەرلەر ۇزاق مەرزىمگە جالعا السا, 167-ءسى ءالى كۇنگە دەيىن رەزەرۆتىك قوردىڭ ەسەبىندە تۇرعانى تۇسىنىكسىز. بىلتىر بار-جوعى مىڭ تونناعا جۋىق بالىق جانە باسقا سۋ جانۋارلارى اۋلانىپتى. وڭىردەگى وزەن-كولدەردى جيىرماعا تارتا جەرگىلىكتى جانە جەرسىندىرىلگەن بالىق تۇرلەرى مەكەندەيدى. ولاردىڭ ىشىندە موڭكە, الابۇعا, تابان, شورتان, شاباق, تۇقى جانە تاعى باسقا بالىق تۇرلەرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. الايدا, شارۋاشىلىقتى دامىتۋ جوسپارلارى قاعاز جۇزىندە تۇزىلگەنىمەن, عىلىمي-زەرتتەۋ, تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جابدىقتاۋ جۇمىستارى تالاپقا ساي اتقارىلا بەرمەيدى. بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, كاسىپكەرلەردى كوپتەپ تارتىپ, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى شەڭبەرىندە وزەن-كولدەرگە 44 ميلليون دانا تۇقى جانە سيگ دەرناسىلدەرى جىبەرىلگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا پەتروپاۆل بالىق تالىمباعى قازىنادان بولىنگەن قارجىعا سەرگەەۆ پەن پەتروپاۆل سۋ قويمالارىنا 95 ميلليون شاباق جىبەرگەن. الايدا, بۇل شارالار ازدىق ەتەدى, كەشەندى شارالار قولعا الىنۋى كەرەك. جىل سايىنعى جەتىستىكتەر جىپكە تىزگەندەي العا تارتىلسا دا ءتۇيىندى ماسەلەلەر جەتىپ-ارتىلادى. ماسەلەن, براكونەرلىكپەن اينالىسۋشىلاردىڭ قاتارى سەيىلەر ەمەس. اسىرەسە, ومىرتقاسىز سۋ جاندىگى – ارتەميانى زاڭسىز اۋلاۋشىلار قاتارى كوبەيىپ بارادى. فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتە باعا جەتپەس بيولوگيالىق ءونىم رەتىندە پايدالانىلاتىن ارتەميانى پايدالانۋعا شەكتەۋ مەن كۆوتا بەلگىلەنبەك تۇگىلى, اۋلاۋعا دا رۇقسات جوق. سوعان قاراماستان ارتەميا زاڭدى بەلدەن باسۋشىلاردىڭ كوز قۇرتىنا اينالعالى قاشان! تۇزدى كول ءونىمىنىڭ زور پايداسىن بىلەتىندەر ونى جاسىرىن جولدارمەن ەكسپورتقا شىعارىپ, ەن پايدانىڭ قىزىعىن كورىپ ءجۇر. مامليۋت, تايىنشا, ءۋاليحانوۆ اۋداندارى اۋماقتارىندا ورنالاسقان كولدەردە وننان استام زاڭسىز بالىق اۋلاۋ وقيعاسى تىركەلىپ, قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان. كەرىسىنشە رەسەيلىكتەر ارتەميانى قايتا وڭدەۋدە وزىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانادى. مىسالى, التاي ولكەسىنىڭ بيلىگى ۇلكەن كاسىپورىن اشىپ, جىل سايىن 3,5 ميلليارد تەڭگە تابىس الىپ وتىر.
قازاقستانداعى كولدەردىڭ 40 پايىزدايى قىزىلجار وڭىرىندە ورنالاسقان. ءبىز وسى الەۋەتىمىزدى تولىق پايدالانا الماي كەلەمىز. بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, قوسىمشا كىرىس كوزدەرىن تابۋعا بولادى. بۇل سالادا نەبارى 180 سولتۇستىكقازاقتاندىق ەڭبەك ەتەدى. سالىق ءتۇسىمى از. ءبىراز كولدەر يەسىز قالعان. سوندىقتان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى وسى سالاعا تارتا وتىرىپ جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرى كوپ.
وڭدەلمەگەن بالىق پەن ارتەميانى سىرتقا شىعارماۋدىڭ, براكونەرلىككە توسقاۋىل قويۋدىڭ بارلىق جولدارىن قاراستىرعان ءجون, دەگەن ەدى ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ اكىمدىكتىڭ ءبىر وتىرىسىندا. كورشى ەل تاجىريبەسىن زەرتتەپ, ۇلگى الۋعا شاقىرعان. شايان تارىزدەس قۇرتتاردى جاساندى جولمەن وسىرۋگە باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن.
ءيا, وبلىستا بالىق شارۋاشىلىعىن قولداۋ تەتىكتەرى قالىپتاسىپ جاتقانىمەن, بۇل سالادا ءالى ىلگەرىلەۋ بايقالمايدى. بالىقشىلاردىڭ جەرگىلىكتى سانى مەن نارىقتاعى ءونىمنىڭ ۇلەسى ماردىمسىز. قالدىقسىز وڭدەۋدەن گورى تابيعاتتىڭ ەسەپسىز بايلىعىن اۋلاۋمەن عانا شەكتەلۋ سەكىلدى تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا باسىم. سوڭعى بەس جىلدا ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مولشەرى وسپەگەن.
ارتەميا سالينانىڭ ءبىر تونناسى 3,5 ميلليون تەڭگە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بالىق تا بايلىق كوزى ەكەنىن ءتىپتى ۇعىنعانداي بولاسىڭ. ايتقانداي, قىتاي دەمەكشى, اسپاناستى ەلىنىڭ الپاۋىت قارجىگەرلەرى ينۆەستيتسيا قۇيۋ ارقىلى وڭىردە بالىق كاسىپورنىن سالۋعا نيەتتى. وسىلايشا ىرعالىپ-جىرعالىپ جۇرگەندە ەسەپسىز ەن بايلىق وزگەلەردىڭ قانجىعاسىندا كەتىپ قالماسىن دەلىك.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى