ەربول تىلەشوۆ. تىلدىك تۇلەۋدىڭ تۇعىرناماسى

ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باستاماسى وسى جاڭا ءداۋىردىڭ پلاتفورماسى ىسپەتتى. سوندىقتان دا ءبىز پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىن جاڭا كەزەڭنىڭ قۇجاتى رەتىندە قابىلدايمىز. جالپى, رۋحاني تۇرعىدان, ونىڭ ىشىندە تىلدىك-مادەني تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ  «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگى مەن جولداۋدىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى كورەمىز. مىسالى, العاشقى ەڭبەگىندە: «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى» دەسە, بيىلعى جولداۋىندا: «2025 جىلعا دەيىن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ناقتى كەستەسىن جاساۋ قاجەت» دەلىندى. وعان قوسا, تەرمينولوگيا, اۋدارما ماسەلەلەرىن ءسوز ەتە كەلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ جاڭا گرافيكاعا كوشۋدىڭ جۇگى مەن ماقساتىن ايقىنداپ بەردى. 

ەلباسىنىڭ قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ يدەياسى سوناۋ تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باس­تالىپ, بۇل تاقىرىپتى ول 2006, 2012 جىلدارى مەي­لىنشە تەرەڭىرەك كوتەرىپ, قوعامنىڭ ويىن دايىندادى. ەندى كەزەڭى كەلگەندە, 2017 جىلى بەتبۇرىستى شەشىمىن قابىل­داپ, قازان ايىندا جارلىق  جاريالاندى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ, قازاقستان قوعا­مىنىڭ جاڭا كەزەڭى ىسپەتتى وقيعا. اسى­رەسە بۇگىنگىدەي ادامزات بالاسى دۇنيەنى كور­نەكى اقپارات ارقىلى تانيتىن قوعامدا, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, مادەني ىقپالى كۇشەيگەن داۋىردە, دۇنيە ءبىلىم مەن تانىم تۇرعىسىنان ابدەن ارالاسقان كەزەڭدە ء الىپ­بيدىڭ ماڭىزى دا, ىقپالى دا ايرىقشا ارتاتىنى ايدان انىق. ال ەندى بۇل باستاماعا قازاقستاندىقتاردىڭ دايىندىعى جونىندە ايتار بولساق, قازىرگى دۇنيەنىڭ ديدارى, ونى ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ قابىلداۋى, البەتتە وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى جاعدايدان الدەقايدا ارتىق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, سول توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كورشىلەس, تۋىستاس تۇركى حالىقتارى لاتىن تاڭباسىنا كوشكەندە الەمدە ءدال قازىرگىدەي جاھاندانۋ قارقىنى ورىستەدى دەپ ايتا المايمىز. ياعني ولار ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعىنان بولسىن, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان بولسىن بەلگىلى ءبىر توسىندىق بولدى. ەكىنشىدەن, بۇدان 25 جىل بۇرىنعى تەحنولوگيالىق جاعداي مەن قازىرگى جەتىستىكتەردى سالىس­تىرۋدىڭ ءوزى ءجونسىز. ءۇي تەلەفونىمەن سويلەسىپ جۇرگەن قوعام بۇگىن جاپپاي قالتا تەلەفونىنا جانە ونىڭ الۋان فۋنكتسيا­لارىنا كوشكەن زاماندا لاتىن ءالىپبيى ءبارىمىزدىڭ كوزداعدىمىزدى قانىقتىردى دەۋگە بولادى. ۇشىنشىدەن, ول كەزدەگى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا ەنۋ قارقىنىمەن بۇگىنگى جىلدامدىقتى سالىستىرۋ جانە مۇمكىن ەمەس. بۇل نەگىزگى سەبەپتەر عانا. ونىڭ بەر جاعىندا بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى, جاستاردىڭ شەتەلدەردە وقۋى, ءوز ەلىمىزدە مىڭداعان, ءتىپتى ون مىڭداعان ادامداردىڭ ءارتۇرلى حالىقارالىق بىرلەسكەن كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەۋى, قانشاما ىسكەر ازاماتتاردىڭ حالىقارالىق بيزنەسپەن بايلانىسى, وعان قوسا, قالالارىمىزداعى كورنەكى اقپارات, جارناما, ءتىپتى تۇرمىستىق تۇتىنۋ زاتتارىمىز, وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ اتاۋى لاتىن تاڭباسىمەن بىزگە كەلگەلى, ءتىپتى  تەز ۇيرەنشىكتى بولعانىن دا بىلەمىز. بۇعان قوسا, قالتامىزدا جۇرگەن قۇجاتىمىزداعى, مىنگەن كولىگىمىزدەگى ءنومىر, تەمىر جول, ۇشاق بيلەتتەرىندەگى, قويشى, ايتەۋىر, ماڭايىمىزدىڭ بارىندەگى لاتىنشا جازۋلار قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن سونشاما جات ەتپەيتىنىنە سەنىم بەرەدى. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمى جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولدى.

البەتتە بۇل ارادا ونىڭ باستاپقى نۇسقالارىنا بايلانىستى ايتا كەتۋ ادىلەتتىلىك بولار دەپ ويلايمىز. لاتىن ءالىپبيى – ءاۋ باستا رومان تىلدەرى ءۇشىن, ودان بەرى كەلە, گەرمان تىلدەرى ءۇشىن قولدانىلعان ءالىپبي. سوندىقتان بۇل ءالىپبيدىڭ تاڭبالارىن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە يكەمدەۋ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتى قاجەت ەتتى. ول دا كوپ ەمەس, 4-5 ايدىڭ عانا مولشەرى. ەندى قازىر پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس, ۇكىمەت جانىنان ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ جۇمىس توپتارى ءوز مىندەتتەرىنە كىرىستى. ءدال قازىر ءالىپبيدىڭ اپروباتسيالىق جۇمىستارى مادەنيەت جانە سپورت, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرى تاراپتارىنان ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇل اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك جۇمىستى ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنىڭ وكىلەتتى ورگانى – مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۇيلەستىرىپ,  ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن باسقا دا قاجەتتى جۇمىستار ءوز ورنىمەن, ۋاقىتىمەن اتقارىلۋدا. ەندىگى ماقسات ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ, ونىڭ ەملەسىن جاساۋ جۇمىسىن تەك كاسىبي ماماندارعا بەرۋ جانە سولاردىڭ ساراپتاماسىنان كەيىن بارىپ ءارى قاراي عىلىمي نەگىزدە عانا ىلگەرىلەپ وتىرۋ قاجەت. سوندىقتان قازىر تالقىلاۋ كەزەڭى اياقتالىپ, ناقتى عىلىمي جۇمىس كەزەڭىنىڭ باستالعانىن كوپشىلىككە جەتكىزگىمىز كەلەدى. ءدال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگىدەي ءالىپبي ماسەلەسى وسىنشاما كەڭ تۇردە ەشبىر مەملەكەتتە تالقىلانعان ەمەس. ونى ەلباسى دا ارنايى ايتقان بولاتىن. 

قوعامدا, اسىرەسە كەيبىر كوپكە تانىمال ازاماتتار تاراپىنان ەگەر لاتىن گرافيكاسىنا قازاق مەكتەپتەرى عانا وتسە, ءبىراز قانداستارىمىز بالالارىن ءورىستىلدى مەكتەپكە بەرەدى دەگەن قاۋىپ ايتىلادى. بۇل ارادا ەكى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىز. بىرىنشىدەن, ءالىپبي مەملەكەتكە ەمەس, سول مەملەكەتتەگى جەتەكشى تىلگە جاسالادى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ول البەتتە, قازاق ءتىلى  بولماق. سوندىقتان دا قازاق تىلىنە لايىقتالعان ءالىپبي ارقىلى ورىس نەمەسە باسقا تىلدەردى وقىتۋ مۇمكىن بولمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل – بۇگىن ەمەس, سوناۋ ىلگەرى تاريحتان قالىپتاسقان جاعداي.  ونىمەن ساناسۋ – وركەنيەتتى مەملەكەتتىڭ مىندەتى. كەيبىر اعايىن وسىنى شاتاستىرماۋى ءتيىس. جالپى, قازاقستان حالقىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا دەموگرافيالىق, مادەني, ينتەللەكتۋالدىق جاعىنان بولسىن العىشارتتار بارشىلىق. 

ەكىنشىدەن, قالامگەر اعايىن جاڭا الىپبيگە كوشسەك, بۇرىنعىمىز وقىلماي قالادى دەپ ۋايىم قىلادى ەكەن. بۇل ەندى جونسىزدەۋ. سەبەبى لاتىن ءالىپبيى سوناۋ سوۆەتتەندىرۋ جۇمىستارى زورلىقپەن ءجۇرىپ جاتقان 1920 جىلداردىڭ اياعى مەن قازاقتى قىرعان 1930 جىلداردىڭ ءدال ىشىنە كەلگەندە ساۋاتسىز بولىپ قالماعان قازاق بالاسى كۇندە كوزى كورىپ, ۇرپاعى وقىپ, الەمدىك ايدىنعا باتىل قادام باسقان, باسپاسى ساي, كومپيۋتەرى كۇيلى بۇگىنگى زاماندا كوشتەن قالىپ, ۇلەستەن قاعىلمايتىنى – تاڭنىڭ اتاتىنىنداي اقيقات. ونىڭ بەر جاعىندا «اباي جولى» سياقتى رومان-ەپوپەياڭىز ءبىر ارىپتەن ەكىنشى ارىپكە بىرەر مينۋتتا اۋدارىلىپ تۇرعان زىمىران زاماندا ونىڭ قيىندىعى داۋ كوتەرىپ, ۋايىمعا سالىنىپ, كۇدىككە كۇپتەلەتىن شارۋا ەمەس. بۇگىن ءبىلىم الۋدى تەك كىتاپپەن ۇيرەنەم دەسەك, وندا جاستارىمىز بۇگىن وزدەرى وقىپ جۇرگەن ەڭبەكتەرىنىڭ جارتىسىن بىلمەي قالار ەدى. ءتىپتى ءبىزدىڭ ءوزىمىز كۇندەلىكتى جاڭالىقتى بىلاي قويعاندا, عىلىمي ەڭبەكتى دە, كوركەم ادەبيەتتى دە كومپيۋتەردەن وقۋعا بەيىمدەلىپ بارامىز. ارينە, كىتاپ ادامزاتتى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن قۇندى قازىنا رەتىندە ءوز قىزمەتىن اتقارا بەرەدى.

ەرتە مە, كەش پە, لاتىن الىپبيىنە كوشەتىن تىلدەردىڭ سانى ارتا بەرەتىنى بايقالادى. بۇل ەندى عالامدىق ۇدەرىس: بۇگىنگى ومىرىمىزگە وراي, الەمدىك جەتىستىكتەردەن الارىمىز ءالى دە كوپ. قازاقتى ورگە سۇيرەيمىن دەگەن ازامات, قاي كەزەڭدەگى قاي تۇلعا دا جاقسىنى جات كورمەگەن. ونى كەمەڭگەر اباي دا, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرامىز دەگەن الاش كوسەمدەرى دە سان مارتە ايتقان. لاتىن ءالىپبيى – بۇل تامىردان اجىراۋ نەمەسە بىرەۋگە ەلىكتەۋ ەمەس. بۇل – قاجەتتىلىك. قازاق ءۇشىن تاعدىرلى قاجەتتىلىك. بۇگىنگى وزەكتىلىك – ەرتەڭگى ورلەۋدىڭ قاينارى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ  جولداۋىنداعى كەلەلى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن «قازىرگى زامانعا لايىقتاۋىمىز قاجەت» دەگەن قاعيدا. بۇل – ءتىلدىڭ ىشكى لەكسيكالىق الەۋەتىن, ستيلدىك ءورىسىن بارىنشا پايدالانىپ, جاڭا زامانعا لايىقتى قاتىناس قۇرالى بولسىن دەگەن اسا يگى پىكىر. تاريح تىلدىك رەفورما جاساعان تالاي ۇلى تۇلعالاردى بىلەدى. ول ءتىلدىڭ تەك لينگۆيستيكالىق قانا ەمەس, ۇلكەن ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني ماڭىزىن ايعاقتايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءدال وسى جولداۋدان بۇرىن دا ءتىل تۋرالى ايتقان ويلارىنان ونى زامانعا ساي جاڭعىرتۋ ماقساتىن كورەمىز.

البەتتە بۇگىنگى تىلدىك دامۋدىڭ قاي-قايسىسى دا اتاۋلار مەن تەرميندەردەن تىس تۇرا المايدى. قازىر عانا ەمەس, ونى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىندا وتكەن عاسىرلاردا دالەلدەگەن. يسلام ءدىنى, اراب, پارسى مادەنيەتىنىڭ كەلۋى ءبىزدىڭ تىلىمىزدە وسى تىلدەردىڭ قالىڭ قاباتىن قالىپتاستىردى. ءتىپتى كۇندەلىكتى ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەرىمىزدىڭ بىرقاتارىنىڭ ءتۇپ تامىرى سول تىلدە دەسەك, كەيبىر اعايىندار تاڭعالىسىن ءبىلدىرىپ جاتادى.  مىسالى, قازاق تىلىندەگى ءا, ع, پ, ر, ھ دىبىستارىنان باستالاتىن سوزدەردىڭ بارلىعى تۇركىلىك, قازاقتىق تۇبىردەن ەمەس دەسەك, ءبازبىر اعايىن تاڭعالىپ, ءتىپتى كەيبىر اعايىن قارسى شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. مۇنداي مىسال كوپ. ءتىپتى قولدانىسى كوپ, قورى مول دەگەن ورىس تىلىندە ا-دان باستالاتىن بىردە-ءبىر ءسوز جوق دەگەنگە سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە, اقيقات – سول. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز, ياعني ءار ءتىل بەلگىلى ءبىر الەمدىك ارالاسۋ, توعىسۋ كەزەڭىندە ءبىر-بىرىنەن ۇعىمداردى, اتاۋلاردى الادى. دەمەك, تىلدىك اۋىس-تۇيىستەر جۇرەدى. ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى – وسىنداي ۇدەرىستىڭ تابيعي تۇرعىدان جۇرگەنى. ول ءۇشىن عىلىمي مەكەمەلەر, سالا ماماندارى حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاق تىلىنە ەنۋ ۇدەرىسىنىڭ باستاپقى قاعيداتتارىن دايىنداۋى كەرەك. بۇل – وراسان جۇمىس. قازىرگى كەزەڭدە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىز بار تەرميندەرگە سيپاتتاما بەرۋ توڭىرەگىندە عانا ءجۇرمىز. ماسەلە ونىڭ العىشارتتارىن دايىنداۋدا. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جالپى تىلدىك رەفورماعا اينالىپ, ونىڭ ىشىندە تەرمينجاسام ماسەلەسى دە الدىڭعى قاتاردا تۇرۋى ءتيىس. ەلباسى بۇل جونىندە: «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», – دەدى. ەندىگى مىندەت ەلباسى جولداۋىنىڭ تەرەڭ ستراتەگيالىق مازمۇنىن زەردەلەپ, ونى ورىنداۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن, ومىرشەڭ ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرۋ. ويتكەنى پرەزيدەنت جولداۋى – جاريالانعان جىلدىڭ عانا تاپسىرماسى ەمەس, باياندى بولاشاقتىڭ باسپالداعى بولار ماڭىزدى تۇعىرناما.  

ەربول تىلەشوۆ, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ  رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى