پرەزديەنتتىڭ بيىلعى جىلعى جولداۋىندا زاڭ ۇستەمدىگىن جەتىلدىرۋگە, جەمقورلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋگە تيىسىنشە نازار اۋدارىلعان. ويتكەنى كونستيتۋتسيا بويىنشا قازاقستان قۇقىقتىق مەملەكەت. وسىعان دەيىن مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى ءۇشىن زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ وركەن جايۋىنا وزىندىك كەدەرگى, زيان كەلتىرىپ جاتقان ماسەلە – جەمقورلىق. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, سوڭعى 3 جىلدا رەسپۋبليكادا جەمقورلىق قىلمىس ءۇشىن 2,5 مىڭنان استام ادام سوتتالعان. وسى ۋاقىت ىشىندە ولاردىڭ 17 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە زالالى بولعان.
ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ۇنەمى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, 2009 جىلعى 22 ساۋىردە پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى» جارلىعى شىقتى. بۇل جارلىقتا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى پارمەندى توسقاۋىل قوياتىن كوپتەگەن قۇقىقتىق شارالار كورسەتىلگەن.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋ ۇلەسى بار ۇيىمداردىڭ باسشىلارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى پارمەندى ءىس-قيمىل جاساۋ جاۋاپتىلىعى بەلگىلەنەدى. ەندىگى جەردە وزىنە بەلگىلى بولعان سىبايلاس جەمقورلىق, قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءاربىر باسشى ءتيىستى ورگاندارعا, لاۋازىمدى ادامدارعا دەر كەزىندە حابارلاۋعا مىندەتتى. ياعني ول وسى مىندەتىن ورىنداماسا, زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جاۋاپتىلىققا تارتىلادى. ازاماتتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ قىزمەتى كوتەرمەلەنەدى, مۇنداي رەتتە ولارعا ىنتالاندىرۋ شارالارى قولدانىلادى. بۇل دەگەنىمىز, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بۇكىل حالىقتى جۇمىلدىرۋدىڭ ناقتى كورىنىسى بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتتەن بوساعان ادامداردىڭ رەسمي تابىسىنان اسىپ تۇسەتىن م ۇلىكتىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى اقپارات ۇسىنۋى ولارعا مىندەتتەلەدى.
بۇگىنگى كۇنى سىبايلاس جەمقورلىق ۇعىمى ازاماتتىق قوعامدا ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالسا, ال ەكىنشى جاعىنان قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا كەراعار اسەر ەتەتىن فاكتورعا اينالۋدا. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا, رەسپۋبليكادا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە كولەڭكەلى بيزنەس دامىپ, جىلىنا مەملەكەتتىك قازىناعا تۇسەتىن ەداۋىر كىرىس جەلگە ۇشقانداي بولادى.
سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىنىڭ قوعامعا قاۋىپتىلىگى قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن-اق بىلىنە باستادى. مەملەكەتتىك اپپارات شەنەۋنىكتەرىنىڭ سىبايلاستىققا سالىنۋى ءاۋ باستان بەلگىلى بولا باستادى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە بۇل قۇبىلىسقا قارسى باعىتتالعان زاڭدىلىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارى قولعا الىندى.
ال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قازىرگى كەزدەگى ەتەك الۋ اۋقىمى وتە ۇلكەن. ءوز وكىلەتتىگىن ساتۋمەن بىرگە, ونى ساتىپ الۋشى ادامداردىڭ كوبەيە ءتۇسۋى بيلىك تارماقتارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق كەسەلىنە دۋشار بولعانىن كورسەتەدى. مۇنى سوڭعى جىلداردا جۇرگىزىلگەن كريمينولوگيالىق زەرتتەۋلەر ايقىن كورسەتىپ وتىر.
سىبايلاس جەمقورلار ءوز ماقساتتارىنا جەتۋدە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردى پايدالانادى. سولاردىڭ ارقاسىندا ۇيىمداسقان قىلمىس ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزەدى, بۇل تۇرعىدا ولار شىن مانىندە جاڭا ساپا مەن تۇرگە يە بولدى. وسى ايتىلعاندار جانە باسقا دا جاعدايلار قازاقستاندا دا حالىقارالىق دەڭگەيدە بۇل قۇبىلىسقا سوڭعى كەزدەرى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. مىنە, سول شارالاردىڭ ءبىرى «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. بۇل زاڭ تمد ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى رەت بۇكىل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە باعىتتالعان زاڭدىلىق نورمالاردى بەلگىلەدى. بىراق زاڭدا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سۋبەكتىسىنىڭ ناقتى انىقتاماسىنىڭ, ال ەڭ باستىسى, وسى زاڭدى قولدانۋدىڭ قۇقىقتىق مەحانيزمنىڭ بولماۋى قيىندىق كەلتىردى. وسىعان وراي سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جايلى زاڭ نورمالارى بىرنەشە رەت وزگەرىسكە ۇشىرادى.
ءبىزدىڭ پىكىرىمىز بويىنشا, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەڭ كولەمدەگى تۇسىنىگىن قولدانۋ دۇرىس سياقتى. ويتكەنى سىبايلاس جەمقورلىقتى پاراقورلىققا تەلىپ قويۋ دۇرىس ەمەس. وسىعان بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىققا انىقتاما بەرمەس بۇرىن وسى قۇبىلىسقا ءتان نەگىزگى سيپاتتاردى تەوريالىق جاعىنان بەلگىلەگەن ءماندى بولادى. كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن وزگە دە ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگاندار مۇددەسىنە ونداي نۇقسان كەلمەيدى جانە ولاردىڭ السىرەۋىنە اكەلىپ سوقپايدى. ارينە وسىنداي وكىلەتتىكتەردى تەرىس پايدالانۋشىلىق كوپ ماتەريالدىق شىعىنعا ۇشىراتۋى جانە باسقا دا اۋىر جاعدايعا ۇرىندىرۋى مۇمكىن.
بۇل رەتتە «كورپوراتيۆتىك سىبايلاس جەمقورلىققا» قارسى ءىس-شارالار تۋرالى ءسوز بولۋى شارت. جەرگىلىكتى وكىلدى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنا كەلەتىن بولساق, ولاردا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ورىن الاتىن سالاسىنا قوسۋ ءپرينتسيپتى تۇردە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سۋبەكتىلەرى مەملەكەتتىك قىزمەتتى اتقارۋعا ۋاكىلەتتى ادامدار, نە وعان تەكسەرىلگەن ادامدار, لاۋازىمدى ادامدار, لاۋازىم يەلەرى بولىپ تابىلمايتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تانىلادى. ەگەر لاۋازىم يەلەرىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق سۋبەكتىلەرىنە قاتىسى جايلى ادەبيەتتە بىرىڭعاي پىكىر قالىپتاسقان بولسا, لاۋازىم يەسى بولىپ تابىلمايتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ وسى ساناتقا جاتۋ ماسەلەسى داۋلى بولىپ تابىلادى. الايدا مەملەكەتتىك بيلىكپەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا قارسى كەز كەلگەن قىزمەتكەر بەلگىلى دارەجەدە قاۋىپ توندىرە الادى. ولاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ مىندەتتى شارتى زاڭ قورعايتىن مۇددەنى – ەلەۋلى تۇردە بۇزۋ بولىپ تابىلادى, ال مۇنداي ارەكەتتى ولار وزدەرىنىڭ قىزمەت بابىنا بايلانىستى ادەتتە جۇزەگە اسىرادى. ەگەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءوزىنىڭ قىزمەت بابىن جەكە ماقساتتا پايدالانىپ, قۇقىق قورعاۋ مۇددەسىنە وراسان زور نۇقسان كەلتىرسە, وندا ونى جاۋاپقا تارتۋ كەرەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى قىلمىستىق كودەكسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە قازىرگى زامان تالاپتارىنا تولىعىراق جاۋاپ بەرەدى. كودەكستە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ ناقتى تىزبەگى جانە وعان جاۋاپتى بولاتىن تۇلعالاردىڭ تۇسىنىگى بەرىلگەن. بىراق وندا كەيبىر كەمشىلىكتەر دە بار. سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىسى قۇبىلمالى, مىندەتتى تۇردە جانە تەز جاڭا تۇرگە وزگەرىپ تۇرادى. جەتكىلىكتى قىلمىستىق قۇقىقتىق نورماسىز ونىمەن كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا بۇل قۇبىلىسپەن قارسى كۇرەستە ۇنەمى قىلمىستىق زاڭدىلىقتى جەتىلدىرۋدىڭ بەلگىلى قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بۇل پروتسەسس ماقسات بولىپ تابىلمايدى, ول ناقتى تەوريالىق بازاعا, ىشكى جانە حالىقارالىق تاجىريبەلەردىڭ تاريحي داستۇرلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. سوندىقتان وسى قاۋىپتى قۇبىلىسقا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدەگى پايدا بولعان قاجەتتىلىكتەردى وبەكتيۆتى جاعدايلاردا ابايلاپ جانە ورىندى تۇردە وزگەرتۋ كەرەك.
جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ ءوز قىزمەت بابىن پايدالانىپ قىلمىس جاساعان ادامدارعا مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر لاۋازىمدى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ايىرۋ سياقتى جازانى قولدانعان وتە دۇرىس بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قك-ءنىڭ 41-بابىن وسىعان بايلانىستى ءتيىستى مازمۇندا تولىقتىرۋ ۇسىنىلادى. زاڭ شىعارۋشى ءادىل تۇردە كوپتەگەن قىلمىستاردى تۇلعانىڭ ءوز قىزمەت بابىن پايدالانۋ ارقىلى جاسايتىنىن كورسەتەدى. وسىنىڭ ءوزى بۇل قىلمىستىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىگىن ارتتىرادى.
دەگەنمەن ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, زاڭ شىعارۋشىنىڭ بۇل ماسەلەدە بەلگىلى ءبىر دايەكتىلىك ۇستانىمى جوق. كەيبىر قىلمىس قۇرامىن بەلگىلەگەن كەزدە قىزمەت بابىن پايدالانۋ ءىس-ارەكەتتىڭ قوعامعا قاۋىپتىلىگىن ارتتىراتىن بەلگى رەتىندە كورسەتىلمەگەن. ادامنىڭ قىزمەت بابىن پايدالانىپ قىلمىس جاساۋى بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەتتىڭ قوعامعا قاۋىپتىلىگى دارەجەسىن ارتتىرادى, سوندىقتان بۇل بەلگى زاڭدا تيىسىنشە كورىنىس تابۋى قاجەت.
ارينە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە باعىتتالعان شارالار دەپ نەنى تۇسىنۋگە بولادى دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. مۇنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن جوعارعى سوتتىڭ جاڭا ارنايى نورماتيۆتىك قاۋلىلارى كەرەك. وسى قاۋلىدا سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى زاڭدى بۇزۋشىلىق دەپ مەملەكەتتىك مىندەتتەردى اتقاراتىن, سونداي-اق سولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامداردىڭ لاۋازىمدىق وكىلەتتىلىگىن جانە سوعان بايلانىستى مۇمكىندىكتەرىن جانە باسقا دا ءوزىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, جەكە ءوزى نەمەسە دەلدالدار ارقىلى زاڭدا كوزدەلمەگەن م ۇلىكتىك يگىلىكتەر مەن ارتىقشىلىقتاردى قۇقىققا قارسى بەرۋى, ساتىلۋى ءتيىس دەپ كورسەتىلۋى ءتيىس.
وسىلايشا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىندا سەنىمدى جانە كەڭ سىبايلاس جەمقورلىق بايلانىسى بولماسا ۇيىمداسقان قىلمىس ءومىر سۇرە المايدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 2008 جىلى 6 ماۋسىمدا راتيفيكاتسيالانعان بۇۇ-نىڭ ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كونۆەنتسياسىنا تولىق سايكەس كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ءوز وكىلەتتىلىكتەرىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ, ۇيىم, بىرلەستىك مۇددەسى ءۇشىن پايدالانعان سۋبەكتىلەردىڭ قىلمىسىن اسا اۋىر قىلمىس ساناتىنا جاتقىزىلىپ, ولار ءۇشىن جازا مولشەرى جوعارى دەڭگەيدە بەلگىلەنگەنى دۇرىس. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاسادى دەپ جالعان مالىمەت, حابار بەرگەن سۋبەكتىلەردىڭ كوپە-كورىنەۋ جالعان ءىس-ارەكەتتەرگە بارعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىعىن كۇشەيتۋ قاجەت. مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر قىلمىستىڭ اسا اۋىر ساناتىنا جاتقىزىلۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا ارنايى زاڭ نورماسىن قىلمىستىق كودەكستە كورسەتۋ كەرەك. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن سىلتاۋ ەتىپ كىناسىز ادامداردى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ وتە اۋىر قىلمىس ساناتىنا جاتقىزىلۋى قاجەت.
اتى-ءجونى جوق ارىز, شاعىمدار تەكسەرىلۋى ءتيىس, ونداي ارىز-شاعىمداردا جالعان مالىمەتتەر بەرىلسە, ونداي حابارلاما بەرگەن سۋبەكتىلەر قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا جانە جازاعا تارتىلۋى قاجەت. زاڭ نورمالارىمەن وسى ايتىلعان ۇسىنىستار رەتتەلسە, سىبايلاس جەمقورلىققا توسقاۋىل قويىلار ەدى. بۇل اتالعانداردان باسقا سىبايلاس جەمقورلىقپەن تاباندى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريا ەتىلگەن وسىنداي ءىس-ارەكەتتەردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەر كەزىندە تەكسەرىپ, وقىرمانداردى تيىسىنشە حاباردار ەتۋ كەرەك. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باعىتتالعان قۇجاتتاردىڭ ءالى دە ءوزارا قايشىلىقتارىن جويىپ, ولاردىڭ ناقتى قولدانىلۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرگەن ءجون.
سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىمەن كۇرەس جۇرگىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ول ۇزاق مەرزىمگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك شارا. ەڭ باستىسى وسى كەسەلگە قاتاڭ باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما جوعارى دەڭگەيدە جاۋاپتىلىقپەن ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. سوندا عانا پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جولداۋى تولىق جۇزەگە اسادى.
ارىقباي اعىباەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور