بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن جاڭا سالىق كودەكسىندەگى بىرقاتار جاڭاشىلدىقتار ەلىمىزدەگى ينتەرنەت-ساۋداعا دا ىقپالىن تيگىزبەك. ەندىگى ۋاقىتتا ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق قالاي جۇرگىزىلەدى؟ وسى كاسىپپەن اينالىساتىندارعا سالىق كودەكسىندە قانداي جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان؟ بۇل تۋرالى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى قانات باەدىلوۆ بايانداپ بەردى.
– قانات ەسكەندىر ۇلى, قازاقستاندا ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق بىرتە-بىرتە قارقىن الىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت كاسىپكەرلىكتىڭ وسى تۇرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر دەۋگە بولا ما؟
– سوڭعى ون جىلدا الەمدىك تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى ينتەرنەت-كەڭىستىكتە ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, ءوزارا ىقپالداسۋىنا وتە جاقسى جاعداي تۋعىزدى. بۇل ساۋدا-ساتتىق پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنا – ساتۋشىلارعا دا ساتىپ الۋشىلارعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە ينتەرنەت-دۇكەندەر الەمنىڭ بارلىق وركەنيەتتى ەلدەرىندە ساتۋ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا كەڭەيتۋگە جانە ساتىپ الۋ بەلسەندىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا جول اشىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ينتەرنەت-دۇكەندەردە عانا ءبىر مەزگىلدە وراسان زور كولەمدەگى تاۋار تۋرالى تولىق اقپارات الۋعا, ارتىق كۇش پەن قاراجات جۇمساماي-اق قولايلى تاۋاردى تاڭداۋعا جانە تۇيمەشىكتى ءبىر رەت باسىپ ساتىپ الۋعا بولادى. بۇل ادامداردىڭ قىمبات ۋاقىتىن ۇنەمدەيتىنى تاعى بار.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان ەل ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك ينتەرنەت-ساۋدادان تىس قالۋ كەشىرىلمەيتىن قاتە بولار ەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ءۇشىن ەلەكتروندى ساۋدا – قازىرگى زاماننىڭ تالابى, دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيى, الەمنىڭ ەڭ جاقسى دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنۋ, حالىقارالىق ارەنادا نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ. سول سەبەپتى ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋ مەملەكەت قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سالىق ورگاندارىنا ەلەكتروندى ساۋداعا سالىق سالۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى, وسى ىسكە ءجىتى نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتتى. ال سالىقتىق ىنتالاندىرۋ بيزنەستەگى كەز كەلگەن باعىتتى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ پارمەندى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى.
– بىرنەشە جىل بۇرىن تاۋاردى ۆيرتۋالدى الەمدە ساتۋ «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» ءبىر بولىگى سانالعانى ەسىمىزدە. ال جاڭا سالىق كودەكسى ساۋدانى ينتەرنەت ارقىلى جۇرگىزەتىن كاسىپكەرلەردى ناقتى قانداي جولدارمەن ىنتالاندىرۋى مۇمكىن؟
– فيسكالدى الاڭنان تىس جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ بارلىعى – كولەڭكەلى ەكونوميكا. بىراق قازىر قارجى مينيسترلىگى سالىق تولەۋشىلەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا مودەلىنە كوشە باستادى. ۋاقىت تالابى بويىنشا ەندىگى ۋاقىتتا سالىق ورگاندارى جازالاۋشى باقىلاۋشىدان گورى كەڭەس بەرۋشىنىڭ رولىندە بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – كاسىپكەرگە قاجەتتى بارلىق اقپاراتتى بەرۋ, ولاردىڭ زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋىنە بارىنشا ىڭعايلى جاعداي جاساۋ. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ تۇرلەرىن دامىتۋدى جولعا قويا باستادى. بۇل ءبىر جاعىنان كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت نازارىندا قالا وتىرىپ, زاڭدى تابىسىن الۋعا, حالىقارالىق ساۋدا نارىعىنا قاتىسۋشى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جاعىنان وسىلاي قولما-قول اقشاسىز تولەم كولەڭكەلى اينالىم كولەمىن ازايتۋعا ىقپال ەتەدى.
وسىنى نازارعا الا وتىرىپ, جاڭا سالىق كودەكسىندە 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ينتەرنەت-دۇكەن نەمەسە ينتەرنەت-الاڭ ارقىلى ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن كاسىپكەرلەرگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدى تۇلعالار – كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن, ال جەكە كاسىپكەرلەر جەكە تابىس سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلادى.
– ياعني ساۋدانى ينتەرنەت ارقىلى جۇرگىزەتىن بيزنەسمەندەر وسى سالىق تۇرلەرىن تولەۋدەن تولىعىمەن بوساتىلا ما؟
– وتە دۇرىس ايتىپ وتىرسىز. بىراق ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن ءۇش ءتۇرلى مىندەتتى شارتتى ورىنداۋعا ءتيىس. بىرىنشىدەن, تاۋار ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋ قولما-قول اقشاسىز تاسىلىمەن جۇرگىزىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ساتىپ الۋشىمەن شارت ونلاين-رەجىمدە جاسالۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, كاسىپكەردىڭ جەكە جەتكىزۋ قىزمەتى بولۋعا ءتيىس, نە بولماسا ول تاسىمالداۋمەن, جىبەرۋمەن, جەتكىزۋمەن اينالىساتىن اداممەن شارت جاساسۋى كەرەك. وسىلايشا ءبىز بيزنەسكە ينتەرنەت-الاڭ ارقىلى زاڭدى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەمىز. ەگەر ساتۋشى سايتتا كورسەتىلگەن تاۋارعا سايكەس كەلمەيتىن تاۋار جەتكىزگەن بولسا, ساتىپ الۋشىلاردىڭ دا مۇددەلەرىن قورعايمىز.
ينتەرنەت-ساتۋشىلار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى تۇسىن اتاپ وتەيىن. سالىقتىڭ وسى تۇرىنەن بوساتۋ ەگەر جەكە تۇلعالاردىڭ ەلەكتروندى ساۋدانى جۇزەگە اسىرۋدان تاپقان كىرىس كولەمى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ سۋبەكتىسىنىڭ جىلدىق جيىنتىق تابىسىنىڭ كەم دەگەندە 90 %-ىن قۇرعان جاعدايدا عانا جۇزەگە اسىرىلادى.
جاڭا سالىق كودەكسىندە پاتەنت نەگىزىندە ارنايى سالىق رەجىمىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن جەكە تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ كوزدەلگەنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ەگەر سالىق تولەۋشى ساۋدا سالاسىندا قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ ارقىلى جۇمىس ىستەسە, وندا تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى ەكى ەسە, ەكىدەن ءبىر پايىزعا دەيىن تومەندەتىلەدى.
– ەلەكتروندى ساۋدامەن شۇعىلداناتىن كاسىپكەر ءسىز ايتىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەردى پايدالانۋ ءۇشىن ارنايى ەسەپكە تۇرۋى كەرەك پە؟
– ەڭ الدىمەن ادام جەكە كاسىپكەر نەمەسە زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەۋدە تۇرۋى كەرەك. سودان كەيىن كىرىس ورگاندارىنا تاۋارلاردى ەلەكتروندى ساتۋ سياقتى قىزمەت ءتۇرىن جۇزەگە اسىراتىن سالىق تولەۋشى رەتىندە جۇمىس باستاعانى تۋرالى حابارلاما جىبەرەدى. كاسىپكەر قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ پورتالىندا (kgd.gov.kz) تىركەلگەننەن كەيىن ەسەپ بەرۋ ءتۇرىن ءوزى تاڭدايدى. ول ءاربىر رەسىمدەلگەن مامىلە تۋرالى كۇن سايىنعى ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالاردىڭ ءۇزىندىسى بولۋى مۇمكىن. سول سياقتى مامىلەلەر تۋرالى مالىمەتتەر وزگە رەجىمدە دە ۇسىنىلادى. ونى زاڭدى تۇلعالار توقسان سايىن, ال جەكە كاسىپكەرلەر جىل سايىن بەرەدى.
ال تاۋار ءۇشىن جاسالعان تولەم تۋرالى اقپاراتتى تىكەلەي بانكتەر نەمەسە وزگە قارجى ۇيىمدارى بەرەتىن بولادى. تاۋاردى تاسىمالداۋ جانە جەتكىزۋ بويىنشا مالىمەتتەردى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ سۇراۋ سالۋى بويىنشا ءتيىستى سۋبەكتى ۇسىنۋى مۇمكىن.
– ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىنداعى قىزمەتتى باستاعانى تۋرالى حابارلاما بەرۋ ءتارتىبى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– حابارلامانى جەكە كاسىپكەردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى, زاڭدى تۇلعانىڭ تىركەلۋ ورنى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنا بەرۋگە بولادى. كەيىننەن «ە-ليتسەنزيالاۋ» مەملەكەتتىك دەرەكقورى ارقىلى ەلەكتروندى حابارلاما بەرۋگە مۇمكىندىك ۇسىنىلۋعا ءتيىس.
– ەلەكتروندى ساۋدانىڭ بىرقاتار بولىگى ءالى دە «كولەڭكەدە» قالۋى مۇمكىن دەپ بولجاۋعا بولا ما؟ سالىق قىزمەتتەرى وسى ماسەلەنى قالاي جەتىلدىرمەك؟
– جاڭا ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – بيزنەستىڭ زاڭدى الاڭدا جۇمىس ىستەۋىنە كومەكتەسۋ. سوندىقتان باستى نازاردى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا باعىتتاپ وتىرمىز. ارينە ەگەر كاسىپكەر زاڭ بۇزۋدى جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋدى جالعاستىراتىن بولسا, وندا ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنا سايكەس جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
– تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالا كەتەيىك. قازاقستان ازاماتى تاۋاردى شەتەلدىك ينتەرنەت-دۇكەندەردەن ساتىپ السا, سالىق تولەۋگە ءتيىس پە؟
– ول جاعى تاۋاردى قانداي ماقساتتا ساتىپ العانىمەن بايلانىستى. ەگەر ساتىپ الۋشى جەكە ماقساتتا ساتىپ العان بولسا, وندا كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋگە جانە سالىق تولەۋگە مىندەتتى ەمەس. ال يمپورتتىق تاۋار كوممەرتسيالىق ماقساتتا, ياعني ودان ءارى قايتا ساتۋ ءۇشىن الىنسا, وندا ساتىپ الۋشى تاۋاردى ساتۋدان تۇسكەن كىرىستەن جەكە تابىس سالىعىن تولەۋگە مىندەتتى بولادى.
وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ينتەرنەتتە تاۋار ساتىپ الاتىن قازاقستاندىقتارعا مىنا ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ پورتالىنا (kgd.gov.kz) كىرىپ, قانداي دا ءبىر ينتەرنەت-ساتۋشىنىڭ زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ تىزىمىندە بار-جوعىن تەكسەرۋلەرىڭىزگە بولادى. ءبارىمىز بىرلەسىپ كەڭەسە وتىرىپ, ينتەرنەت-ساۋدانىڭ وركەنيەتتى جانە زاڭدى نارىعىن قۇرايىق. سول ارقىلى ەلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ءبىر قادام بولسا دا جاقىنداتامىز.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»