ەلەكتروندى پىشىمدەگى كۆوتا ديقاننىڭ كوڭىلىن كونشىتە الدى ما؟

بىلتىرعى كۇزدىڭ ورتا تۇ­سىنان باستاپ قازاق­ستان­­داعى استىق نارى­عى­­نىڭ باسىنا قويۋ بۇلت ءۇيى­رىل­دى. كو­­لىكتىڭ جىلجىمالى قۇ­رام اتاۋلىسىنىڭ جەتىس­پەۋ­شى­لىگىنەن استىق پەن ۇندى ەكس­پورتقا شىعارۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولعانى ازداي-اق, ءتىپتى ءونىم­­دى ەل ىشىندەگى مەجەلى جەر­لەر­گە تاسىمالداۋ ىسىندە دە ىر­كىلىستەرگە جول بەرىلدى. شۇ­­عىل شارا قابىلداماسا, ءىس­­تىڭ ارتى نا­سىرعا شابۋى دا ىقتيمال ەدى: قام­با تو­لى ال­تىن ءدان كۇنى ەرتەڭ قۇن­­سىز­دانىپ, شارۋانى زيانعا بەل­شەدەن باتىرار كۇن تۋعان.

جاعداي وسىلايشا قا­لىپ­­تاس­­قان كەزدە ەلىمىزدىڭ مي­نيستر­لەر كابينەتى, امال جوق, و­ت­كەن جىلدىڭ جەل­توقسان ايىندا فەرمەر­لەر­دەن ۇكىمەت­تىك قور جانە ۇلت­تىق قور قار­جىسى ەسەبىنەن 2 ميلليون توننا استىق ساتىپ الۋ جو­نىن­دە شەشىم قا­بىلداعان بو­لاتىن. بۇل جەر­دە مەملە­كەت اس­­تىقتى قو­سىمشا ساتىپ الۋ ءىسىن تو­لىقتاي ەلەك­تروندى پى­­شىمدە جۇزەگە اسى­رۋعا بەل بۋ­­دى. ساتىپ الۋ­دى ۇيىم­داس­­تىرۋشى «اقپا­رات­­تىق-ەسەپ­تىك ورتالىق» اق ءار تون­­نانىڭ باعاسىن 42 مىڭ تەڭ­­­­گە بويىنشا كۆوتا ارقىلى ۇلەس­­­تىردى.

مۇنىڭ الدىندا قازاق­ستان­نىڭ فەر­مەر­لەر ودا­عى بىرنەشە اي بويى ۇكى­مەت­تىڭ قۇلاق ەتىن جەپ, 2018 جىل­عى ەگىن ناۋقا­نى­نا داي­ىن­دىق ءۇشىن قار­جى قا­جەت­تى­گىن اي­تىپ, اگرارشىلاردىڭ جاع­داي­ىن جەڭىلدەتۋدى سۇ­را­عان بو­لاتىن.

بۇدان بولەك, وتاندىق ون­دىرۋشىلەردىڭ الدىنان باس­قا دا پروبلەمالار كەسە-كول­دەنەڭ شىقتى. ماسەلەن, وت­كەن جىلى رەسەي مەملەكەتى رە­كورد­تىق دەڭ­گەيدەگى اس­تىق جي­نادى دا, ءبىز­دىڭ ەلىمىزدى سول­تۇس­تىك­­تەگى كور­شى­مىزدىڭ ارزان ءونىمى تاسقىن سۋ­داي باسىپ قالا جازدادى. 

مۇنىڭ ۇستىنە وتاندىق استىق نارى­عىن­داعى نەگىزگى وي­ىن­شى ساناتىن­داعى «از­ىق-ت ۇلىك كەلى­سىمشارت كور­­­پو­­راتسياسى» ۇك اس­تىق­تى وي­­داعىداي باعامەن ساتىپ الا­­تىن قارجى كوزىن تابا الماي, ءار توننانىڭ باعاسىن 42 مىڭ تەڭگەدەن 39 مىڭ تەڭگەگە دەي­ىن تۇسىرۋگە ءماجبۇر بول­دى. ال­بەتتە, مۇنداي باعا فەر­مەر­لەر­دىڭ كوڭىلىنەن شىق­پا­عان ەدى. ويتكەنى جو­عارىدا ايتقان فاكتورلار جيىنتىعى اس­تىق باعاسىنىڭ ءار تونناعا شاققانداعى نا­رىق­تىق قۇ­نىنىڭ 36-37 مىڭ تەڭگەگە قۇل­دىراۋىنا الىپ كەلگەن بو­لاتىن.

ال ەندى, قاراعاندى وبلى­سىنا كەلەتىن بولساق, «ازىق-تۇ­لىك كەلىسىمشارت كور­­پو­را­تسيا­سى» جەرگىلىكتى اگ­­را­رشىلارعا قار­­جى­لىق دەمەۋ كورسەتۋ ءۇشىن وڭىر­دەن 109 مىڭ توننا استىق ساتىپ الدى. جالپى, كۆوتا ەل بوي­ىن­شا ءاربىر وڭىردەگى ەگىس ال­قابىنا بايلانىستى ۇلەس­تى­رىلدى. قاراعاندى وبلىسىنا بۇيىرعان كۆوتانىڭ ەسەبى مىناداي بولدى: بىلتىر وڭىردە 629,3 مىڭ گەكتارعا استىق ەگىلىپ, ورتاشا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 10 تسەنتنەردەن ءونىم الىنعان بولاتىن. ياعني, وبلىس ەگىستىگىنە قاراي وزىنە تيەسىلى ۇلەسىن الدى.

ەلەكتروندى كۆوتا جۇيەسى دەمەكشى, استىق ساتقىسى كەلگەن ديقاننىڭ ءار­بىر قادامى تايعا تاڭبا باس­قانداي ەتىپ جا­زى­­لىپ قويعان. اۋەلى ول حا­لىققا قى­ز­مەت كور­سەتۋ ور­تا­لى­عى­نان ەلەكتروندى تسي­فر­­­لى قولتاڭبا الىپ, سو­نىڭ كومەگىمەن minagro.kz. پورتالىنا تىركەلەدى. سونان سوڭ, استىعىن قابىلداۋ بەكە­تىنە تاپسىرىپ, ول جەردە ءونىم ساپا جانە سان ساراپتاماسىنان وتكەننەن كەيىن ديقاننىڭ قولىنا ءۇش كۇننىڭ ىشىندە استىقتىڭ ەلەكتروندى قول­­حاتى تي­ەدى. مىنە وسىدان كەي­ىن فەر­مەر الگى ەلەكتروندى قول­­تاڭ­بانى جۇيەگە ەنگىزىپ, ءوزى­نىڭ شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن كۆو­­تانىڭ ەسەپتەۋلى مولشەرىنە ساي ءونىمىن ساتا الادى. ياعني ساۋ­ساق­تىڭ ۇشىمەن-اق بار شارۋا ءاپ-سات­تە شەشىپ تاستايدى.

جالپى, بۇل شەشىم قابىلد­ان­عان سوڭ ەل ىشىندە سا­تىپ الۋ ىسىن­دە سىبايلاس جەم­قورلىق سي­پات­تاعى ءىس-ارە­كەتتەر ورىن الۋى اب­­دەن مۇمكىن دەگەن قاۋ­ىپ­تىڭ بول­­­عانى راس ەدى. ناق­تى­راق ايتار بولساق, ءبازبىر پى­سى­قايلار رەس­ەي­لىك اس­تىق­تى ار­زان باعامەن سا­­تىپ الىپ, «ازىق-ت ۇلىك كە­لى­­سىمشا­رت كورپوراتسياسىنا» وز­­دە­­­رىنە ءتيىمدى باعامەن وت­كى­زىپ جى­بەرۋى ىقتيمال دەگەن پى­كىر­لەر دە ايتىلىپ قالىپ جاتتى. ماسە­لەن, رەسەيلىك استىقتىڭ ءار تونناسىن 32-35 مىڭ تەڭگەدەن الىپ, ساتار بول­سا, وندا الگى جىلپوستار ءاربىر توننادان 8-10 مىڭ تەڭگە پايدا كورەر ەدى...

وسىنى ەسكەرگەن ۇكى­مەت استىق­تى ساتىپ الۋدى «اق­پارات­تىق-ەسەپتىك ور­تا­لىق» اق-نىڭ جۇيە­سىن پاي­­دا­لا­نىپ, تولىقتاي ەلەك­ترون­دى پىشىمدە وتكىزۋگە شە­شىم قا­بىلداعان بولاتىن. ال مۇن­داي فورمات فەر­مەر مەن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كور­­پوراتسياسى» وكىلىنىڭ جەڭ ۇشىنان جال­عاسۋىنا مۇم­كىندىك بەرمەي, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلىن مۇل­دەم جوققا شىعاردى.

البەتتە, ەل ۇكىمەتىنىڭ فەر­مەرلەردىڭ قامىن جەپ, وسىن­داي قادامعا بارعانى ءال­سىز نەمەسە شاعىن شارۋا­شى­لىقتارعا مايداي جاققا­نى­مەن, تابەتى جوعارى «شور­­تانداردىڭ» كوڭىلىن تو­لىق­­قاندى كونشىتە الماۋى دا مۇم­كىن. دەسە دە, بۇل ارە­كەت­تىڭ اس­تارىنان ەلىمىزدە اۋ­ىل شا­رۋا­شى­لىعى سالاسىنا دە­گەن قام­قور­لىقتىڭ ۋاقىت وز­عان سايىن الەۋ­ەت ارتتىرىپ كەلە جات­قا­نىن باي­قاۋعا بولادى. 

ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­با­­ەۆتىڭ جۋىرداعى ء«تور­تىن­شى ونەر­كاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاع­داي­ىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇم­كىن­دىكتەرى» اتتى قازاقستان حال­قى­نا جول­داۋ­ىندا ء«بىز ەگىن ەگىپ, ءدان­دى داقىلداردى ءوسىرۋدى ۇي­­رەندىك. ونى ماقتان تۇ­تا­­مىز. الايدا قازىر ول جەت­­كىلىكسىز», دەدى. راس-اۋ, اشىق اسپان استىندا, قام­با­­­لاردا تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىل­گەن اس­تىقتى جوندەمدى با­عاعا سا­تا ال­­­ماساق, كولىك سالاسىنىڭ مە­­شەۋ­­­لىگىنەن سىرت ەلدەرگە شى­عا­راتىن مۇم­كىن­دىك بولما­سا, قىل اياعى الىنعان مول ءونىمدى ءتۇر­­­لى قاجەتكە جاراتا الار ءون­دى­­رىس دۇرىس جول­عا قويىلماسا, ءتۇپ­­تىڭ تۇبىندە تاقىرعا وتىرىپ قا­لا­تىن ديقان بايعۇس قوي. ال ول بولسا – اگرارلىق سەكتوردىڭ سە­نىم­دى تىرەگىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟! 

قايرات ءابىلدا, «ەگەمەن قازاقستان»