«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بىرەر كۇن بۇرىن رەسمي تۇردە جۇمىسىن باستادى. ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, جەڭىلدەتىلگەن سالىق رەجىمى, تاۋەلسىز قارجىلىق سوت پەن اعىلشىن قۇقىعى قاعيدالارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ورتالىققا ەلىمىزدىڭ قارجى ينفراقۇرىلىمىنىڭ يادروسى, تۇتاس ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن قارجىلىق حابقا اينالۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر.
قارجى ورتالىعى رەتىندە قازاق ەلىنىڭ باس قالاسى الەمدە قانداي ورىن الا الادى؟ بىرىنشىدەن, ەۋرازيانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان استانانىڭ اينالاسىندا – 2 مىڭ شاقىرىمدىق راديۋستا ەشقانداي قارجى ورتالىعى جوق.
ەكىنشىدەن, ەلباسى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قازىرگى زاماندا جاڭاشا دامىپ جاتقان جانە تەك جۇكتىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق كاپيتالدىڭ الاپات اعىنى جۇرەتىن ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورىن تەپكەنىنە نازار اۋدارتقانى ەسىمىزدە.
ۇشىنشىدەن, بۇكىل ورتالىق ازيادا استانادان باسقا بىردە-ءبىر باس قالا نە ءىرى شاھار «حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا» اينالۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان جوق.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەلوردالىق قارجى ورتالىعىنىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ناسيحاتى دا كەلىستى بولدى. ەكسپO-2017 كورمەسىنە 112 مەملەكەت پەن 12 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسقانى ءمالىم. سولاردىڭ بارلىعى كورمەدەن كەيىن ونىڭ ورنىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) قۇرىلاتىنىن ءبىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى, يسلام بانكتەرى وسىندا جۇمىس ىستەۋگە كەلىسكەنىن مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسى احقو-نى ەۋرازيا مەن ورتالىق ازيانىڭ «باس قاقپاسى» رەتىندە اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا, ونى ەۋرازيا وڭىرىندەگى ءىرى قارجى حابىنا اينالدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ناقتىراق توقتالا كەتسەك, احقو قىزمەتى اياسىندا 6 باسىم باعىتتى دامىتۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – كاپيتالدار نارىقتارىن وركەندەتۋ بولماق. قازاقستاندىق قارجى سەكتورى, نەگىزىنەن, بانك ينستيتۋتتارىنىڭ جانە ازاماتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ باسقا دا ءداستۇرلى قۇرالدارىنىڭ جۇمىسىنا شوعىرلاندىرىلعان. ءبىز بولساق, «بانكتىك ەمەس قارجىلىق قاۋىمداستىقتى» قۇرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز جانە بۇل ماسەلەدە كاپيتال نارىقتارى قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىنداعى جاعدايدى ەلەۋلى تۇردە جاقسارتادى, سونداي-اق ءبىزدىڭ وڭىردە قور نارىقتارىن دامىتۋ ءۇشىن ايماقتىق الاڭدى تۇزەدى.
ەلوردامىزداعى قارجى ورتالىعىنىڭ 2 جانە 3-باسىمدىقتارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى: بۇل – «جەكە مەنشىك جانە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى, قورلاردى باسقارۋ» جانە «جەكە تۇلعالاردىڭ ءال-اۋقاتىن باسقارۋ».
4-باعىت – «يسلامدىق قارجىلاندىرۋ» بولماق. بىلتىرعى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ بىرقاتار ءىرى سامميتتەرى الەمدە جانە قازاقستاندا وتكىزىلدى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ باعىتىندا قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيادا دا, جالپى ەۋرازيا وڭىرىندە دە كوشباستاۋشى ەل بولۋعا مۇمكىندىگى بار. احقو قىزمەتىنىڭ 5-ءشى ۇلكەن باعىتى «جاڭا قارجى تەحنولوگيالارىن» قامتۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى جاقىندا قازاقستان ەكونوميكاسىن تسيفر-لاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كەڭەس وتكىزگەنى ءمالىم. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى ۇكىمەت جۇمىسىنداعى اسا ماڭىزدى ءارى باسىمدىقتى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇدان بولەك, ەلباسى احقو باسشىلىعىنا ورتالىقتى «جاڭا قارجى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ بويىنشا جەتەكشى ساراپتاما ورتالىعىنا اينالدىرۋ» تۋرالى تاپسىرما بەردى.
6-باعىت رەتىندە «جاسىل قارجىلاندىرۋ» قۇرالدارىن ەنگىزۋ مەن دامىتۋ قاراستىرىلادى. وسىعان وراي كۇنى كەشەگى ەكسپو-2017 جوعارى تەحنولوگيالىق الاڭى ەندى «جاسىل» تەحنولوگيالار سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى, ال احقو – ونىڭ قارجىلىق قۇرامداس بولىگىن ۇسىنۋعا ءتيىس.
بۇل قىزمەت باعىتتارىن ءتيىستى قۇرىلىمدارسىز جۇزەگە اسىرۋ قيىن. ءار سالاعا دەربەس جاۋاپ بەرەتىن تۇلعالار مەن ۇيىمدار بولعانى ءجون. وسى ماقساتتا, احقو اۋماعىندا ۇيىم قىزمەتىن رەتتەۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە مامانداندىرىلعان ورتالىق قۇرىلماق.
اعىمداعى جىلى وتكەن شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ماسەلەسى تالقىلانعان بولاتىن. وندا ەلباسى ن.نازارباەۆ قارجى ورتالىعىنىڭ وتە كۇردەلى جوبا ەكەنىن, سونىمەن قاتار قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى قادام ەكەنىنە دە ءمان بەرگەن ەدى.
– بولاشاققا كوز جىبەرە وتىرىپ, ءبىز «استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن» ينۆەستيتسيالىق كاپيتال تارتاتىن جانە قارجىلىق ءادىس-تاسىلدەر سالاسىنداعى يننوۆاتسيالار ورتالىعى رەتىندە كورگىمىز كەلەدى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ەۋرازيانىڭ «قارجى قاقپاسىنا» اينالۋى كەرەك,– دەدى ن.نازارباەۆ.
سوندا, احقو شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قالاي تارتۋعا نيەتتى؟ ول جاھاندىق نارىقتارعا نە ۇسىنا الادى؟ ورتالىق شەتەلدىك ينۆەستورلاردى جەڭىلدىكتەر مەن قولايلى جاعدايلار جاساۋ ارقىلى تارتۋدى كوزدەپ وتىر. استانا – ورتالىق ازيا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وڭىرلەرىندە, سونىمەن قاتار ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق باعىتىندا قارجىلىق جانە تەحنولوگيالىق حاب ءرولىن اتقارا الادى. احقو اياسىندا ينۆەستورلارعا ۇسىنىلاتىن جەڭىلدىكتەر دۋباي جانە ابۋ-دابي تاجىريبەلەرىنەن الىنعان. بىزدە دە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, جەكە تابىس سالىعى بويىنشا 50 جىلعا جەڭىلدىكتەر بولادى. بۇل جەڭىلدىكتەر دۇنيە جۇزىندەگى وزگە قارجى ورتالىقتارىمەن بىردەي.
سونىمەن قاتار ينۆەستورلارعا قولايلى ۆيزالىق قولداۋ كورسەتىلمەك. اتاپ ايتقاندا قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە قاي ەلدەن كەلگەنىنە قاراماستان, ۇزاق مەرزىمدى – 5 جىلدىق ۆيزا ۇسىنىلادى.
حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى الداعى 5 جىلدا قازاقستاندا كاسىپكەرلىكتى, قارجى سەكتورىن, ينفراقۇرىلىمدى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, ينستيتۋتتىق رەفورمالار جۇرگىزۋ ءۇشىن ەلگە 9 ملرد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا سالاتىنى بولجانعان. ال يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 10 ملرد دوللارعا جۋىق شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنىمەن قوسا, ەلىمىزدە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ستاندارتتارى ەنگىزىلىپ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتا ءتۇسۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. سونىڭ ارقاسىندا 2025 جىلعا دەيىن 40 ميلليارد دوللارعا دەيىن ينۆەستيتسيا تارتىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
وسى ايتىلعانداردان بولەك, شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ مامانداندىرىلعان حالىقارالىق ۆيزا ورتالىعى قۇرىلماق. ونىڭ جۇمىسشى اتاۋى – «احقو-نىڭ ەكسپات ورتالىعى» دەپ بەلگىلەنىپتى. سەبەبى, زاڭناما بويىنشا «استانا» قارجى ورتالىعى ءۇشىن شەتەلدىك ماماندارعا جەڭىلدەتىلگەن ۆيزالىق جانە ەڭبەك رەجىمى ەنگىزىلىپ وتىر. ال «ەكسپات ورتالىعى» احقو-نىڭ شەتەلدىك قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن قازاقستانعا كىرۋدىڭ قولايلى شارتتارىن تۇزەدى, سونداي-اق ولار قالاعان جاعدايدا جەرسىندىرۋگە, ياعني قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىنا جاعداي جاسايدى. سونداي-اق تىركەلۋ, سالىق سالۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر وسىندا شەشىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
اتاپ وتەرلىك تاعى ءبىر ماسەلە, احقو قازاقستاندىق قارجى جۇيەسىندە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا دا كوپ كومەگىن تيگىزەدى. قارجىلىق تەحنولوگيالاردى ىلگەرىلەتۋ جانە ولارعا دامۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكوجۇيەنى قۇرۋ احقو-نى دامىتۋعا باعىتتالعان بەس ستراتەگيالىق باعىتتىڭ بىرىنە جاۋاپ بەرەدى.
سوڭعى جىلدا قارجىلىق تەحنولوگيالار كومپانيالارىنىڭ سانى 8 مىڭعا دەيىن, ال كريپتوۆاليۋتالار سانى 800 تۇرگە دەيىن ارتتى. بۇل رەتتە ىسكە قوسىلعان كريپتوبيرجالاردىڭ سانى 110-نان اسادى. بۇل قارقىندى ءوسىم ەكپىندى وزگەرىستەردىڭ ۇستىنىنا اينالادى. وسىعان بايلانىستى احقو دا جاڭا قارجىلىق-تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ىلگەرىلەتۋدى جانە ولاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قولايلى ەكوجۇيەنى قۇرۋدى نىساناعا الىپ وتىر. قازاقستاندا قارجىلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ باعىتىندا احقو-دا نەگىزگى 3 مىندەت انىقتالدى: بۇلار – «كريپتوۆاليۋتالار نارىعىن رەتتەۋ», «قارجى تەحنولوگيالارى سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, تەستىلەۋدەن وتكىزۋ جانە قولداۋ ءۇشىن قاجەتتى رەتتەۋ «جاشىگىن» ءتۇزۋ» جانە «قازاقستاندا قارجىلىق تەحنولوگيالار ستارتاپتارىن قولداۋعا جاعداي جاساۋ».
حالىقارالىق قارجى ورتالىعى دۋباي مودەلى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. دۋباي – الەمدەگى ەڭ ساۋلەتتى, ەڭ داۋلەتتى قالالاردىڭ ءبىرى. دامۋ دەڭگەيى جىل ساناپ ارتىپ جاتقان شىعىستىڭ شىرايلى شاھارى دەمالۋشىلاردىڭ سۇيىكتى ورنىنا عانا ەمەس, جاھاندىق بيزنەس ءتۋريزمىنىڭ دە ورداسىنا اينالدى. سەبەبى, امىرلىك شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن بار جاعدايدى جاسادى. قالانىڭ قارقىندى دامۋىنا سەرپىن بەرگەن جوبالاردىڭ ءبىرى – دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى. دۋباي قارجى ورتالىعى «Dubai International Financial Centre» (DIFC) – سالىق جەڭىلدىگى قاراستىرىلعان وففشورلىق ايماق 2004 جىلدان بەرى تابىستى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر. وففشور دەپ وتىرعانىمىز – سالىقتاردى وڭتايلاندىرۋ ادىستەرىنىڭ ءبىرى. حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ينۆەستورلارعا بار جاعدايدى جاساعان. الدىمەن سالىقتان بوساتتى, سوسىن اعىلشىن ۇلگىسىندەگى قۇقىق جۇيەسىن ەنگىزدى.
دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, ورتالىق قارجى اينالىمىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن قارجى ينستيتۋتتارى, قالعانىن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى (اۋديت, زاڭگەرلىك كەڭەستەر, مەيمانحانالار) قامتاماسىز ەتەدى ەكەن. ياعني ولار دا ورتالىقتىڭ قاتىسۋشىلارى, سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتىلعان جانە ولار ءۇشىن ەشقانداي اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكونوميكالىق ايماقتا ءىرى, ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ كلاستەرى قالىپتاسقان. ياعني ينۆەستورلاردىڭ كوپ كەلۋى جاڭا كومپانيالار مەن جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولدى. دۋباي مودەلىن نازارعا الا وتىرىپ, قازاقستاندا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ – ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. سونىمەن قاتار بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
عالىمجان كەرىمبەك, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قارجى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت