سەمەيدە قاتارىنان توعىز اي بويى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەدى. ناتيجەسىندە قازاقستانداعى زاڭناما اياسىنا قالادا كولىك تاسىمالى قىزمەتىندەگى التى كاسىپورىننىڭ دا جۇمىسى تالاپقا ساي بولماي شىقتى. قالا اكىمدىگىندە وتكەن جينالىسقا وسى ماسەلەگە وراي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.
– كۇن سايىن قالا بويىنشا تاسىمالعا شامامەن 427 اۆتوبۋس شىعادى. التى تاسىمالداۋشىدا ءارتۇرلى ماركاداعى 633 اۆتوبۋس بار ەكەن. ولاردىڭ 215-ءى «مارشرۋتكا», ياعني «گازەل» كولىگى. ونى ۇلكەن قالانىڭ ىشىنە جىبەرۋگە بولمايدى, سەبەبى مۇنداي شاعىن كولىكتەر قالا شەتىندەگى از جولاۋشىسى بار اۋداندارعا ارنالعان. تەحنيكالىق رەگلامەنت بويىنشا مۇنداي اۆتوبۋستار قالا ىشىنە ەمەس, قالا سىرتىنداعى اۋىلدارعا جۇرۋگە قولايلى. شاھاردا شاعىن اۆتوبۋستار بارلىق تاسىمال كولىكتەرىنىڭ 30 پايىزىن عانا قۇراۋ كەرەك, ول سەمەيدە «گازەلدەر» بارلىق كولىكتىڭ 50 پايىزىن قۇرايدى, – دەدى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بايبولات بايمانبەتوۆ.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قالاداعى جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىساتىن التى كاسىپورىننىڭ باعىتتاعى كولىكتەرى نەبارى 16 پايىز ەكەن. قالعان اۆتوبۋستار قايدان دەسەڭىز, ولاردىڭ يەلەرى باسقا جاقتان كەلگەندەر.
– سەمەيدەگىلەر جالعا الىنعان جانە ارنايى وسىنداي جۇمىسقا تارتىلعان كولىك تۇرلەرى بولادى دەگەندى تۇسىنە قويمايدى, – دەدى بايبولات بايمانبەتوۆ, – جالعا الىنعان كولىك دەگەن مۇلدە جوق. سەبەبى كولىكتى جالعا بەرگەن كەزدە تاسىمالداۋشى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى, جانار-جاعارماي قۇيۋدى, شينالارىن اۋىستىرۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الادى. بىراق ول سەمەيدە مۇلدە قالىپتاسپاعان. ونىڭ ۇستىنە جەكەمەنشىكتەگى جۇمىسقا تارتىلعان كولىك تۇرلەرى دە ەسكىرگەن. 403 كولىككە 7 جىل, ال 230 كولىككە 7-12 جىل بولعان. ءتىپتى بۇلاردان دا ەسكىرىپ, توزعاندارى جەتەرلىك.
ساراپشىلار اۆتوپاركتەردى تەكسەرگەن كەزدە نەبىر ولقىلىقتارعا تاپ بولعان. ماسەلەن, «اۆتوميدي» جشس-ءنىڭ قاداعالاۋشى مەحانيگى مەحانيكالىق سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الماعان. جۇرگىزۋشىلەردىڭ الكوگولدى ىشىمدىك ىشپەۋىن, اۆتوبۋس ساپاسىنىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ اۆتوبازاداعى باقىلاۋشى ادامداردىڭ جۇمىسى بولسا, بۇل ىسكە دە بىلىكتى ماماندار تارتىلماعان.
– جولاۋشى قاۋىپسىزدىگى باستى ورىندا تۇرۋ كەرەك, – دەدى بايبولات بايمانبەتوۆ ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ مالىمەتتەرىن كەلتىرۋ بارىسىندا, – سوڭعى 11 اي ىشىندە جول كولىگى اپاتىنان 20 مىڭ قازاقستاندىق قايتىس بولدى. اۆتوبۋسقا مىنگەن جولاۋشى اقشاسىن تولەدى, ول ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن تولەدى. سول بيلەت قۇنىنا وعان مادەنيەتپەن قاراۋ, ايالدامالاردىڭ اتىن ايتۋ سياقتى تالاپتار كىرەدى. جۇرگىزۋشى مەن كوندۋكتور بىرىڭعاي ءتۇستى كيىم كيۋى كەرەك. وزدەرى باعاسىن كوتەرتكەن 80 تەڭگەگە جولاۋشى تاسىمالىنداعىلار مادەنيەتىمىزدى دە جاقسارتامىز دەپ ەدى عوي. سونىمەن اۆتوبۋس سالوندارىنداعى تازالىقتار قايدا؟! ءاربىر اۆتوبۋس اۋىسىمداعى جۇمىسىن اياقتاعان سوڭ ءىشى-سىرتى جۋىلىپ-شايىلۋى كەرەك.
«قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەمەكشى, «سەمەي كولiگi ترانس» جشس-دە مەحانيك اۆتوبۋستىڭ قوزعالمالى بولىكتەرىن فونار شاممەن قاراپ شىعادى ەكەن. تەحنيكالىق تالاپ بويىنشا مۇنداي جەرلەردى ارنايى كورەتىن تەرەڭ شۇڭقىرعا ءتۇسىپ, تەكسەرىپ شىعۋ كەرەك. ساراپشى وسىنداي قىزىقتاردى ءوز تاجىريبەسىندە ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. مۇنداي تالاپ بۇزۋشىلىق قالاداعى اۆتوپاركتەردىڭ كەز كەلگەنىندە بار ەكەن. ساراپشىلار تەكسەرگەندەي ايالدامالار دا تالاپقا ساي ەمەس. قابانباي باتىر كوشەسى بويىنداعى ورتالىق بازار تۇسىنداعى ايالدامالار كوڭىلگە قونىمدى بولعانمەن, قالا سىرتىنداعى شىعىس, ميرنىي كەنتتەرىندەگى نىسانداردىڭ ايالداما دەگەن اتى عانا. ب.بايمانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالا سىرتىنداعى اۆتوبۋستار توقتايتىن سوڭعى ايالدامالاردا دەمالاتىن كەشەندەر بولۋى كەرەك. اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى مەن كوندۋكتورلار تاڭەرتەڭ ەرتە جۇمىسقا شىعاتىندىقتان, ولار تۇسكى اس ءىشىپ, ءبىر ءسات كوز ءىلىپ العاندارى ءجون.
جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان قالا اكىمى ەرماك ءسالىموۆ تىڭعىلىقتى جۇمىس جاساعان ءتيىستى سالا قىزمەتكەرلەرىنە, پروكۋراتۋراعا, زەرتتەۋ جۇرگىزگەن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ريزالىعىن ءبىلدىردى. وسىلايشا حالىقتى ساپالى اۆتوبۋسپەن, اۆتوپارك قىزمەتىمەن قامتۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا بىرىگىپ جۇمىس ىستەيمىز دەگەن ءوزىنىڭ شەشىمىن ايتتى.
سونداي-اق باسقوسۋدا وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇرات مۇساتاەۆتىڭ ايتىپ وتكەنىندەي, وعان بىرنەشە حات كەلىپ ءتۇسىپتى. وندا جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىسىپ, قىزمەت قانا كورسەتۋى ءتيىس مەكەمەلەر ءوز مىندەتتەرىنە قالانىڭ اتقارۋشى بيلىگى اينالىساتىن مىندەتتەردى دە الىپ العاندىعى جازىلىپتى.
– سوندىقتان دا مەن مەملەكەتتىك كىرىس باسقارماسى, كولىكتى باقىلاۋ كوميتەتى, كولىك پروكۋراتۋراسى سياقتى قۇزىرلى ورگانداردى سەمەيدەگى كولىك تاسىمالى كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋعا شاقىرامىن. بۇگىنگى جينالىستىڭ وزىندە قولىمىزعا قانشاما فاكتىلەر ءتۇسىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعىنا كوزجۇمبايلىق جاساۋعا بولمايدى, – دەدى مۇرات مۇساتاەۆ.
راۋشان نۇعمانبەك
سەمەي