كەز كەلگەن تۇتىنۋشى وتاندىق ازىق-ت ۇلىكتى تاڭدايدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. داستارقانعا وزىمىزدە وندىرىلگەن ءونىمنىڭ قويىلعانىن قالايتىنىمىز راس.
تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىنا ساي ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىندار دا ەلىمىزدە كوبەيە تۇسۋدە. مىسالى, اعارعان العىمىز كەلسە, الدىمەن ەلىمىزدىڭ قاي اۋىل نەمەسە اۋدانىندا وندىرىلگەنىنە نازار اۋدارامىز. وڭتۇستىكتىڭ ءونىمى تابىلماسا, پاكىستاننىڭ ەمەس, پاۆلوداردىڭ كارتوبىنا بۇيرەگىمىز بۇرادى. تۇلكىباس پەن تولەبيدىڭ الماسى تابىلماسا, قىتايدىڭ نەمەسە قىرعىزدىڭ ەمەس, الماتىنىڭ اپورتىن ىزدەيتىنىڭىز انىق. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ايران-ءسۇت پەن ناننىڭ دا الىستان ەمەس, جاقىننان اكەلىنگەنىن تاڭدايمىز. ارينە ەڭ باستىسى ساپاسىنا قارايسىز. وسى ورايدا, ياعني جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءسۇت كلاستەرى دامىپ كەلەدى.
وبلىس اكىمدىگىنىڭ رەسمي مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, وڭتۇستiك تۇرعىندارى بiر جىلدا 738,4 مىڭ توننادان استام ءسۇت جانە ءسۇت ونiمدەرiن تۇتىنادى ەكەن. 2016 جىلى جەرگىلىكتى فەرمەرلەر 710,6 مىڭ توننا ءسۇت ءوندiرiپ, وبلىستاعى سۇرانىستىڭ 96 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپتى. ال بىلتىر 700 مىڭ تونناعا جۋىق ءسۇت جانە ءسۇت ونiمدەرi ءوندiرiلiپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,7 پايىزعا ارتقان. ياعني وبلىستا ءسۇت كلاستەرiن دامىتۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلۋدا.
دەگەنمەن وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا قولدىڭ ءسۇتi مەن ايرانىن جايما بازاردان نەمەسە ءۇي ارالاپ ساتاتىنداردان الاتىندار ءالى دە از ەمەس. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى باعانىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىندا بولسا كەرەك. ياعني زامان تالابىنا ساي وڭدەلىپ, تۇتىنۋشى تالعامىنا ساي كەلەتىن ءسۇت ونىمدەرى ميلليونعا جۋىق تۇرعىنى بار شىمكەنتتە ءالى دە جەتكىلىكسىز. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىك, اسىرەسە اعارعان العاندا «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ونىمدەرىنە تاڭداۋ جاسايدى ەكەن. اسىرەسە وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى ەرتەرەك بارىپ الماسا, تاۋسىلىپ قالاتىنىن ايتادى. سەرىكتەستىكتىڭ ءوز دۇكەندەرى دە از ەمەس. تەرىسكەيدەگى ارىپتەسىمىزدىڭ مالىمەتىنشە, وبلىستاعى «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى بۇل كۇندەرى ەكولوگيالىق تازا, باعاسى قولجەتىمدى ونىمدەرىمەن تانىمال, زاماناۋي اۋىلشارۋاشىلىق كلاستەرى سانالادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار شەڭبەرىندە تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت زاۋىتىندا كۇنىنە 80 تونناعا جۋىق ءسۇت وڭدەلىپ, ءونىمنىڭ 50-دەن استام ءتۇرى رەسەي قالالارىنا دا جونەلتىلەدى ەكەن.
سونداي-اق 7 مىڭ ءىرى قارا باعاتىن سەرىكتەستىكتىڭ 30 مىڭ گەكتارعا جۋىق ەگىستىك القابى, قۋاتى 1,5 مەگاۆاتت 2 جەل ەنەرگياسى قوندىرعىسى بار. 700-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ونىمدەرىن كورشىلەس كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ, ەلوردامىز استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا كوپ تۇتىنادى. سەرىكتەستىك ونىمدەرىن جارنامالايىن دەپ وتىرعانىمىز جوق. ايتايىق دەگەنىمىز, ءۇش ميلليونعا جۋىق حالقى بار وڭتۇستىككە وسىنداي ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ قاجەتتىگى ەدى. ايتسە دە...
وڭتۇستىكتە ءبارى بار, اعارعان دا, كوكونىس تە, ەت تە جەتەرلىك. مىسالى, ورداباسى اۋدانىندا ورنالاسقان «بورتە-ميلكا» كەشەندى ءسۇت فەرماسى تاۋلىگىنە 50 توننا ءسۇت وڭدەۋگە قاۋقارلى كاسىپورىندى ىسكە قوسىپ, قايماق پەن ايران, بالالارعا ارنالعان يوگۋرتتىڭ 6 ءتۇرىن شىعاراتىن بولادى. «بادام» يندۋستريالىق ايماعىنداعى ەڭ سوڭعى زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان كەشەندi ءسۇت فەرماسىندا گوللانديادان اكەلiنگەن ءسۇتتi سيىرلارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنا 2,4 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. اسىل تۇقىمدى «گولشتەين فريز» سيىرىنىڭ 700-ءى بار. ءار سيىردان تاۋلiگiنە 30-40 ليتر ءسۇت ساۋىلادى. بiر تاۋلiكتە شامامەن 10 توننا ءسۇت جينالادى. ال ءوز جۇمىسىن 1998 جىلى باستاعان «التىن ءدان» كاسىپورنى ەل نارىعىندا ۇن جانە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋدە كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا. ونىمدەرى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە ەكسپورتتالادى. وندا جىلىنا 8 مىڭ تونناعا جۋىق ماكارون, 981 توننا ءسۇت, 154 توننا ۇن ونىمدەرى وندىرىلەدى. سونداي-اق «سايرام ءسۇتتىڭ» ونىمدەرى دە سۇرانىسقا يە.
سوڭعى مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, وبلىستا ءسۇت شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن iرi كومپانيالار سانى ارتىپ كەلەدi. ولار ءوز يەلiگiندەگi iرi قارالاردان بولەك اۋىلدار مەن ەلدi مەكەندەردەگi جەكە قولداعى سيىرلاردىڭ دا ءسۇتiن قابىلدايدى. بىلتىر وبلىستا حالىقارالىق تالاپتارعا ساي 46 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتi اشىلعان. شۇبات, قىمىز ءوندىرىسى دە دامىپ كەلەدى. مىسالى, ارىس قالاسىنداعى «جەلمايا» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنە قاراستى تۇيە ءسۇتىن وڭدەيتىن تسەح تاۋلىگىنە 1,5 توننا شۇبات دايىنداۋعا قاۋقارلى. تولە بي اۋدانىندا قىمىز ءوندىرۋ سالاسى قارقىندى دامىپ, سوڭعى 3 جىلدا جىلقى باسى 4500-گە جەتكەن. ايتا كەتەلىك, 2016 جىلى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى 16 شارۋاشىلىققا كورسەتىلىپ, شارۋالار جالپى 678 توننا قىمىز وندىرگەنى ءۇشىن 26,8 ملن تەڭگە سۋبسيديا الىپتى. بىلتىر وسى باعىتتاعى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىندار قاتارى ارتىپ, 24 بىرلىكتى قۇراعان. ولارعا 31,5 ملن تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتەن سۋبسيديا بەرىلىپتى. ال قازىعۇرت اۋدانىنداعى شاراپحانا اۋىل وكرۋگiنە قاراستى «قاراتاس» اۋىلشارۋاشىلىق وندiرiستiك كووپەراتيۆi ماڭىنان «فۋد ماستەر» كومپانياسى كولەمى 1,2 توننالىق ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىن ورناتقان. سونداي-اق كووپەراتيۆ مۇشەلەرi 5 ميلليون تەڭگە تۇراتىن, سىيىمدىلىعى 2 توننالىق مودۋلدى ءسۇت قابىلداۋ بەكەتiن ساتىپ الىپتى. ونىڭ 50 پايىزىن مەملەكەت سۋبسيديالاعان. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قۇرىلعان كووپەراتيۆ اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ارقىلى 130 ميلليون تەڭگە نەسيەگە 700 ساۋىن سيىر ساتىپ العان. كووپەراتيۆ ءسۇتتi باعىتتاعى مالدى كوبەيتiپ, تاۋلiگiنە 3 توننا ءسۇت وتكiزۋدى كوزدەپ وتىر. مودۋلدى ءسۇت قابىلداۋ بەكەتiندە ارنايى زەرتحانا مەن توڭازىتقىش بار. مۇندا وتكiزiلگەن ءسۇتتiڭ قۇرامى زەرتتەلiپ, ساپاسى تەكسەرiلگەننەن كەيiن عانا «فۋد ماستەرگە» جiبەرiلەدi.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان جانە ناقتى ماقسات پەن مىندەت ايقىندالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 60-قادامىندا ءسۇت جانە ءسۇت ونiمدەرi ءوندiرiسiن دامىتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق باعدارلامادا تمد ەلدەرi نارىعىنا شىعارىلاتىن ونiمدەردiڭ جارتىسىنا دەيiنگi ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى كورسەتiلگەن. بۇل مiندەتتi ورىنداۋ ءۇشiن وبلىستا ءسۇت قابىلداۋ بەكەتتەرiن كوبەيتۋمەن قاتار, ءسۇتتi سيىر تۇقىمىن اسىلداندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار دا قارقىندى اتقارىلۋدا. ياعني ءسۇت ءوندiرۋشi كومپانيالار شەتەلدەن دە اسىل تۇقىمدى سيىرلار ساتىپ اكەلۋدە. مىسالى, ارىس قالاسىنداعى «قازىنا جەر LTD» جشس-دە بۇگiندە اسىل تۇقىمدى مال سانى 900-گە جۋىقتاعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا ءار ساۋىن سيىردان كۇنiنە ورتاشا ەسەپپەن 25 ليتردەن ءسۇت الىنادى. ال ورداباسى اۋدانىنداعى «بورتە ميلكا» جشس ۆەنگريادان اسىل تۇقىمدى 272 iرi قارا ساتىپ الىپ, جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا ءار سيىردان ورتا ەسەپپەن 30 ليتردەن ءسۇت الۋدا. سارىاعاش اۋدانىنداعى «فيرما ساكەن» جشس, سايرامداعى «گۇلجاميلا» جشس, تۇلكiباستاعى «دوس بي» جشس جانە تولەبي اۋدانىنداعى «اتامەكەن نان» جشس-دە دە ءسۇتتi سيىرلار سانى ارتا تۇسۋدە. ايتا كەتەلىك, وبلىستا مال باسى, ونىڭ iشiندە iرi قارا سانى كوبەيگەن. 1991 جىلى وبلىستاعى iرi قارا سانى 464 300 بولسا, وتكەن جىلى 930 مىڭنان اسقان.
مەملەكەت تاراپىنان ءسۇت ونىمدەرى جانە ونى وڭدەۋ سالاسىن جانداندىرعىسى كەلەتiن شارۋاشىلىقتارعا, جالپى اۋىل تۇرعىندارىنا قولداۋ كورسەتiلۋدە. ارينە, ەڭ باستىسى, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ساپاعا ەكپىن بەرىلۋى ءتيىس. سونداي-اق شارۋا قوجالىقتارى مەن كووپەراتيۆتەردىڭ, ءسۇت ءوندiرۋشi كومپانيالاردىڭ باستامالارىن عىلىممەن ۇشتاستىرۋى دا ماڭىزدى. دەمەك, حالقى كوپ وڭتۇستىكتىڭ ورتالىعىندا اۋلا ارالاپ, بۇرىن قولدانىستا بولعان «باكلاجكامەن» اعارعان ساتۋشىلارعا زاماناۋي باسەكەلەستەردىڭ كوپ بولعانى ءجون. ءيا, وڭتۇستىكتە اق مول, الايدا سولتۇستىك ايماقتىڭ جۇرتى ماقتان تۇتاتىنداي جانە ونىمدەرىن تالاسا ساتىپ الاتىنداي كاسىپورىن ازىرگە از بولىپ تۇر. زامان تالابىنا ساي قۇتىلارعا قۇيىلعان جانە سۇرانىسقا يە تۇلكىباستىڭ قايماعى, تولەبيدىڭ نەمەسە قازىعۇرتتىڭ قىمىزىن كەيدە تابا المايسىز. شۇكىر دەلىك, الماتى مەن پەتروپاۆلدىڭ ءسۇت-مايىن, تالدىقورعاننىڭ ىرىمشىگىن تۇتىناتىندار كوپ. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن تولىقتاي دەرلىك قاناعاتتاندىراتىن «زەنچەنكو جانە ك» سەكىلدى سەرىكتەستىك قاجەت-اق دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. بۇل ورايدا, وڭتۇستىك تۇرعىندارى وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرمەن عانا تۇتىنۋشىلاردى «تويعىزباي» ناقتى باستامالاردى جۇزەگە اسىرادى دەگەن ۇمىتتە. ايتپەسە ءسۇت كلاستەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك تە مول.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»