ەكونوميكالىق ءوسىم – ەل يگىلىگى

ەكونوميكاداعى تۇراقتى ءوسىم الەۋمەتتىك سالاعا دا ىقپالىن تيگىزگەنى بايقالادى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ العاشقى 9 ايىندا جالدامالى جۇمىسكەرلەر سانى 53,1 مىڭ ادامعا ارتىپ, باس-اياعى 6,4 ميلليون ادامعا جەتىپتى. سونىڭ ارقاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 پايىزدىق كورسەتكىشتەن كوتەرىلگەن جوق. ەكونوميكالىق وسىمگە سەرپىن بەرگەن باستى سالالار قانداي؟ وعان قانداي فاكتورلار ىقپال ەتتى؟ وسى تەكتەس ساۋالدارعا قاتىستى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن ۇسىنعاندى ءجون كوردىك. 

الەمدەگى وڭ وزگەرىستەر يگى ىقپالىن تيگىزدى

قۋانىش بەيسەنعازين, ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ماكروەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:

– 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا, ەلىمىزدەگى جالپى ىشكى ءونىم كولەمى 4 پايىزعا ءوستى. 4 پايىزدىڭ جارتى­سىنان كوبىن شيكىزات ءوندىرىسى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبى قامتاماسىز ەتتى. وت­كەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «قاشا­عان» كەنىشىنىڭ يگەرىلە باستاعانى ءوندىرىستىڭ وسۋىنە ىقپال ەتكەن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولعانى بايقالادى. ناۋرىز ايىندا «قاشاعاننان» ءونىم الۋ كولەمى جوعارى كورسەتكىشكە جەتكەنى بەلگىلى, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە بۇل ءبىرشاما سەرپىن بەردى.

مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن مەتاللۋرگيا سالاسى دا قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى. وسى ايتىلعان ءۇش سەكتور بۇگىندە بۇكىل ءوندىرىستىڭ 80 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ساۋدا-ساتتىق پەن كولىك سالاسى دا ەكونوميكالىق وسىمگە نەگىز بولعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسى­مىن­دەگى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس سالاسىنىڭ ۇلەسى 10 پايىز شاماسىندا.

جالپى, ەكونوميكانىڭ احۋالىن ۇسى­نىس پەن سۇرانىس تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا بولادى. وعان ءۇي شارۋاشىلىقتارى, مەملەكەت, بيزنەس جانە سىرتقى الەم سىندى ءتورت اگەنت قاتىسادى. وسى تورتەۋىنىڭ دە الاتىن ورنى زور. وتكەن جىلى وعان سىرتقى الەمنىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەكشە. ەكسپورتتىڭ ۇلەسىنەن يمپورتتىڭ كولەمىن الىپ تاستاعاندا قالاتىن كورسەتكىش تازا ەكسپورت سانالادى دەسەك, تازا ەكسپورتتىڭ ءرولى زور. اسىرەسە, قازاقستان سياقتى مۇناي-گاز ونەركاسىبى دامىعان ەل ءۇشىن. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ مۇنايدىڭ باعاسى 60 دوللاردان استى, جىل بويى 50 دوللاردان جوعارى بولىپ تۇردى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 23 پايىزعا ءوستى. سونىڭ ارقاسىندا وتاندىق مۇناي ونەركاسىبى ءبىرشاما دامىدى, وعان قوسا شيكىزات ەكسپورتىندا جاقسى كورسەتكىشتەر تىركەلدى.

ينۆەستيتسيالىق كاپيتال دا ايتار­لىقتاي وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. وعان قاتىستى جىلدىڭ تولىق قورى­تىن­دىسى ازىرگە جوق, قازان ايىنداعى دەرەككە سۇيەنسەك 5,7 پايىزعا ءوسىپتى. 2016 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە ول 4,7 پايىز­عا وسكەن ەدى, دەمەك, ىلگەرىلەۋ بار. كاسىپ­كەرلىك سەك­تور­داعى وڭ وزگەرىستەر مەن تۇ­راق­­تى­لىقتىڭ ارقاسىندا 9 اي ىشىندە قا­زاق­­ستانعا 15,7 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تار­تىلعانىن جەتىستىك دەپ باعالاعان ءجون.

ساۋدا سالاسىنداعى ءوسىم ءبىرىنشى كەزەكتە نەسيەلەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جولعا قويىل­عانىمەن بايلانىستى. 2015-2016 جىلدارى نەسيە بەرۋ توقىراپ قالسا, وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ نەسيەلەندىرۋ قارقىن العانىن كوردىك. سونىڭ ارقاسىندا ساۋدا-ساتتىق كولەمى دە ۇلعايدى.

ساۋدا سەكتورى ازىق-ت ۇلىكتىك جانە ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس دەپ بولىنەتىنى بەلگىلى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ساۋدا سەكتورىندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇلەسى ەكىنشىسىمەن سالىستىرعاندا ارتىق ەكەن. بۇل نەگىزى ونشا دۇرىس ۇدەرىس ەمەس. سەبەبى بۇل حالىقتىڭ اقشاسىنىڭ كوپشىلىگى ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالىپ جاتىر دەگەن ءسوز. وعان كەرىسىنشە, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلاردى ساتۋ-ساتىپ الۋ ۇلەسى ازايىپ بارا جاتقانى بايقالادى.

ەكونوميكالىق وسىمگە سىرتقى پروتسەستەردىڭ تيگىزگەن ىقپالى ايقىن سەزىلدى. اتاپ ايتار بولساق, رەسەي رەتسەس­سيا­دان شىقتى, قىتاي 2017 جىلى جوس­پار­داعى 5 پايىزدىق ءوسىمنىڭ ورنىنا 5,7-5,7 پايىزدىق ناتيجە كورسەتتى. وسى فاك­تورلار ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا دا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. قازىر دۇنيەجۇزى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق اعىمدار قايتا جاندانىپ, ونىڭ كولەمى ۇلعايۋدا. ءبىز ۆاكۋمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەل ەمەسپىز, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىگى بولعاندىقتان رەسەي, قىتاي ەلدەرىندەگى, ەۋروپاداعى وڭ احۋالدار بىزگە دە جاعىمدى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر.

سىرتقى ساۋدا كولەمى ۇلعايدى

نۇرلان قۇلباتىروۆ, «ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ورتالىعى» اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:

– قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ كولەمى 2017 جىلدىڭ 11 ايىنداعى كورسەتكىشكە سۇيەنسەك 69,5 ملرد دوللارعا جۋىقتادى. بۇل الدىڭعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 25,1 پايىزعا ارتىق كورسەتكىش. ياعني وتكەن جىلى ەكسپورت 31 پايىزعا, يمپورت 15 پايىزعا وسكەن.

جالپى, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋ­داداعى باستى ارىپتەستەرىنە رەسەي, قىتاي, يتاليا, نيدەرلاند, فرانتسيا, شۆەيتساريا, وزبەكستان, گەرمانيا, تۇركيا, يسپانيا سىندى مەملەكەتتەر جاتادى. كورشىلەس رەسەي جانە قىتاي ەكونوميكالارىمەن قارىم-قاتىناس مىقتى دامىعانى بەلگىلى. وسى ون مەملەكەتتىڭ ىشىندە سوڭعى ۋاقىتتا وزبەكستانمەن اراداعى ساۋدا قاتىناستارى كەڭىگەنىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. وتكەن جىلى وزبەكستانمەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتا ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 30 پايىزعا ۇلعايسا, يمپورت كولەمى 27 پايىزعا جۋىق كوبەيىپتى.

2017 جىلى جۇزەگە اسقان ءىرى ساۋدا-ەكو­نو­مي­كالىق قارىم-قاتىناستار اياسىنداعى وقيعالاردىڭ قاتارىندا قازاقستان مەن قىرعىزستان ۇكىمەتتەرىنىڭ اراسىنداعى «جول كارتاسىن» اتاپ وتۋگە بولادى. ەكى ەل اراسىنداعى شەكاراداعى فيسكالدىق-اكىمشىلىكتەندىرۋگە, ۆەتە­ري­نارلىق, سا­ني­تار­لىق-ەپيدەميولوگيالىق باقى­لاۋ­لارعا بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەكىجاقتى شەشىمىن تاپقانى بەلگىلى.

سىرتقى ساۋدا اينالىمىنا توقتال­عاندا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى تۋرالى ايتىپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, «باتىس ەۋ­روپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك كولىك ءدا­لى­زى ناتيجە بەرە باستادى, ياعني تران­زيت­تىك تاسى­مال كولەمى ءبىرشاما ۇلعايدى. اق­تاۋ تەڭىز پورتى, «قورعاس» قۇرلىق پورتى ار­قى­­لى كونتەينەرلىك تاسىمال كولەمى ارتتى.

2017 جىلدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جەتىس­تىكتەرىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋب­لي­­كا­سىنىڭ اياسىندا, ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق اياسىندا جاڭا كەدەن كودەك­سىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ باسىنان كۇشىنە ەنۋى. سونىڭ ارقاسىندا ء«بىر تەرەزە» قاعي­داسى بويىنشا كورسەتىلەتىن كەدەندىك قىز­مەتتەر قاتارى ارتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەرمەن اراداعى تاۋار اينالىمىندا وڭ وزگەرىستەر بار.

 وتكەن جىلى ۇكىمەتتە قابىلدانعان «ۇلتتىق ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا» جانە «ۇلتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيا» دا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن, ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىراتىن, ءبىرىنشى كەزەكتە كورشىلەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى قۇجات بولدى. بۇل ستراتەگيالار جاڭا نارىقتارعا شىعۋعا دا اسەرىن تيگىزۋگە ءتيىس.

دايىنداعان

ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»