مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءال-قۋاتىن ارتتىرۋ مەن ساياسي جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە قۇقىقتىق رەفورما ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن قاداپ ايتتى. ويتكەنى, ەلىمىز ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. قازىر كۇن سايىن دۇنيە جۇزىندە ورىن الىپ جاتقان جول-كولىك وقيعالارىنان جانە ونىڭ سالدارىنان ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋ الەم ءۇشىن جاھاندىق ماسەلەگە اينالدى. بۇل ورايدا وركەنيەتتى ەلدەر جكو بولا قالعان جاعدايدا ادامنىڭ وپات بولماۋىن نەمەسە جاراقات الماۋىن و باستا ويلاستىرىپ قويعانى بەلگىلى. ماسەلەن, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ق.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەم تويلاعان جاڭا جىل مەيرامىندا قازاقستاندىقتار بىرنەشە كۇن دەمالعان ەدى. وسى مەرزىم ىشىندە قازاقستاندا 356 جول اپاتى تىركەلىپ, وندا 78 ادام كوز جۇمعان. ال بىزدەن ادام سانى دا, كولىگى دە الدەقايدا كوپ بەيجىڭ قالاسىندا وسى كەزەڭدە نەبارى 71 جەڭىل-جەلپى جكو ورىن العان كورىنەدى. جەڭىل-جەلپى دەيتىن سەبەبىمىز, وندا بىردە-ءبىر ادام وپات بولماعان. دەمەك, ولارداعى جكو كولىكتەردىڭ باس-كوزگە قاراماي اعىپ كەلىپ ءبىر-بىرىمەن سوقتىعىسۋى ەمەس. سوندا ءبىزدىڭ ەلدەگى جول ءجۇرۋ ءتارتىبى قاشان تۇزەلمەك؟ بۇل كوكەيكەستى سۇراققا كەشە ەلوردادا وتكەن پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا قاتىسۋشىلار كوڭىلدەن شىعار جاۋاپتار ىزدەستىردى.
وتىرىسقا جول ءتارتىبى جونىندە مالىمەت بەرۋگە كەلگەن ىشكى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى امانتاي كۇرەڭبەكوۆ ءسوزىن سوناۋ 1996 جىلى “جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى تۋرالى” زاڭ قابىلدانعانىنان باستاپ, سودان بەرى تالاي ءىس جۇزەگە اسقانىن تىلگە تيەك ەتتى. بىراق جارتى ساعاتقا جۋىق ۋاقىت بايانداما جاساعان ونىڭ دايەكتەرى كوميسسيا مۇشەلەرىن قاناعاتتاندىرماعان سەكىلدى. سوندىقتان دا ۆيتسە-مينيستر ءبىرسىدىرعى بايانداماسىن اياقتاي بەرە كوكەيدە ءجۇرگەن كوپ سۇراقتار كوبەسى سوگىلىپ قويا بەردى. كەزىندە جولدا ءجۇرۋ ەرەجەسىنە تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن زاڭ ءبىرشاما قاتايىپ, جاعداي وڭالىپ قالىپ ەدى. كولىكتىڭ تەرەزەلەرىن تۇمشالاعان “پەردەلەر” سىپىرىلىپ, جۇرگىزۋشىنىڭ ءوز قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن بەلدىك تاعىلاتىن بولدى. قاتاڭ باقىلاۋ كۇشەيگەن سوڭ قارسى جولعا شىعۋ, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋ, باعدارشامنىڭ قىزىل كوزىنە ءوتۋ, جىلدامدىقتى شەكتەن اسىرۋ سەكىلدى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا توسقاۋىل قويىلدى. اسىرەسە, جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى باسەڭدەپ قالعان بولاتىن. بىراق بۇدان جۇرگىزۋشىلەر مادەنيەتى تۇزەلمەي-اق قويدى. وتىرىسقا توراعالىق ەتۋشى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى س. تۇرسىنوۆ قالا كوشەلەرىندە جول قوزعالىسى تارتىپسىزدىگىن كۇندەلىكتى كەزدەستىرەتىنىن ايتا كەلە, مەن شەتەلدە دە ءبىراز ۋاقىت كولىك جۇرگىزدىم, بىراق شىنىمدى ايتايىن, ءدال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سەكىلدى جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزۋدى ەشبىر مەملەكەتتەن كەزدەستىرگەن ەمەسپىن, تەك وسى قازاقستاندا عانا جول ءجۇرۋ ەرەجەسى ساقتالمايدى, دەدى.
ال ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى د. قۇسداۋلەتوۆ جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى زاڭداردى جەتىك ءبىلۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ولار كوبىنە ءمينيستردىڭ بۇيرىقتارىن جاتقا ايتا الادى, ال ناقتى ادام قۇقىقتارى تۋرالى ماسەلەگە تىرەلگەندە اقساپ جاتادى. سونىمەن قاتار, بۇرىن ماي قىزمەتكەرلەرى زاڭداردى بەس ساۋساقتاي بىلۋىمەن قاتار, تەحنيكادان دا ءبىر كىسىدەي حابارى بولاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ولار كولىكتىڭ قاۋىپسىزدىك جاعىن تولىقتاي تەكسەرە الاتىنداي بىلىكتى ەدى. ال قازىر جاعداي مۇلدە باسقاشا. ماي تەكسەرىستەن وتكىزەمىز دەيتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ اتى عانا بار. وتىرىسقا قاتىسۋشىلار شەتەلدە كوشەدە الا تاياق ۇستاعان بىردە ءبىر ماي قىزمەتكەرىن كەزدەستىرمەيتىندىگىن ايتىپ, تاڭ قالادى. ال بىزدە قاجەت پە, قاجەت ەمەس پە, بەلگىسىز, كەز كەلگەن ۋاقىتتا قىيىلىسقا ىسقىرىعىن اۋزىنا قىستىرىپ, الا تياعىن شوشاڭداتىپ شىعىپ العان رەتتەۋشى قالىپتى قوزعالىستىڭ رەتىن بۇزىپ, قولدان كەپتەلىس تۋعىزادى. ءسويتىپ, جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىن اياققا تاپتايدى. رەتتەۋشى كەرىسىنشە, شەت ەلدەگىدەي, قوزعالىس تىعىزدىعى ارتقان كەزدە كولىك كوپ ءوتىپ جاتقان جولدىڭ باعىتىنا قارسى جولدىڭ ءبىر جولاعىن قوسىمشا رەتىندە قوسىپ, ءوتۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە ارەكەت جاساۋى ءتيىس. مىنە, سوندا رەتتەۋشىنىڭ قيمىلى اقىلعا قونىمدى بولماق. ال جالپى جەرىنىڭ كەڭدىگىمەن ماقتانا الاتىن ەلىمىزدىڭ جاڭا ەلورداسىندا ورىن الاتىن كەپتەلىستەردىڭ كوپتىگى جانعا باتاتىن ءجايت.
دەمەك, سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆ ايتقانداي, ەلدەگى بارلىق جۇرگىزۋشى بىتكەندى جاۋاپقا تارتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى – جاعدايدىڭ الدىن الۋ. بىراق بۇعان ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار اسا كوڭىل ءبولىپ وتىرعان جوق. مەملەكەت باسشىسى جاڭا جولداۋىندا بارىنەن بۇرىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرىپ, ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ناقتى قۇزىرەتىن ءتۇزۋ كەرەك دەي كەلە, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىندە ەكپىن ىشكىۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا قاراي اۋىستىرىلۋى ءتيىس دەپ اتاپ ءوتتى. ال وسى ءىىم-دە ادام قۇقى نە ەكەندىگى تۋرالى وقىتىلىپ, ءدارىس بەرىلە مە ەكەن؟! ويتكەنى, جۇرگىزۋشىلەردىڭ عانا ەمەس, جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ دە قۇقى ۇنەمى بۇزىلادى. ەندەشە, جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىنە مىندەتتەرىنە سايكەس قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپتى اتقارۋدا, ياعني زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋدە ازاماتتاردىڭ قۇقىن ساقتاۋ وزەكتىلىگى ەسكەرىلمەيتىن سەكىلدى. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە, قاراپايىم ادامداردىڭ “مىلتىقسىز مايداندا” قىرىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 4 مىڭعا جۋىق ادام جكو وپاتى بولىپ, 15 مىڭنان استام ادام جاراقات الادى. مۇنداي سۇمدىقتىڭ الدىن الۋعا نەلىكتەن ناقتى دا پارمەندى ارەكەت جاسالمايدى؟ الايدا, بۇل سۇراققا تولىمدى جاۋاپ تابىلمادى.
وتىرىسقا قاتىسۋشىلار جول كولىك قوزعالىسىنداعى ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەندىگىن ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەي كەلە, بۇگىندە قازاقستان الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ جاتقان كەزدە بۇل توزگىسىز جاعداي ەكەندىگىن, سوندىقتان ەلىمىز ونەگەلى ىسىمەن وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتە ءبىلۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى. بۇل ورايدا “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسى دا جاسالىندى. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ قابىلداندى. وسىنداي وراسان زور جەتىستىكتەرگە جەتىپ, زايىرلى, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت ەكەندىگىمىزدى دالەلدەۋگە بارىنشا قام جاساپ جاتقاندا, ەتەكتەن تارتقانداي جول ءجۇرۋ ءتارتىبىنىڭ تومەندەۋى, قابىلدانعان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالماۋى كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتادى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلدەگى ديپلوماتيالىق كورپۋستار مەن ەلشىلىكتەردىڭ وكىلدەرى بۇل جونىندە اتالعان كوميسسيا اتىنا ءجيى شاعىمدانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. بۇعان ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى كۇندەلىكتى ورىن الاتىن سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرىن قوسار بولساق, قىلمىستىق احۋالدىڭ دەڭگەيى تىپتەن ايقىندالا تۇسەدى. جولدا قۇقىق ساقتالماي ءمىن تۇزەلمەيدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.