ەلباسى جولداۋىنىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. ول بولاشاققا ۇمتىلۋدىڭ باسىم تۇستارىن ايشىقتاۋىمەن بىرگە قالىپتاسقان كەيبىر جايسىز احۋالدى تۇزەۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن, جاپپاي تسيفرلى تەحنولوگيالارعا ءوتۋ مەن جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ نەمەسە ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ مەن ەكسترەميزمگە قارسى جۇمىس جۇرگىزۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا, وڭدى-سولدى جاقتارىنا عىلىم-ءبىلىم تىلىمەن وي جۇگىرتكەن ءجون. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءبىز جاھاننىڭ جاڭالىقتارىمەن تىكەلەي بەتتەسۋگە مۇمكىندىك الدىق. ازاتتىق بىزگە بولاشاعىمىزدى باسقارۋعا جول اشتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن الەمدە قالىپتاسقان جاعداي كوپتەگەن ەلدەردىڭ قارقىندى دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. قوعام جانە مەملەكەت ىستەرىن رەتتەۋدە باتىستىڭ باستاماسى ارقىلى قالىپتاسقان جاڭا جۇيەلەر ادامنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ءومىر ساپاسىن اناعۇرلىم ارتتىرۋعا جاعداي جاسادى, ءسويتىپ ادامي ولشەمدەردىڭ جاڭا بەلەستەرى بوي كوتەردى. بەلگىلى جالپىالەمدىك جاڭا ستاندارتتار پايدا بولدى. ولاردىڭ ەنۋى مەن ورىندالۋىن باقىلايتىن حالىقارالىق ۇيىمدار قۇرىلدى.
حالىقارالىق ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان ەرەجەلەر بەكىتىلىپ, ءتيىستى قۇرىلىمدار ىسكە قوسىلدى. گۋمانيتارلىق سالادا جاڭا ۇعىمدار مەن تۇسىنىكتەر ورنىقتى. وسىنىڭ بارلىعى ادام ءومىرىنىڭ جاڭا مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولدى. ورناعان ەكونوميكالىق احۋال ادام مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا اشۋعا قولايلى جاعدايلار تۋعىزدى. ادام (تۇلعا) مەن قوعامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كۇشەيىپ, مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى. جاھاندانۋدىڭ لەبى جاقىنداپ, ورنىققان جابىق جۇيەلەر داعدارىسقا ۇشىرادى. بىرقاتار ەلدەر ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالادى.
سوڭعى بىرنەشە ونجىلدىقتا ادامزات بالاسى بۇرىن بولماعان ءوسىمدى باستان وتكەرىپ جاتىر. ادامنىڭ ءومىر جاسى ۇزارىپ, جاڭا الەۋمەتتىك زاڭدىلىقتار قالىپتاسۋدا. بۇگىنگىنىڭ بۇل ەرەكشەلىگى ادام تىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالاسىنا ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. وتكەن عاسىردا جەر بەتىندەگى ادام سانى ءتورت ەسە ءوسىپ, ال ورتاشا ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى ەكى ەسە ارتقان. بىلىمگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە, جالپى الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك ەسەلەنگەن.
بۇگىندە كەڭىنەن ەتەك العان عالامدىق ءۇردىس – ادامنىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزارىپ, ال تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەي ءتۇسۋى سالدارىنان بىرقاتار ۇلتتاردىڭ قارتايا باستاۋى. ول ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك جۇيەگە قوسىمشا سالماق سالىپ, ادامنىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاتىسۋىنىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋگە يتەرمەلەۋدە. قازىر كوپتەگەن ەلدەر زەينەت جاسىن ۇلعايتىپ, سىرتتان ارزان جۇمىس كۇشىن تارتۋ ماسەلەسىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرۋدا. ال كەدەي ەلدەردە, كەرىسىنشە, ورتا جاس مولشەرى تومەندەپ, تۇرعىندار سانى ارتىپ, جۇمىسسىزدىق پەن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق ادامداردى قونىس اۋدارۋعا ماجبۇرلەۋدە.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بولجاۋىنشا, 2100 جىلى جەر شارىندا ورتا ەسەپپەن 11,2 ميللياردقا جۋىق ادام ءومىر سۇرەدى ەكەن. ەۋروپا ەلدەرى حالقىنىڭ سانى الداعى جىلداردا كەمي تۇسپەك. ال كورشىمىز رەسەيدە ادام سانى 83 جىلدان كەيىن 18,7%-عا ازايىپ, 60 جاستان اسقان ازاماتتار سانى بۇگىنگى 20%-دان 27,5%-عا دەيىن ۇلعايماق. «جالپى, ازيا ايماعى ادامدار سانىنىڭ وسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى», – دەيدى عالىمدار. ناعىز دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ افريكا ەلدەرىندە بولماق. عاسىردىڭ اياعىنا قاراي بۇل قۇرلىقتاعى تۇرعىندار سانى 3-4 ەسەگە كوبەيىپ, 5,6 ميللياردقا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بۇگىنگى كۇنى الەم تۇرعىندارىنىڭ 46%-ى حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە المايتىن, تۋ كورسەتكىشى تومەن ەلدەردە تۇرادى. بۇل جالپى جەر تۇرعىندارىنىڭ قارتايۋىنا الىپ كەلەدى.
قازاقستانعا كەلسەك, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ادامنىڭ ورتاشا ءومىر جاسى ۇزارىپ, 70-تەن اسىپ جىعىلدى. بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, 2100 جىلى بۇل كورسەتكىش 80 جاسقا جەتپەك. ال قازاقستان حالقىنىڭ سانى 24,7 ميلليون بولادى. ارينە بۇل بولجامداردىڭ ىسكە اسۋى جۇيەلى جۇمىسقا بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
شيەلەنىستەر مەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى اۋقىمدى كوشى-قون ورىن العان جاعدايدا, قابىلداۋشى ەلدەردىڭ ىشكى دەموگرافيالىق, ءدىني ءارى مادەني كارتاسى شۇبارلانۋى مۇمكىن. مۇنداي ءۇردىس وزىمەن بىرگە كوپتەگەن الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق جانە باسقا قاۋىپ-قاتەرلەر اكەلەتىنىن تاريحتان بىلەمىز. ەۋروپانىڭ بۇگىنگى كورىنىسى – وسىنىڭ ايشىقتى دالەلى. وسى ورايدا كەيبىر عالىمداردىڭ ادامزات تاريحىنداعى كەزەكتى « ۇلى كوش باستالدى» دەۋى قيسىندى. بۇل باعىتتاعى بولاشاق ۇردىستەر قۇرلىقتىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
عىلىم مەن تەحنيكا دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى ادامزات الدىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ءتىپتى ارمانداپ كورمەگەن دۇنيەلەرگە جول اشتى. ناۋقاستاردى ەمدەۋدىڭ, دەرتتىڭ الدىن الۋدىڭ سان الۋان جاڭا تۇرلەرى تابىلۋدا, ءتىپتى بيوروبوتتى تەحنيكا سالاسى كوز الدىمىزدا ورىستەپ, دامۋ ۇستىندە. كولىك-قاتىناس, بايلانىس پەن كوممۋنيكاتسيا, بەينە-فوتو ءتۇسىرىلىم جۇيەلەرىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق شەشىمدەرى ەكونوميكا, ءتارتىپتى ساقتاۋ, قورعانىس سياقتى سالالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى اياسىن بارىنشا كەڭەيتە ءتۇستى. ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جاڭا شەشىمدەر ارقىلى رەتتەۋ كەڭىنەن قانات جايۋدا. عارىشتىق تەحنولوگيالاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ قازاقستاندا دا قولدانىسقا ەنە باستادى. بۇل – ەل دامۋىنىڭ مۇلدە باسقا ساپالى دەڭگەيى. ال سمارتفون, ينتەرنەت جانە ءموبيلدى قوسىمشالاردىڭ بىرىگۋى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاڭا قىرلارىن اشا تۇسۋدە.
وسىنداي قۇرىلعىسى بار ادام قازىر جالعىز ءوزى ءبىر تەلەديداردىڭ مىندەتىن اتقارا الادى. بۇل مۇمكىندىكتەردىڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا دا تيگىزەر اسەرى مول. ادام, قوعام جانە مەملەكەت اراسىنداعى قالىپتاسقان ۇعىمدار مەن قاتىناستاردىڭ وسى ارنادا جاڭا دۇنيەلەرمەن تولىعۋى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. ءبىلىم بەرۋ, ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋ, اقپارات جەتكىزۋ, ءتىپتى ۋاعىزداۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ ءوزى جاڭاشىلدىققا تولى.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, وسىناۋ اۋقىمدى وزگەرىستەر بۇدان دا جەدەل قارقىنمەن جالعاسا بەرمەك. وسى وزگەرىستەردىڭ ەرەكشەلىگى – ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى جانە ادام قاتىسۋىنىڭ ازايۋى. ماسەلەن تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى مەن ينتەرنەتتىڭ كەڭ ەتەك جايۋى قالا مەن اۋىل اراسىنداعى اقپاراتتىق الشاقتىقتى ايتارلىقتاي كەمىتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە انىق بايقالادى. سونىمەن قاتار حات-حابار الماسۋدىڭ ءداستۇرلى جۇيەلەرى قازىر داعدارىسقا ءتۇسىپ, ادامنىڭ اتقارىپ كەلگەن كوپتەگەن قول جۇمىستارى قاجەتسىز بولىپ قالۋدا. ياعني جۇمىسسىزدىق تۋعىزۋدا. زىمىراعان جاڭا زامان اكەلگەن وسىنداي جانە باسقا دا كوپتەگەن وزگەرىستەردىڭ وڭ-تەرىس سالدارىنا ءبىز دايىن بولۋىمىز كەرەك.
الەمدىك ۇزدىك ۇلگى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەر, دارىندى بالالارعا ارنالعان ارناۋلى مەكتەپتەر اشۋ, جالپى مەكتەپتەردىڭ بۇگىنگى جابدىقتالۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى, وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرگەن ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردى ىسكە قوسۋ, جاستارىمىزدى ارناۋلى باعدارلاما ارقىلى شەتەلدەردىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنا جولداۋ سياقتى, ادام كاپيتالىن دامىتۋ بويىنشا كوپتەگەن اۋقىمدى ىستەردىڭ نەگىزىندە ۇلتىمىزدىڭ ءوز بولاشاعىن ءوزى باسقارا الاتىن قابىلەتىن ارتتىرۋ نيەتى جاتقانى انىق.
ارينە, كەي ماسەلە جونىندە كەشەگى كەلەڭسىزدىك پەن ەڭسەلى ەرتەڭگىنىڭ اراسىنداعى تارتىستىڭ بۇگىن ءجۇرىپ جاتقانىن ەستەن شىعارماعان ابزال. الايدا بارىپ ورنىعار ورنىڭدى الدىن الا ويلاستىرماي اتقارعان ءىستىڭ ءبارى بەكەر.
ابزال نۇكەنوۆ, ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ۆيتسە-ءمينيسترى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى