كەزىندە قازاق دالاسىنا اش-جالاڭاش, قينالىپ كەلگەندەردىڭ ءبارىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, تورىنەن ورىن بەرىپ, ءوزى تومەنگە جاتقان قوناقشىل دا قايىرىمدى قازاق سولارمەن ءبۇتىنىن ءبولىپ جەدى, جارتىسىن جارىپ جەدى. ودان بەرى دە قانشا ۋاقىت ءوتتى, سىرباز قازاق سىپايىلىقتان اتتاعان ەمەس. ولاي بولسا, سىيلاستىق دەگەن ەكى جاققا بىردەي ەمەس پە؟ ولار نەگە وزدەرىنە قامقور بولعان كەڭپەيىل قازاققا, ونىڭ تىلىنە قالقان بولمايدى. وسى ورايدا, «شي شىعىپ كەتپەسىندى» سىلتاۋراتىپ, ءوزگەلەردى قولدان قۇبىجىق ەتىپ كورسەتىپ جۇرگەن جوقپىز با وسى دەگەن وي قىلتيادى. ويتكەنى, ءتىل تۋرالى ءسوز بولا قالسا, وزگەلەردەن بۇرىن ءوزىمىز ورە تۇرەگەلەمىز. الدىمەن بايبالام سالىپ قازاق تىلىنە قارسى شىعامىز. بۇلار تۋعان ءتىلدىڭ تاعدىرىنا باس قاتىرمايتىندار. ولار وسىندا تۋدى, ءوسىپ-ءوندى, وقىدى, ءبىلىم الدى, جوعارى لاۋازىمعا يە بولدى. ەندى كەلىپ ەل مەن جەرگە, تۋعان حالقىنا تاعزىم ەتىپ, ادال ەڭبەك ءسىڭىرۋدىڭ ورنىنا, مەملەكەتتىك قىزمەتتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى اياق استى ەتەدى, شەت مەملەكەتتىڭ ءتىلىن تۋ عىپ كوتەرەدى. بۇل ەندى ەشقانداي ۇعىمعا سىيمايدى.
پارلامەنتتە, بيلىك تىزگىنىندە, باسقا دا لاۋازىمدى قىزمەتتەردە وي-ساناسى جوعارى, پاراساتى تەرەڭ, ءبىلىمدى دە, بىلىكتى ۇلتجاندى ازاماتتار از ەمەس. ەندى الداعى ۋاقىتتا ۇلت بولاشاعىنا نەمقۇرايلى قارايتىن رۋحسىزداردان باتىل تۇردە ارىلىپ, ولاردىڭ قاتارىنا ۇلتتىق قاسيەتتەردى بويىنا دارىتقان, قازاقى تاربيەسى, ۇلت دەپ سوققان جۇرەگى بار ويلى دا وتتى, ىسكەر جاستاردى كوپتەپ تارتسا ءجون بولار ەدى.
جالپى, بىلە بىلسەك قازاقپىن دەگەن قانى بار ءاربىر ازامات ءتىلىم تاۋەلسىزدىگىمنىڭ تىرەگى, ءتىلىم – بولاشاعىم, ءتىلىم ماقتانىشىم دەگەن بيىك سەزىمدى مۇرات ەتۋى شارت. بۇل, اسىرەسە, بيلىك باسىنداعىلار مەن حالىق قالاۋلىلارى قاتاڭ ۇستانار قاعيداعا اينالۋى قاجەت. سەبەبى, ولاردىڭ مىنەز-قۇلقى, ءىس-ارەكەتى, ءسويلەگەن ءسوزى ۇنەمى كوپتىڭ كوز الدىندا. كوزقاراسى قالىپتاسىپ ءۇلگىرمەگەن ەلىكتەگىش جاستار سولارعا قاراپ بويىن تىكتەپ, ويىن تۇزەيدى. ال ول مىرزالار ءباز-باياعى قالپى, مىنبەرگە شىعادى دا ورىسشا جەلدىرتىپ الا جونەلەدى. سوندا ولاردان ۇيرەنەر ۇلگى, الار ونەگە وسى بولعانى ما؟ وسىلاي قاشانعى جالعاسا بەرمەك؟ تۋراسىن ايتار بولساق, ءوزگەگە ەمەس ەڭ الدىمەنەن بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان, لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ كوپتەگەن قانداس باۋىرلارعا سىلكىنىس قاجەت. سانا سىلكىنىسى. قۇلدىق سانادان ارىلاتىن كەز الدەقاشان جەتتى. ەركىن ەلگە اينالعانىمىزعا جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ەندى كىمنەن قورقىپ, نەدەن بۇعامىز؟ جالتاقتاۋ مەن جالپاقتاۋدىڭ دا شەگى بار ەمەس پە؟
قوعامعا قىزمەت ەتۋ بار دا, ۇلت بولاشاعىنا قىزمەت ەتۋ بار. بۇل ەكەۋى اجىراعىسىز ۇعىمدار. بىلگىر مامان, ىسكەر باسشى بولۋمەن قاتار ۇلتجاندى ازامات بولۋ پارىز. قازاقپىن دەگەن قانى بار ءار جۇرەكتە ۇلتجاندىلىق الاۋى ۇزدىكسىز لاپىلداپ تۇرعاندا عانا ءتىلىمىزدىڭ دە ەلىمىزدىڭ دە باعى جانباق.
بۇگىندە جىگىت اعاسى جاسقا كەلگەن تىلگە شورقاق قانداستارىمىز ءوزدەرىنىڭ وسىنداي مۇشكىل حالىنە الدىڭعى اعا بۋىندى, ياكي ءوز اتا-انالارىن كىنالايدى. دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. انا ءالديىن تىڭداپ, بەسىك جىرىنا بالقىماعان ءسابي, بالا سەزىمىن ەرتەگى شۋاعىنا شومىلدىرىپ, بۇلا سەزىمىن باتىرلار جىرىنا سۋارماعان, ەرلىك پەن ەلدىكتى سەزىنىپ, بويىندا تۋعان حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ماقتانىش سەزىمى قاتار وربىمەگەن بالا ەس جيىپ ەسەيگەندە ەلىم دەپ ەمىرەنە قويۋى ەكىتالاي. ەل تىزگىنىن ۇستاعان لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر اراسىندا وسى ىسپەتتەس باۋىرلارىمىزدىڭ قاتارى باسىم بوپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەتتىك بيلىك تىزگىنىندەگى ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن “مىقتىلار” ءتىلدىڭ قادىرىنە جەتىپ, وعان جاناشىرلىق جاسايدى, ۇلت بولاشاعىنا قىزمەت ەتەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەلىن ەلجىرەي ءسۇيىپ, حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەر ۇلتجاندىلىق سەزىمى قاسيەتتى ءتىلىمىز ارقىلى عانا بويعا تاراپ, قانعا سىڭبەك. سوندىقتان دا, قاي دەڭگەيدە بولماسىن جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تاعايىنداردا وزگەلەردى قويا تۇرىپ, اسىرەسە, ءوز قانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىلۋىن قاتاڭ تۇردە تالاپ ەتكەن ءجون. سايلاۋ كەزىندە ەل مەن تىلدەن بيىك ەمەسپىن دەپ, پرەزيدەنتتىڭ ءوزى مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرىپ, سىناقتان ءوتىپ جاتقاندا نەگە باسشىسىنان باستاپ ۇكىمەت ءمۇشەلەرى تۇگەل, ياكي بارلىق مينيسترلەر, دەپۋتاتتىققا كانديداتتار, اكىمدەر مەن باسقا دا لاۋازىمدى قىزمەتكە ءۇمىتكەرلەر ءتۇگەل سول سىناقتان ءوتپەيدى؟ وسىلاي ەتەر بولساق مەملەكەتتىك ءتىل ءمارتەبەسى وزىنەن-ءوزى ءوسىپ شىعا كەلەر مە ەدى, بالكىم. الدە ول مىرزالار ەل مەن تىلدەن بيىك تۇر ما؟
تاپ وسىنداي تالاپ كوپشىلىكپەن كۇندەلىكتى قويان-قولتىق جۇمىس جاسايتىن, ەڭ باستىسى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا دا قويىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, بۇل سالانىڭ باسشىلارىنا ءوز كەزەگىندە قاراماعىنداعىلاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مۇلتىكسىز مەڭگەرۋىن قاتاڭ تۇردە قاداعالاۋىن ەرەكشە مىندەتتەۋ قاجەت. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەردىڭ ەمەس, ونى جەتىك مەڭگەرگەندەردىڭ قۇقىعى كوپ بۇزىلاتىنى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالعان. ءجانە ونداي ءۇردىس قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تاراپىنان دا ءجيى كەزدەسەتىنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس.
بايقاپ قاراساق, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە» ەكەنىنە دەن قويعان وزگە ۇلت وكىلدەرى قازىردىڭ ءوزىندە-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە قۇلشىنا كىرىسىپ كەتكەن سەكىلدى. بالالارىن, نەمەرەلەرىن قازاقشا بالاباقشاعا بەرىپ, قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتىپ, سولار ارقىلى وزدەرى دە اۋىزەكى سوزگە يكەمدەلىپ قالعاندارى جونىندە ماقتانىشپەن ايتىپ جاتقان ولارعا ريزاشىلىقپەن قارايسىڭ. كەرىسىنشە, بالالارىن ورىس مەكتەپتەرىندە وقىتىپ ءباز-باياعى قالىپتارىنان ءمىز باقپاعان قانداستارىمىزعا قاراپ قانىڭ قاينايدى. ماسەلەن, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىنىڭ بىرىنەن, الماتىداعى ءبىر مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى ورىس سىنىبىنا بارعان 74 بالانىڭ 65-ءى قازاق بالاسى دەگەندى وقىدىق. راس بولسا, سۇمدىق قوي مىناۋ. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزگە جيىرما جىل تولىپ وتىرعان بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ءجايت. بۇعان نە ايتارسىڭ ەندى؟ كۇلەسىڭ بە, جىلايسىڭ با؟ بۇل ءبىر عانا مىسال.
دەسەك تە مۇنداي جايدىڭ ءار جەردە-اق ورىن الىپ وتىرعانى كۇمان تۋعىزبايدى. بۇعان قوسا, قالالىق جەردەگى قازاق مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەكتەپ دالىزىندە, كوشەدە, قوعامدىق كولىكتە, قىسقاسى سىنىپتان تىس جەردىڭ بارىندە تەك ورىسشا زۋىلداتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. بۇعان كىمدى كىنالارسىڭ؟ جەتكىنشەكتەر ساناسىنا وتانسۇيگىشتىك رۋحىن جەتكىزە الماعان ۇستازداردى ما, جوق الدە ۇرپاق كوكىرەگىندە نامىس وتىن مازداتا الماعان اتا-انانى ما؟
زيالى قاۋىمنىڭ ءبارى دەمەيىن, كوبى بالالارىن كەزىندە ورىسشا وقىتتى. جارايدى, ول ۋاقىت تالابى, زامان سولاي بولدى دەگەنگە كونەيىك. ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ قارعا ادىم اتتاۋىڭ مۇڭ بولدى. ول ءتىلدى بىلۋگە, ۇيرەنۋگە ءماجبۇر بولدىق, ال, انا ءتىلدى ۇمىتۋعا نە ماجبۇرلەدى؟ ەشكىم دە, ەشقاشان سەن ءوز ءتىلىڭدى ۇمىت دەگەن تالاپ قويعان جوق قوي. ورىسشا وقىتىپ تا قازاقشا تاربيەلەۋگە بولاتىن. ەڭ بولماعاندا بالانىڭ تۋعان ءتىلىن قوسا الىپ ءجۇرۋىن قاداعالاۋعا بولماس پا ەدى؟ وسىنى نەگە ەسكەرمەدىك؟ نەگە ول بالا ءوزىنىڭ رۋحاني تامىرىنان اجىراعان جارىمجان بولۋى ءتيىس ەدى؟ وسىنى نەگە ويلانبادىق؟ ۇلت بولاشاعىن نەگە ويلامادىق؟
انا ءتىلىن ىقىلاستانا ۇيرەنىپ, ءتىپتى مەملەكەتتىك تىلدە بايانداۋعا قۇلشىنىس تانىتىپ جاتقان جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ ۇمتىلىسى, ءارينە, قۋانارلىق جاعداي. ال ءوز ءتىلىن جەتىك بىلە تۇرا, وزگە تىلدە سايراي جونەلەتىن شىركىندەرگە قاراپ وتىرىپ قايران قالاسىڭ. ورىسشا ءسويلەمەسە كىسىلىگىنە ءمىن, لاۋازىمىنا نۇقسان كەلەتىندەي. وندايلار وزگە تىلدە سويلەسە ءوزىن زور سەزىنىپ, انا تىلىندە سويلەۋگە قورلاناتىن سەكىلدى. كەرىسىنشە, ءوز تىلىڭدە كوسىلىپ ءبىر سويلەي الماعاننان اسقان قورلىق, ءتىپتى سورلىلىق جوق تا شىعار, ءسىرا؟!
ەگەمەندىك العان جيىرما جىلدان بەرى ءوز تىلىمىزگە ەركىن اۋىسا الماي جاتۋىمىزدىڭ ەندىگى ءبىر باستى سەبەبى, ورىس ءتىلىنىڭ زاڭسىز تۇردە «رەسمي تىلگە» اينالۋىندا دەپ بىلەمىن. اتا زاڭىمىز كونستيتۋتسيانىڭ 7-ءشى بابىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى دەپ كورسەتكەن.
دەمەك, رەسمي ءتىل دەگەن ءتىل جوق, رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى دەگەن ۇعىم عانا بار. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ ءبارى زاڭ ءجۇزىندە عانا, ال, قولدانىستا ءبارى باسقاشا.
مىسال ءۇشىن, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ 9-شى بابىنا سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكتىلەرى مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنىپ, قابىلدانادى, قاجەت بولعان جاعدايدا, ءمۇمكىندىگىنشە, باسقا تىلگە اۋدارىلۋى قامتاماسىز ەتىلە وتىرىپ, ولاردى ازىرلەۋ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى ءمۇمكىن. ال بىزدە ءبارى كەرىسىنشە, زاڭ دا, باسقا قۇجاتتار دا ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, سودان سوڭ بارىپ قاجەت دەپ تاپقان جاعدايدا, ءمۇمكىندىگىنشە قازاق تىلىنە اۋدارىلادى.
بۇل زاڭدى ورەسكەل جانە جاپپاي, جابىلا بۇزۋعا جاتپاي ما؟ زاڭدى تۇلعا نە جەكەلەگەن ازامات زاڭ بۇزىپ جاتسا زاڭ نورماسىنا ساي جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس. ال ءبىز مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ تالاپتارى تاپتالىپ جاتسا دا ءۇنسىزبىز. وعان كىم كىنالى؟ زاڭنىڭ ورىندالۋىن زاڭ ارقىلى تالاپ ەتە الماعان ءوزىمىزدىڭ جىگەرسىزدىگىمىز, بەيجاي ەنجارلىعىمىز كىنالى. ۇلتتىق رۋحتىڭ ءالسىرەۋى, ۇلتتىق نامىستىڭ جوقتىعى كىنالى.
ايتايىق, ۇكىمەت زاڭ جوباسىن قازاق تىلىندە جازىپ, پارلامەنتتىڭ ءمارتەبەلى دەپۋتاتتارى كونستيتۋتسياعا قۇرمەت كورسەتىپ, وزدەرى قابىلداعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” زاڭدى سىيلاپ زاڭداردى مەملەكەتتىك تىلدە قابىلدايىق دەسە, كىم قوي دەر ەدى؟ ۇكىمەتتىڭ دە, پارلامەنتتىڭ دە القالى جيىندارى مەملەكەتتىك تىلدە ءوتىپ جاتسا وعان كىم كەدەرگى بولىپ جاتىر؟ قايتا بۇل باستاما باسقالارعا, بار سالاعا جول اشپاي ما؟ قىسقاسى, تىلگە توسقاۋىل تومەندە ەمەس, جوعارىدا, جوعارعى جاقتاعىلاردا جاتقانى باسى اشىق اقيقات.
ولاي بولاتىنى, بالاباقشادا قازاقشا تاربيەلەنىپ, قازاق تىلىندە مەكتەپ بىتىرگەن, جوعارى وقۋ ورنىندا قازاقشا وقىپ جۇرگەن جاستار, قازاق ءتىلىن اياقاستى ەتىپ, ورىسشا سايراپ وتىرعان ولارعا قاراپ, «قازاق ءتىلى ماعان قاجەت پە وسى» دەگەن كۇماندى ويعا قالۋى بەك مۇمكىن. ويعا قالىپ قانا قويماي, «ىزدەگەنگە سۇراعان», تەز ارادا ورىس تىلىنە اۋا سالادى جانە ول تىلمەن ەندى قايتىپ اجىراماستاي بولىپ ءبىرجولا قاۋىشادى. ءويتكەنى, ول جاستاردىڭ دا ەرتەڭ سول «قۇرمەتتى اعالارى» سەكىلدى مينيستر نە اكىم بولۋدان, دەپۋتات بوپ سايلانۋدان ءۇمىتى بار. ول ءۇشىن ولاردى قالاي جازعىراسىڭ؟ وسى قىلىعىمىزبەن ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءوز ءتىلىن تارك ەتىپ, وزگە تىلگە يكەمدەلۋىنە ءوزىمىز سەبەپكەر بولىپ وتىرعان جوقپىز با؟
قازاق ءتىلىنىڭ قاناتىنان قايىرىلعان قۇستاي ەركىن سامعاي الماۋىنا ورىس تا, وزگە ۇلت وكىلدەرى دە كىنالى ەمەس. كىنالىلەر قازاق ءتىلىن مەنسىنگىسى كەلمەيتىن, وعان مۇرىن شۇيىرە قارايتىن ءبىرقاتار قانداستارىمىز. بالالارىن قازاقشا وقىتپاق تۇرماق, تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا جيىرما ءسوز ۇيرەنبەگەن, ۇيرەنۋگە ق ۇلىق تانىتپاعان ءوز قازاقتارىمىز. ولار تۋعان تىلىنە ۋىزىندا جارىماعان بوزوكپە ۇرپاعىنىڭ بولشاعىنا الاڭداۋمەن بىرگە بۇگىنگى جىلى ورنىنان ايىرىلىپ قالۋدان قورقىپ قانا قاسارىسا قارسىلاسىپ جاتقانى جالپاق جۇرتقا جاقسى ءمالىم.
قاراقان باسىنىڭ قامىمەن ەل مۇددەسىن اياقاستى ەتىپ, ءوز ءمۇددەسى ءۇشىن قاسيەتتى ءتىلىمىزدىڭ ءوز تۇعىرىنا الاڭسىز ورنىعۋىنا اشىق قارسىلىق كورسەتىپ جاتقاندار وسى قىلىقتارىنىڭ تۋعان اناسىن وزەككە تەپكەنمەن بىردەي ەكەنىن بىلە تۇرا وسى ارەكەتكە بارىپ جاتقاندارىنا جاعاڭدى ۇستاعاننان باسقا ايتارعا ءسوز تاپپايسىڭ. قاسيەتتى ءتىلىمىز بابادان بالاعا مۇرا بوپ قالعان باعا جەتپەس بايلىعىمىز ەمەس پە؟
سوندىقتان دا بابالار اماناتىنا ادال بولۋ – رۋحاني اسىل قازىنامىزدى شاشپاي-توكپەي, قۇدرەتتى قازاق ءتىلىنىڭ قۇتىن قاشىرماي تولىق قادىر-قاسيەتىمەن كەيىنگىگە امان-ەسەن جەتكىزۋ بۇگىنگىلەردىڭ پەرزەنتتىك بورىشى. ونى ابىرويمەن اتقارۋ بارىمىزگە بىردەي پارىز ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. «انا ءتىلى – ءبارىمىزدىڭ انامىز, ويتكەنى, ول ۇلتىمىزدىڭ اناسى» دەپ وتە ءدال ايتتى ەمەس پە ەلباسى؟ ەندەشە, انا ءتىلىن ارداقتاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ ابىرويلى بورىشى ەكەنى ەشقانداي داۋ تۋعىزباسا كەرەك. ال وسى داۋسىز جاعداي جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەر تاراپىنان شەشىمىن تاپپاي وتىرعانى قىنجىلتادى. وسى تۇستا, نەگە سول جوعارىداعى شۇبار ءتىلدى شەندىلەر مەن شەكپەندىلەر ەلباسىنىڭ ءسوزىن ونەگە, ءىسىن ۇلگى تۇتپايدى ەكەن دەپ كۇيىنەسىڭ. ەلباسىنىڭ «قازاقتار ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسۋى كەرەك» دەگەن قاعيداسىن نەگە قازىق ەتىپ ۇستانبايمىز؟
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا – «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس» دەگەن ناقتى ماسەلە كوتەردى. ينشاللا, ءدال وسىلاي ىسكە اسۋىنا تىلەكشىمىز.
دوسجان ءامىروۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.