ەلوردالىق ەسەپكە – ەسەلى تابىستارمەن
سارىارقانىڭ تورىندەگى قۋاتتى اگرارلى ءوڭىر سانالاتىن اقمولا وبلىسى سوڭعى جىلدارى اگرارلى-يندۋستريالىق سەنىمدى باعىت ۇستانىپ وتىر. قوعامدىق ومىردەگى ەلەۋلى سىلكىنىستەردى, ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق داعدارىستاردى ەڭسەرە بىلگەن وبلىس مەملەكەت باسشىسى العا قويعان تاپسىرمالاردى, ماڭىزدى باعدارلامالار مەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى تابىستى اتقارىپ كەلەدى. اسىرەسە, بيىلعى مەرەكەلى جىلدىڭ جەتىستىكتەرى كوڭىل وسىرەرلىك دارەجەدە. وبلىس اكىمى سەرگەي دياچەنكو بىزبەن اڭگىمەسىن «اقمولا الىپ جوبا, اۋقىمدى ىستەر جەتەگىندە» دەگەن سوزدەرمەن باستاۋى الداعى كۇندەردىڭ مىندەتتەرى دە اۋقىمدى ەكەندىگىن اڭعارتادى. – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «مەن استانالىق وبلىستىڭ تۇرعىنىمىن» دەگەن ءسوزىن جەرلەستەرىمىز جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن جوعارى باعا سانايدى. سەنىم مەن سەرپىلىستەن تۋىندايتىن باستى مىندەتتەر نەنى كوزدەيدى؟ – مەملەكەت باسشىسى – ۇلت كوشباسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان كەڭ اۋقىمدى رەفورمالار ءوڭىرىمىزدىڭ دامۋىنا, ونىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ نىعايۋىنا ايرىقشا سەرپىن بەردى. وسىعان سايكەس, ەلىمىزدە قولعا الىنعان ماڭىزدى باعدارلامالار جەلىسىنە سالماقتى ۇلەس قوسا بىلدىك. قازىرگى تاڭدا قازاقستان شەڭبەرىندەگى اقمولالىقتاردىڭ ۇلەسى التىن رۋداسىن وندىرۋدە – 35 پايىزدى, التىن الۋدا – 25, ەلەكتروۆوزدارعا ارنالعان پودششيپنيكتەر شىعارۋ مەن ولارعا جوندەۋ قىزمەتىن كورسەتۋ بويىنشا – 100, اۋىر سالماقتى اۆتوكولىكتەر شىعارۋدا – 99,8, كىرپىش دايىنداۋدا – 14 جانە جوعارى ساپالى بيدايدىڭ 25, ەت پەن ءسۇتتىڭ 6-10 پايىزدان استامىن قۇرايدى. وبلىستىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنىڭ 37 پايىزى ۋران ونىمدەرىنىڭ ەنشىسىندە. ەلباسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قويىلعان تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارىسىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەيتويى ەرەكشە كوڭىل كۇي قالىپتاستىرادى. كۇن وتكەن سايىن بۇل مەرەكە دە جاقىنداي ءتۇسىپ, اقمولالىقتار ونى ءوزدەرىنىڭ ناقتى ىستەرىمەن جانە ەڭبەكتەگى جوعارى ناتيجەلەرىمەن قارسى الۋدا. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ونەركاسىپ قارقىندى دامىپ كەلەدى. جىل اياعىنا دەيىن 12 ميلليارد تەڭگەنىڭ 13 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, جەلتوقسان ايىندا تانىستىرىلىمى وتەدى. وسى مەرزىم ىشىندە, جاڭا نىسانداردى قاتارعا قوسۋ ەسەبىنەن 35 ميلليارد تەڭگەنىڭ قوسىمشا ءونىمى الىندى. بۇل بۇكىل قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ 30 پايىزدىق ۇلەسى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, 2011 جىلى ءونىم شىعارۋ كولەمى 230 ميلليارد تەڭگەگە جەتەدى. سونداي-اق, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسى 70-تەن 75 پايىزعا كوتەرىلدى. سالاداعى ءار جۇمىسشىعا شاققانداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ۇستىمىزدەگى جىلى 4,4 ميلليون تەڭگەگە ۇلعايماق. مال شارۋاشىلىعىن جەدەل دامىتۋ شارالارى قولعا الىندى. مول استىق شىقتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» جانە شاعىن نەسيەلەندىرۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالدى. – بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلىنداعى بۇرالاڭ بەلەستەر مەن يگى ۇمتىلىستاردىڭ قورىتىندىسى شىعارىلادى. ەندەشە, وبلىس قانداي ماقساتتار بيىگىنەن كورىنە الدى؟ – ءيا, ءجۇرىپ وتكەن 20 جىلىمىز سىندارلى كەزەڭدەردى باستان وتكەرۋ جانە ونى تاباندىلىقپەن ەڭسەرۋ كەزەڭى بولعاندىعى انىق. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنتتىك ءتالىم مەن تاعلىمنىڭ قۇندىلىعى ەرەكشە. مۇنى وبلىسىمىزدىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنەن دە مولىنان كورەمىز. وبلىستاعى جالپى ءونىم دەڭگەيى 2010 جىلى 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 255 ەسە ءوسىپ, 586 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, ءار تۇرعىنعا شاققانداعى جالپى ءونىم دەڭگەيى 1993 جىلعى 3 مىڭ تەڭگەدەن 849 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. ياعني, ول 2011 جىلى 622 ميلليارد تەڭگەلىك كورسەتكىشتەن اسىپ تۇسەدى دەۋگە نەگىز بار. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋ كولەمى 73,5 ميلليارد تەڭگە بولسا, تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ 36 پايىزعا كوبەيىپ, 147 مىڭ شارشى مەترلىك دەڭگەيگە جەتتى. بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى 12 پايىزعا ارتىعىمەن ورىندالسا, ەڭبەكاقى مولشەرى 59700 تەڭگەدەن اينالدى. بۇل 13 پايىزدىق ءوسىمدى بىلدىرەدى. – ەلباسى ن.نازارباەۆ وبلىسىمىزعا كەلگەن ساپارلارىندا قول جەتكەن تابىستار مەن مۇمكىندىكتەردى ەكشەي وتىرىپ, ءوڭىردىڭ ءداستۇرلى دامۋ سيپاتتاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. بۇل باعىتتا قانداي قادامدار جاسالۋدا؟ – اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسىندا بارلىق نەگىزگى باعىتتار بويىنشا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. وبلىستاعى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 119,7 پايىزدى قۇراپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 117,3 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. بۇل رەتتە, اگرارلىق سەكتوردىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسى 16 پايىز بولىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى 182 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, قىزمەتىن كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى ءوڭىرلىك جالپى ءونىمنىڭ 23 پايىزىنا تەڭ. ۇستىمىزدەگى جىلى عانا 9 مىڭداي جەرلەسىمىز جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. قايتا ءوڭدەۋ كاسىپورىندارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ ناتيجەسىندە ونىڭ ونەركاسىپ سالاسىنداعى ۇلەسى 72 پايىزدى قامتىپ وتىر. ۇدەمەلى يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قولعا الىنعان 1,5 جىل ىشىندە 95 ميلليارد تەڭگەنىڭ 20 جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, 5 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. وبلىس ونەركاسىبىنىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتى التىن, ۋران, پودششيپنيكتەر, ەلەكتروۆوزدار, اۆياتسيا تەحنيكالارىنىڭ ءبولشەكتەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, استىق سياقتى باسەكەگە قابىلەتتى ءونىمدەردىڭ وزىق تەحنولوگيالىق قۇرىلىمدارىنان تۇرادى. اتالعان ونىمدەر كولەمىن ارتتىرۋ ءناتيجەسىندە جالپى ءونىم اۋقىمىنداعى يننوۆاتسيالىق ۇلەس 24 پايىزعا جەتىپ وتىر. تيىمدىلىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ سانالاتىن ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋشى سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,7 ەسەگە ارتتى, ءسويتىپ, ول ەڭبەك ەتۋشى ءار ادامعا شاققاندا 19 مىڭ اقش دوللارىن نەمەسە 2,8 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشىلەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىستار بويىنشا باسىمدىقتار قاراستىرىلعانى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزۋدە. تاۋارلار مەن جۇمىستى, قىزمەتتى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا سالالىق ۇلەس 2010 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى 39,5 پايىزدان 60 پايىزعا ءوستى. ال, وڭدەۋشى سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ارتىپ, ءار ادامعا شاققاندا 5 ميلليون تەڭگەدەن اينالدى. – ديقان قاۋىمى مەرەكەلى جىلدىڭ ەگىن وراعىنىڭ مارەسىنە ۇلكەن مەرەيمەن جەتتى. قامبامىزدىڭ قورلانۋى قاي دەڭگەيدە؟ – اۋىل شارۋاشىلىعى وبلىسىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋدى نەگىزگى كوزى. بيىل بۇل سالاعا 42 ميلليارد تەڭگە قارجى سالىنسا, مەملەكەت ەگىنشىلىك جۇيەسىنە 8,1 ميلليارد تەڭگەلىك تىكەلەي قولداۋ كورسەتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا ونىمدىلىگى جوعارى 276 شەتەلدىك اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ساتىپ الىندى, بارلىق ەگىس القابىنىڭ 70 پايىزىندا ىلعال ۇنەمدەگىش تەحنولوگيا قولدانىلدى. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 155 ميلليارد تەڭگەگە, ياعني بۇرىن بولماعان دەڭگەيگە جەتەدى دەگەن بولجام بار. بۇل 2010 جىلعى كورسەتكىشتەن 1,4 ەسە, ال 1993 جىلعىدان 13,2 ەسە جوعارى دەگەن ءسوز. ديقاندارىمىز مەرەكەلى جىلى 4,3 ميلليون گەكتار القاپقا ءداندى جانە بۇرشاق داقىلدارىن سەپتى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 125 مىڭ گەكتارعا ارتىق. بيىل 7,3 ميلليون توننادان استام استىق جينالدى, بۇل وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا 3,2 ەسەگە ارتىق. گەكتار تۇسىمدىلىگى 17 تسەنتنەردەن اينالدى. وبلىسىمىزدا سوڭعى ەكى جىلدا سالىنعان زامانالىق استىق قويمالارى 4,1 ميلليون توننا ءداندى قابىلداپ, ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۇرعىدا ءبىز رەسپۋبليكا وبلىستارىنىڭ بارىنەن وزىق تۇرمىز. سونداي-اق, شارۋاشىلىقتارداعى قويمالار ىشكى تۇتىنۋعا (1,1 ميلليون توننا) قاجەتتى استىقتىڭ بارلىعىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ەكسپورتقا استىق شىعارۋ ماقساتىندا «قازاقستان تەمىر جولى» اق اقمولا بولىمشەسى 500 ارنايى ۆاگون ساتىپ السا, ونىڭ ساپار بارىسىنداعى ب ۇلىنبەۋىنە كوكشەتاۋداعى «نوۆوپەك» جشس سەپتىگىن تيگىزۋدە. بىلايشا ايتقاندا, سەرىكتەستىك شىعارىپ جاتقان ۋلتراقىزعىلت ساۋلەلەردى وتكىزبەيتىن, سيىمدىلىعى 75 توننالىق پوليەتيلەندى الىپ قانارلار تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. استىقتى ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ باستى بايلىعىمىزدى ىسىراپسىز ساقتاۋداعى وزگە دە باستامالارى قولداۋعا تۇرارلىق. – پرەزيدەنت اقمولالىقتارعا ابىرويلى دا اسا سىندارلى ەكى تاپسىرما بەردى. ياعني, استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ مەن وسى ايماقتا اگلومەراتسيالىق ۇيلەسىمدى جۇيە قۇرۋ ماسەلەسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى حاباردار ەتسەڭىز. – رەسپۋبليكا ۇكىمەتى 1999 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى قاۋلىسىمەن قالاعا ىرگەلەس ايماقتىڭ اۋماعىن, قازىر ايتىلىپ ءجۇرگەنىندەي, استانانىڭ اگلومەراتسيالىق بەلدەۋىن ايقىندادى. وعان وبلىسىمىزدىڭ ارشالى, تسەلينوگراد جانە شورتاندى اۋداندارىنىڭ جەكەلەگەن بولىگى ەنگىزىلگەن. ول استانادان 30 كيلومەترلىك شەڭبەردەگى 20 اۋىلدى, بەكەتتەر مەن كەنتتى قامتيدى. قالا ماڭىنداعى ايماقتىڭ جالپى كولەمى 256,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ونداعى ۇيلەسىمدى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ اقمولا وبلىسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى بەلگىلى. سالماقتى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى اۋىل قۇرىلىسى مەن تۇرمىسىنىڭ استانانىڭ ءسان-سالتاناتىمەن جاراسىمدى ۇيلەسىم تابۋىندا دەر ەدىك. العاشقى كۇندەردەن باستاپ وبلىس باسشىلىعى, مۇمكىندىگىنە قاراي, تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق, كولىك ينفراقۇرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وزەكتى مىندەتتەرمەن اينالىسۋدا. وتكەن جىلدىڭ 5 تامىزىنداعى ەلباسىنىڭ اقمولعا ساپارىن اگلومەراتسيا اۋقىمىن كەڭىتكەن بەتبۇرىستى قادام دەپ سانايمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت 2010 جىلعى 30 قاراشادا استانا قالاسىنا ىرگەلەس ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن بەكىتتى. كەڭ كولەمدى جوبا اتالعان 20 اۋىلداعى دامۋ ۇردىسىنە 40,4 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمىلدىرۋدى كوزدەيدى. ونىڭ 4,3 ميلليارد تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى. بىلتىر اۋدان ورتالىعى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى جوبالارى جەدەل قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلدى. بەلگىلەنگەن مەرزىمىنەن ءبىر اي بۇرىن, اقمول تۇرعىندارى تۇراقتى ءارى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. قازىر مۇندا تاۋلىگىنە 1,5 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەلىپ تۇرادى. سونداي-اق, استاناعا سەرىكتەس كەنتتە 250 ورىندىق اۋرۋحانا مەن ەمحانا, قۋاتتى جىلۋ قازاندىعى, مەملەكەت جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى قوعامدىق مونشا جانە سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنى پايدالانۋعا قوسىلادى. ال, استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا, 2008 جىلدان باستاپ مال شارۋاشىلىعى, قايتا وڭدەۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ باعىتىندا 43 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. سونداي-اق, ءونىمدى قايتا وڭدەۋدىڭ اياقتالعان تسيكلىمەن 2 زامانالىق تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, ەكسپورتقا باعىتتالعان قۋاتتى ەت كومبيناتى, 5 بورداقىلاۋ الاڭى جانە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ شارۋاشىلىعى, قۇس فابريكاسى, جىلىجاي جانە 6 كوكونىس قويماسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ءۇستىنە, جىل سوڭىنا دەيىن قۇنى 27,4 ميلليارد تەڭگەلىك 27 جوبا ەل يگىلىگىنە جاراتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قولدانىلعان باسقا دا كەشەندى شارالار ناتيجەسىندە ەت ءوندىرۋ كولەمى 24 پايىزعا, وڭدەلگەن ءسۇت 1,5 ەسەگە, وسىمدىك مايىن الۋ 8,5 ەسەگە جوعارىلادى. – سەرگەي الەكساندروۆيچ, يگىلىكتى ادامدار جاسايدى دەيمىز, ءسىز ايتقان جەتىستىكتەر دە سولاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ەندەشە, جەرلەستەرىمىزگە جاسالىپ جاتقان ومىرلىك قولايلى جاعدايلار جايىندا بىلگىمىز كەلەدى. – ەل پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا, ادەتتەگىدەي, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ, حالىقتىڭ ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىلۋى, تۇرعىنداردى تۇرعىن ءۇي مەن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ ميلليونداعان قاراپايىم ادامداردىڭ كۇندەلىكتى پروبلەماسىن شەشۋ بولىپ تابىلادى. بۇل, ءسىز ايتقانداي, تاۋەلسىزدىگىمىز باستى مۇراتى. سوڭعى بەس جىلدا وبلىستىق ماڭىزداعى 706 شاقىرىمدىق اۆتوموبيل جولى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. بۋرابايدا اينالمالى جول سالىنىپ, كوكشەتاۋ اۋەجايىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قايتا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلۋدە. وبلىستا 2000 جىلدان باستاپ 1,3 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. ال, سوڭعى بەس جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 170 مىڭ شارشى مەتر, 2000 جىلعىدان 5 ەسە ارتىق تۇرعىن ءۇي قاتارعا قوسىلدى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا 7700 وتباسى پاتەر كىلتىن الدى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماعا سايكەس, بيىل 19 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەلۋدە. بۇل جۇمىستارعا 326 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ قوماقتى قارجىسى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالىپ, ونىڭ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. نەگىزگىلەرىنە توقتالساق, وتكەن جىلى بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرگە تارتۋ 58,5 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە بولسا, بيىل ول 67,5 پايىزعا جەتپەك. جالپى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 57 بالالار باقشاسى مەن 305 شاعىن ورتالىقتار اشىلدى. سونداي-اق, 6300 ورىندىق 20 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ سالىندى. ەڭ العاشقى پرەزيدەنتتىك مەكتەپ تە بىزدە بوي كوتەرىپ, ءوزى تەكتەس وردالار اراسىندا ۇزدىك كەلەدى. سوڭعى بەس جىلدا 6 جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى ىسكە قوسىلسا, سپورتتىق عيماراتتاردىڭ سانى 548-گە ءوستى. اۋىلدىق جەرلەردە مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنىڭ 214 تۇلەگى ەڭبەككە ورنالاستىرىلسا, 31 جاس مامان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وبلىس تۇرعىندارى 776 مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ يگىلىگىن كورۋدە. ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعداي تۇراقتى سيپاتتا. جۇمىسسىزدار سانى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 ەسە قىسقارىپ, 132 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ كولەمى 7,2 ەسە, جان باسىنا شاققانداعى اقشالاي كىرىس 6 ەسە ءوسىپ وتىر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك.
* * *
20 يگى ءىس
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, «مادەنيەت قايراتكەرى» ءتوس بەلگىسىنىڭ يەگەرى شايمۇرات تىنىمباەۆتىڭ «مەن وقىپ ۇيرەنەمىن» اتتى جيناعىنىڭ ءتورتىنشى كىتابى جارىق كوردى. قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە جاريالانعان تانىمدىق باسىلىم 3-15 جاستاعى بالالارعا ارنالعان. قازىر 3-16 جاس ارالىعىنداعى بالالار مۇددەسىمەن ورايلاس كىتاپتىڭ بەسىنشى تومى دا باسپاعا تاپسىرىلدى. بۇعان دەيىن قالامگەردىڭ «ءتىلاشارىنىڭ» ەكى كىتابى, «ءبىز: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ» سەريالى جيناعىنىڭ جەتى كىتابى وقىرمان قولىنا تيگەن. بۇل شىعارمالاردىڭ بارلىعىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇندىلىقتارى جىرلانادى.* * *
قازان ايىندا 1000 ادام قابىلداندى
«نۇر وتان» حدپ اقمولا وبلىستىق ۇيىمى پارتيا مۇشەسىن بىرىكتىرەدى. قوعامدىق قۇرىلىسقا بەلسەنە ارالاساتىن جەتەكشى پارتيانىڭ قاتارى كۇن ساناپ تولىعا تۇسۋدە. ال, قازان ايىندا ونىڭ قاتارىنا وتۋگە تىلەك بىلدىرۋشىلەر سانى 1000 ادامنان اسىپ ءتۇستى. زەرەندى اۋدانىنداعى قىزىلسايا اۋىلىنىڭ باستاۋىش ۇيىمى 19 ءمۇشەمەن تولىقسا, سەيفۋللين وكرۋگىنىڭ 11 مەديتسينا قىزمەتكەرى مەن مەكتەپ مۇعالىمىنە بيلەتتەر تاپسىرىلدى. سونداي-اق, شاعالالى اگروكوللەدجىندەگى سالتاناتتا 20 ادامنىڭ ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلدى. قۇرامىندا 120 مۇشەسى بار ەلەكتروۆوز جوندەۋ زاۋىتى اتباسار اۋدانىنداعى ءىرى ۇيىم سانالادى. ال, سوڭعى ماجىلىستە 50 جۇمىسشى مەن مامان «نۇر وتان» حدپ ءمۇشەلىگىنە قابىلداندى. وسى كۇنى كاسىپورىن ءمۇشەلەرىنىڭ «حالىقتىڭ داۋىسى» اكتسياسى شەڭبەرىندە 500-دەن استام ۇسىنىس, تىلەكتەرى تىركەلدى.
اگلومەراتسيالىق اۋماق گۇلدەنۋدە
جاڭا استانانىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى وبلىستىڭ 20 ەلدى مەكەنىن قامتيتىن اگلومەراتسيالىق اۋماق قۇرىلعان بولاتىن. سولاردىڭ قاتارىندا ەل تويىنا ەسەلى تارتۋلار ازىرلەپ جاتقان ارشالى اۋدانى دا بار. مۇندا جىل باسىنان ساناعاندا 37 جاڭا نىسان قاتارعا قوسىلعان ەكەن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان الاقاي قۋانىش ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. اتىنىڭ ءوزى ءتالىم توگەتىن جىبەك جولى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ەرەكشە قۋانىش ۇستىندە. بيىلعى وقۋ جىلى 600 بالاعا ارنالعان زامانالىق ۇلگىدەگى جاڭا مەكتەپتە باستالدى. قۇتپان ۇلى اتاۋىنداعى مەكتەپ قازاق تىلىندە ءدارىس بەرەدى. ءبىلىم ۇياسىنىڭ ءىشى-سىرتى ساۋلەت ونەرىنىڭ ءساتتى ناقىشتارىن توگىپ تۇر. بۇگىنگىنىڭ وقۋشىسىنا بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. التى كومپيۋتەر سىنىبى, بەس مۋلتيمەديالىق, ءتورت حيميا جانە فيزيكا بولمەسى جابدىقتالىپتى. ونىڭ ۇستىنە, جىبەك جولى بالالارى ەكى سپورت زالىنىڭ, اتشاپتىرىم اسحانانىڭ, سالالىق ماماندارمەن قامتىلعان مەديتسينالىق بلوكتىڭ, ساحنالى ءماجىلىسحانانىڭ يگىلىگىن پايدالانادى. ەڭ باستىسى, جاڭا مەكتەپ ساباقتى ءۇش اۋىسىمدا جۇرگىزىپ كەلگەن وسىنداعى ەكى مەكتەپتىڭ موينىنداعى جۇكتى جەڭىلدەتىپ وتىر. 1500 ادام تۇراتىن ۆولگودون اۋىلىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى سۇرانىسى ءبىر-اق كۇندە شەشىلدى. جالپى اۋماعى 1000 شارشى مەتردى قۇرايتىن كەشەندە دۇكەن, تاۋلىگىنە 2000 بولكە نان پىسىرەتىن ناۋبايحانا, تويحانا, شاشتاراز, 25 ادامدىق مونشا, ءتىپتى كىر جۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيتىنى قۋانىشقا تولى ەلەۋلى وقيعا. – ۆولگودوندىقتار كوپ سالالى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى جانات كۇسەلباەۆ. – بىزگە استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن. مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى ارتىپ كەلەدى. ديقاندار قاۋىمى بيىل مول استىق جينادى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باس قالاعا ىرگەلەس اگلومەراتسيالىق ايماقتى دامىتۋ جونىندەگى قامقورلىعىنا ءدان ريزامىز. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان تولىمدى قايتارىم بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن. ارشالىلىقتار مەرەكەلى جىلدىڭ ايرىقشا تارتۋى رەتىندە 27 ەلدى مەكەننىڭ اۋىز سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەنىن ماقتانىش ەتەدى. ەندى تاۋەلسىزدىك تويىنا دەيىن قالعان ءتورت اۋىلدىڭ قولىن ۇزارتۋ ماقساتى قويىلىپ وتىر. وعان 1,4 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى بيۋدجەت قارجىسى جۇمىلدىرىلۋدا. حالقىمىزدا تويدى ءسان-سالتاناتپەن, جاسانىپ قارسى الۋ ءداستۇرى بار. ۇلگىنى اۋدان ورتالىعى – ارشالى تانىتىپ وتىر. مۇندا ەرتە كوكتەمنەن باستاپ 12 كوپ قاباتتى ءۇي, 2100 جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي, 66 قوعامدىق باعىتتاعى نىسان جوندەۋدەن وتكىزىلدى. وسى مەرزىمدە ساياباقتار مەن اللەيالار تارتىپكە كەلتىرىلىپ, 4000 ءتۇپ اعاش, 3000 سايالى كوشەت وتىرعىزىلدى. اۋىل كوشەلەرىندە اسەم گۇلزارلار كوز تارتادى. سونداي-اق, اۋدان بويىنشا قىرىقتان استام قاراۋسىز عيمارات قالپىنا كەلتىرىلىپ, 54 شاقىرىمدىق اۋلا كوشەلەرىنىڭ قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سەرىكتەس اۋىلداردىڭ مادەني ومىردەگى سەرپىلىسى دە اۋەسىڭدى كەلتىرەرلىكتەي. ارشالى اۋدانى.* * *
ۇزدىك زاڭگەر وتباسى
اقمولا وبلىسى ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وبلىسىمىزداعى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ ورگاندارىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي «ەڭ ۇزدىك زاڭگەر وتباسى» بايقاۋى وتكىزىلدى. ءداستۇرلى ءارى جىل ساناپ مازمۇنى بايىتىلىپ كەلە جاتقان باسەكەگە بيىل 20 وتباسى قاتىستى. قازىلار القاسى ەكى كۇنگە سوزىلعان اقتىق جارىستا استراحان اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ورالحان تۇرسىنوۆتىڭ وتباسىن ءبىراۋىزدان جەڭىمپاز دەپ تاپتى. ول زاڭدى دا ەدى. ويتكەنى, بايقاۋدىڭ باستى تالابى – كاسىبي اۋلەت ساباقتاستىعى وسىناۋ وتباسى جاراستىعىنان ۇلگى توگىپ تۇرعانداي. قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ورالحان استاناداعى قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرىپ, التى جىل قاتارىنان رەسپۋبليكا پارلامەنتى دەپۋتاتىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. تاجىريبەلى زاڭگەردىڭ ەلوردانىڭ جىلى ورىندارىن جاعالاماي, اۋداندىق سوتتا تورەلىك جۇرگىزىپ وتىرعانى دا ءسۇيىنىشتى. بۇدان بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق داستۇرلەر سايىسىندا ءبىرىنشى ورىننان كورىنگەن ورالحاننىڭ كەلىنشەگى گۇلميرا سارپەكوۆا اۋداندىق نوتاريۋستىڭ قىزمەتكەرى, ەكى بالانىڭ اناسى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنداعى ەل تابىسىن ولەڭ جولدارىمەن جيناقى كەستەلەگەن ورالحاننىڭ وتباسى ۇلدارى ايسۇلتان مەن نۇرسۇلتاننىڭ قاتىسۋىمەن سالت-داستۇرلەرىمىزدەگى تىلدىك تۇتقالاردى ناقىشتاعان ءتالىمدى ساحنالىق كورىنىس تە قويدى. جاس جۇبايلاردىڭ قوسىلىپ ءان شىرقاۋى, دوڭگەلەنىپ بي بيلەۋى, قازىلىق تورەلىك قۇرۋى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى.
اردا جىگىت اردابەك
ءبىرجان سال ەلىندە ايگىلى جاۋىنگەر كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆتى ەسكە الۋ كەشى ءوتىپ جاتقان. ونىڭ كىندىك قانى تامعان قۇدىقاعاش اۋىلىنىڭ اقساقالدارى, قۇرمەتتى قوناقتار, جەرگىلىكتى اقىندار ەستەلىك, ولەڭ-جىرلارىن توگىپ جاتىر. رۋح جىرى – «جاس قازاق» ءانى شىرقالعاندا جانىمدا وتىرعان ك ۇلىمكوز پوليتسيا وفيتسەرى ورنىنان اتىپ تۇرىپ انگە تەبىرەنە قوسىلسىن. نەگە ەكەنىن قايدام, مەن دە ورنىمنان تۇردىم, زالداعىلاردىڭ ءبارى تۇردى. ك ۇلىمكوز جىگىت... ەندى ەسىمە ءتۇستى. بۇل وسىدان ون ەكى جىل بۇرىن كوكشەتاۋداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اردابەك پارتيزان عوي. گازەتىمىزدىڭ تىلشىلەر قوسىنىنا كەلىپ, قازىرگى تۇرمىس-تىرشىلىك, ادەبيەت ماسەلەسى تۇرعىسىندا وي-پايىمدارىن ورتاعا سالاتىن. ءىشىم جىلىپ جۇرەتىن. كەيىن حابار ءۇزىلدى. – مەن ءسىزدى بىردەن تانىدىم. باس سالىپ امانداسۋدىڭ رەتىن كەلتىرە المادىم. ءۇزىلىستى كۇتىپ وتىرعانمىن, – دەيدى اردابەگىم جۇزىنەن نۇر توگىلىپ. داڭقتى جەرلەسكە ارنالعان ءماجىلىسىمىز ءۇزىلىسسىز اياقتالدى. اۋدان ورتالىعى ستەپنياك قالاسىنىڭ ساياباعىندا سىر-سۇحباتىمىز جاراسىپ كەلەدى. اردابەكتىڭ اتا-اناسى موڭعوليادان تاريحي وتانىنا ورالعان 1992 جىلى ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى مۇشەل جاسى تويلانعان. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ جەر-جاھانعا تارىداي شاشىلعان قانداستاردى باۋىرعا تارتۋ بولاشاعىن ويلاعان مەملەكەتتىڭ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىن ايقىندايدى. مۇنى تۋعان ەلدەگى تۇڭعىش قونىسىمىز بۇرىنعى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى ساپاق اۋىلىندا تۇرعانىمىزدا, بۋراباي كەنتىندە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنىمدە جان-جۇرەگىممەن سەزىنىپ, اياۋلى دا قاستەرلى وتانىما جان-تانىممەن قىزمەت ەتۋدى ابىرويلى پارىز سانادىم, دەيدى اردابەك. جاس مۇعالىم جولدامامەن ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنىڭ اۋىل مەكتەبىنە جۇمىسقا ورنالاستى. وتباسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك بەرگەن ءتورت بولمەلى ۇيگە كوشىرىپ الدى. ەل-جۇرت قورا الدىنا جىلقى مەن سيىر, بەس باس قوي بايلادى. تەلەديدار, توڭازىتقىش, گاز پليتاسىن سىيلاپ جاتقاندار دا بار. پارتيزان اۋلەتى ءوسىپ-ءونىپ, شاڭىراعى بيىكتەي باستادى. اردابەك ايانباي ەڭبەكتەندى. اۋىل-ايماقتىڭ بەدەلدى ازاماتىنا اينالدى. ءبىر كۇنى مەكتەبىنەن كەلسە, كەلىنشەگى مارال ءۇرپيىپ وتىر. «سەنى اۋداندىق ميليتسيا, باستىقتىڭ ورىنباسارى قايرات بايماعامبەتوۆ شاقىرىپ جاتىر ەكەن», – دەيدى داۋسى دىرىلدەپ. قاتتى ويلاندى. ارعى-بەرگىسى تۇگەل سياقتى. ول اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىندە ۇزاق كىدىردى. ءۇي-ىشىنەن دەگبىر كەتكەن. اردابەك ەسىكتەن كوڭىلدى ەندى. «مەنى ميليتسياعا قىزمەتكە الاتىن بولدى», – دەگەندى اپتىعىپ ازەر ايتتى. ورالماندى ميليتسيادا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرادى دەگەن كىمنىڭ ويىندا بار. اناسى مەن مارالى قوسىلىپ جىلاسىن. بۇل وتان سەنىمىنە قۋانىشتىڭ, وعان دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كوز جاسى ەدى. قازىر ولار ستەپنياك قالاسىنىڭ سىيلى ازاماتتارى قاتارىندا. اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل جانە اقپارات ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى اردابەك پارتيزان پوليتسيا اعا لەيتەنانتى شەنىندە. كەلىنىمىز, قورعالجىن ەلىنىڭ قىزى مارال ساۋدا قىزمەتكەرى ەكەن. ىنتىماق ۇيالاعان ۇيدە ەرۇلان مەن نۇرالى, كىشكەنتاي كاۋسار قىزىمىز ءوسىپ كەلەدى. وتان دەپ ورالعان باۋىرلارىمىزدىڭ جاراستى تىرشىلىگى, ەلىمىزدى ەڭسەلەندىرۋدەگى ەرەن ەڭبەگى كىم-كىمنىڭ دە اۋەسىن كەلتىرەتىنىنە قىزىقتىم. ەڭبەكشىلدەر اۋدانى. __________________ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اقمولا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى باقبەرگەن امالبەك.