قازاق ءتىلىن قاجەتتىلىك كوگەرتەدى

دەيدى 7-ءشى تەلەارنا قىزمەتكەرى ماكسيم روجين

قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز ەركىمىز وزىمىزگە تيگەلى ەلىمىزدە وڭ وزگەرىستەر از ەمەس. تەك سانامىزدى تۇزەپ, ويى­مىز­دى وياتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ يەسى ەكەنىمىزدى ۇعىن­ساق, تۇيسىنسەك بولعانى. ءتىلىڭدى بىلمە دەگەن ءبىر پەندە ءجان­ە جوق. ءبىل دەيدى, سويلە دەيدى. بىراق سونى ەلەپ ەسكەرمەيمىز. پرەزيدەنتىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ابىرويىن اسىرۋ ءجونىن­دە ايتۋداي ايتىپ, تۋرا جولدى نۇسقاپ-اق كەلەدى. «قازاق تىلىنە قامقورلىق جاساۋ مەنىڭ پەرزەنتتىك تە, پرەزيدەنتتىك تە پارىزىم...» دەيدى. وسىنداي جۇرەكجاردى ءسوزدى وزگە ەمەس, كەيبىر ءوز قانداستارىمىز ءبىرىنشى كەزەكتە ۇعىنبايتىنى وكىنىشتى-اق. ەسەسىنە وزگە ۇلت وكىلدەرى ەلباسى سوزىنە ەرەكشە ءىلتيپات تانىتاتىنداي. اسىرەسە, تەلەديداردى قوسىپ قال­ساڭ سۇلۋ تورىداي سۋىرىلىپ شىعىپ, قازاق تىلىندە مۇلتىكسىز سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جاس­تارىن تىڭداپ وتىرىپ, «ءاي, بارەكەلدى!» ءتىلىمىزدىڭ تىرەگى كوبەيىپ كەلە جاتىر ەكەن عوي دەپ ءسۇي­سىنەسىڭ. ءسۇيسىنىپ قانا قويماي, سونداي ۇشقىر جانداردى اڭگىمەگە تارتساق دەگەن نيەت كوپتەن مازالاپ جۇرەتىن ەدى. سونىڭ ءساتى ءتۇسىپ, «جەتىنشى» تەلەارنانىڭ «نىسانا» باعدارلاماسىن جۇرگىزۋشى ماكسيم روجينمەن ءتىل ايقاستىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى سۇراعانىمىزدا, ول اعىنان جارىلىپ: – ءوز وتانىندا, ءوز جەرىڭدە ءجۇرىپ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەۋ دەگەن مەنىڭ ساناما سىيا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ءتىل ماسەلەسىن جيىرما جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى ابدەن جاۋىر ەتتىك. قا­زاق تىلىنە قاتىستى ايتىلماي, جازىلماي جۇرگەن اڭگىمە قالمادى. قازىرگى جاعدايىن الاتىن بولساق, مۇلدە قۇرىپ كەتتى دەۋ قيسىنسىز. جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. ءبىراز ازاماتتار قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ۇستىندە. وعان كۋاگەر بولىپ ءجۇرمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى بالالارىن قازاق بالاباقشالارىنا, قازاق مەكتەپتەرىنە بەرە باستادى. كەيدە ولار ماعان كەلىپ, «قازاق ءتىلىن قالاي تەز ۇيرەنۋگە بولادى», دەيدى. ءوز تاجىريبەمدى ۇسىنامىن. ودان ەشقاشان تارتىنىپ كورگەن ەمەسپىن. شىنىن ايتۋ كەرەك, قا­زاق ءتىلىن بىلمەي, قازاق ەلىندە تولىق ادام بولىپ ءومىر سۇرۋگە بولادى دەگەن سوزگە ءوز باسىم ەش كەلىسپەيمىن. سەبەبى, قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل. – سەنىڭ توپشىلاۋىڭشا, قازاق ءتىلىنىڭ وركەنىن قالاي وسىرۋگە بولادى؟ –  ەڭ ءبىرىنشى ايتارىم, قاجەتتىلىك بولۋى ءتيىس. قاجەتتىلىك بار جەردە, ءتىلدىڭ وركەنى وسەدى. قازاق تىلىنە دەگەن جاعىمدى كوزقاراستى جاقسى جارنامانى جولعا قويۋ كەرەك. ودان سوڭ ءتىل وتباسىندا, مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا مىقتى ورنىققانى ءجون. ءتىل ماسەلەسىنە كەز كەلگەن مەكەمە باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرۋى ءتيىس. اسىرەسە, ساۋاتتى­لىقتى العا شىعارىپ, بۇل ىستە وزدەرىن كورسەتىپ جۇرگەن ازاماتتاردى ۇلگى ەتسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. مەن تاياۋدا استاناداعى №1 اۆتوپارك ديرەكتورىمەن اڭگىمەلەسكەنىمدە, ول قىزمەتكەر­لەرىن قازاق ءتىلى كۋرسىنا جىبەرەتىنىن ايتىپ, ەڭ ءبىرىنشى قوعامدىق كولىكتەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك دەدى. بۇل قۇپتارلىق نارسە. – سوندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوسۋى باسشىعا دا بايلانىستى دەمەكسىڭ عوي. – ارينە, قوعامدىق كولىكتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان باسشىلار اۆتوبۋستارداعى ىلىنگەن جارناما ارقىلى دا ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋىنە بولادى. كۋرچاتوۆ قالاسىندا بولعانىمدا, قوناقۇيدىڭ كىرە بەرىسىنەن باستاپ, ءار زاتتىڭ اتىن قازاقشا  جازىپ قويىپتى. ءسويت­سەك, قوناقۇي ديرەكتورى وسىلاي­شا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى وزگە جۇرتتارعا ۇيرەتۋدى كوزدەگەن ەكەن. مەنىڭشە, وتە دۇرىس. تەك وزگەلەر دە وسىلاي ىستەسە عوي دەيسىڭ. الەمنىڭ ازۋلى ەلدەرىندە اعىلشىن, يسپان, فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەتۋ ءوز الدىنا, ونى قورعاۋ, ساق­تاۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالدارعا بارادى ەكەن. مىناۋ دا سونىڭ ءبىر كورىنىسىندەي كورىندى بىزگە. ال ءتىلىمىز جويىلىپ كەتە مە دەپ الگىندەي الپاۋىت ەلدەر قام-قارەكەت جاساپ جاتقاندا, دەندەپ كەلگەن جاھاندانۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ءتىل تۋرالى ويلانۋعا قۇقىمىز بار دەپ بىلەمىن. 16 ميلليوننان اسا حالىق تۇراتىن مەملەكەتىمىزدە قازاق ءتىلى قاشاندا ءبىرىنشى ورىن­نان كورىنۋى كەرەك. – ءتىل ۇيرەنۋدىڭ جولدارى تۋرالى نە ايتا الاسىڭ؟ – قازىر قاراپ وتىرساڭ, شەتەلدىك كومپانيالار ءتىل ۇيرەنۋدىڭ, ۇيرەتۋدىڭ ادەمى ادىستەرىن ويلاپ تاۋىپ جاتىر. وسىنى قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە, ءۇي­رەنۋگە قولدانۋ كەرەك. ماسەلەن, جارناما تاراتۋ­شىلار اعىلشىن ءتىلىن ءۇش ايدا ءبىلدىرىپ شىعارا­مىز دەيدى. بۇل سونداي ءتيىمدى جاڭا ءادىس دەگەندى ايتادى. وسىنداي باعدارلامالاردى نەگە ءبىز دە جاسامايمىز؟ – الگىندە ءتىلدى بالاباقشادان ءبىلۋ كەرەك دەدىڭ. وسىعان كەلتىرەر دالەلىڭ بار ما؟ – بار. مەن بالاباقشالاردا ءجيى بولىپ تۇرامىن. بۇلدىرشىندەرگە ءتىل ۇيرەتۋ وندا ءبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان. كەيبىر بالالار ۇيىنە كەلىپ, تىلدەن ماقۇرىم اكە-شەشەلەرىنە اۋدارماشى بولادى ەكەن. قازاق بالاباقشاسىنا باراتىن ورىس قىزىنا شەشەسى «حلەب» دەسە, ول «حلەب» ەمەس «نان» دەيتىن كورىنەدى. ءبىز وسى جۇمىستى جانداندىرا بەرسەك, قازاق ءتىلىنىڭ وركەنىن وسىرەتىن كۇنى ەرتەڭ سول بۇلدىرشىندەر بولادى. ءتىپتى مەكتەپكە بارعان بالاسى ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ جۇرگەن اتا-انالاردى دا بىلەمىن. ءتىل ۇيرەنۋ جاسقا قارامايدى. سىنىققا سىلتاۋدان قۇتىلساق, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە بولاتىنىنا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ءبىر ءدوڭ­گەلەك ۇستەل ۇستىندە 75 جاستاعى ورىس قارتى قازاق تىلىندە بايانداما جاسادى. ءيا, تازا سويلەمەدى. قاتە­لىكتەرى دە بولدى. بىراق قازاق تىلىنە دەگەن ءىلتيپاتىن تانىتتى. «جاسىم 70-تەن اسقاندا قازاق ءتىلى كۋرسىنا بارىپ ءجۇرىپ, ۇيرەنىپ الدىم. ءويت­كەنى, مەنىڭ نەمەرەم قازاق مەكتەبىندە وقيدى. سوعان كومەكتەسۋىم كەرەك قوي» دەيدى ول. – سوندا ءبارى نيەتكە بايلانىستى بولىپ تۇر عوي. – نيەت تۇزەلسە, ءبارى بولادى. بۇل باستى ماسەلە. قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەتىن قاجەتتىلىك تە وسى نيەتتە جاتىر. ءوزىمىز كۇن سايىن كۋا بولىپ جۇرگەن ءبىر تۇيسىكسىز ماسەلە بار. ول كەيبىر  مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قازاقشاعا دەگەن نيەتىنىڭ كەمىستىگى. مەملەكەتتىك تىلدە سۇراق قويساڭ, ورىسشا ايتايىنشى دەپ كۇمىلجىپ تۇرادى. – ەلباسى «15 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى ايۋ دا ۇيرەنىپ الاتىن ۋاقىت بولدى», دەپ ەدى... – «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەن – تاياق» دەمەيتىن بە ەدى قازاق. ارينە, جوعارىدا وتىرعان اعالارى­مىزدى سىيلايمىز. ولاردىڭ جۇمىستارىنا, ىستەگەن ىستەرىنە, سىيلاستىقپەن قارايمىز. بىراق ولار­دىڭ قازاق تىلىنە كەلگەندە نەگە وسىنشا كەيىن كەتەتىنى تۇسىنىكسىز. ولار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شە­نەۋ­نىكتەرى بولعان سوڭ قازاق تىلىندە جاۋاپ بەرسە عوي دەپ ارماندايسىڭ. ءتىلشى رەتىندە وندايلاردى قا­زاق­شا سويلەتىپ, ۇلگى ەتكىڭ كەلەدى. كەرىسىنشە, ولار ورىس تىلىندە جاۋاپ بەرىپ جاتقان سوڭ, تولىق اقپا­رات الۋعا قۇلقىڭ بولمايدى. وسىندايدا ەكەۋارا اڭگىمە دە دۇرىس وربىمەيتىنى بار. قازاق شەنەۋ­نىكتەرىنىڭ تەلەديداردان ورىسشا سويلەپ جاتقانىن كورسە وزگەلەر: «انە, وزدەرى سويلەمەي تۇرىپ, بىزدەن تالاپ ەتەدى» دەمەسىنە كىم كەپىل؟ ءبىزدىڭ ارقايسىمىز مەن ءتىل ءۇشىن نە ىستەي الدىم, كەشەگىدەن بۇگىن قالايمىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى تىك تۇرىپ قولداۋ ماعان پارىز دەۋىمىز كەرەك. بۇل ارادا وتە كورەگەندىكتىڭ, عالامات ءىس تىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزىڭ سويلە, نامىسىڭدى ويات. «مەن وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن. ەندەشە, مەن نەگە ءتىلىمدى بىلمەۋىم كەرەك» دەسەڭ, جەتىپ جاتىر. ەلدى سىيلا, جەردى سىي­لا. تاتقان ءدام, ىشكەن سۋىڭدى قۇرمەتتە. – ماكسيم, سەن الاش ارىستارىنىڭ ارۋاعى­نان قورقايىق دەپ ەدىڭ ءبىر القالى جيىندا. – بۇل ءسوزدى ايتقانىما ءبىر جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇلايشا اشىنىپ سويلەۋ سەبەبىم, قازاق ءتىلى الاش ارىستارىنىڭ ارمانى ەدى عوي. قازاق ەلى مەملەكەت بولسا ەكەن, قازاق ءوز تۇعىرىنا قونسا ەكەن, بايراعى اسپاندا جەلبىرەپ, ءتىلى سايراپ تۇرسا ەكەن, دەمەدى مە. ءسوزدىڭ شىنىن ايتسام, ەل بوستاندىعىن وزەك ەتىپ العان سول الاشتىقتار باسىن بايگەگە تىگىپ, قۇربان­­دىققا دا شالىنعان. ولاردىڭ قازاق قازاق بولسا ەكەن, قازاق تىلىندە سويلەسە ەكەن دەگەن ارماندارىن العا تارتقانىنا دا ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتىپتى. ۇلت ۇلىلارىنىڭ ارمانداعان سول تاۋەلسىزدىك قازىر ءبىزدىڭ باسىمىزعا باق بولىپ قوندى. ەلباسىمىز, جەلبىرەگەن بايراعىمىز, رۋحىمىزدى كوتەرگەن ءانۇرانىمىز, ەلدىگىمىزدى تانىت­قان ەلتاڭبامىز بار. سونىمەن تورتكۇل دۇنيەگە تانىل­دىق. سويتە تۇرىپ, كەيدە الاش جەتپەگەن ارمانعا قول ارتقان ازاماتتاردىڭ قازاق تىلىندە سويلەي الماي­تىنىنا قالاي وكىنبەيسىڭ. ولار وسى ىسىمەن ەلىمە تولىققاندى قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىن دەي الا ما؟ – تاۋەلسىزدىكتى ەل عانا ەمەس, قازاق ءتىلى دە الدى ەمەس پە؟ – العاندا قانداي. الاشتىڭ اڭساعانى وسى ەدى عوي. ەندى وسىنى مۇلتىكسىز ورىنداۋ بىزگە سىن بولىپ تۇر. ءيا, اتا-بابا اماناتىن ورىنداماعان ادام ءوزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قانداي ءىس تىندىرا الادى؟ وسى ماسەلە اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ, ءبىرىمىز ورگە, ءبىرىمىز تومەن تارتىپ جاتقان جيىندا الاش ارۋاعىنان قورقايىق تا دەدىم. بۇل قىزىل ءسوز ەمەس, شىن ءسوزىم بولاتىن. قازىردە قايتالاۋعا ءازىرمىن. – ارۋاقتان قورىقپاعاننان قايىر جوق دەيسىڭ عوي. – قايدان بىلەيىن, سولاي شىعار. تىرىلەردى ۇيالتايىن دەپ ارۋاقتى اۋزىما العانىم راس. مۇنىڭ باعاسىن مەن ەمەس, ەل بەرەتىن شىعار. – قازاق ءتىلى تۋرالى ارنايى زاڭ كەرەك دەگەنگە قالاي قارايسىڭ؟ – بۇل تۋرالى ايتقاندا, بىزدە الەم تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ دەگەن ءسان بار. ەندەشە, وسى سانگە لايىق بو­لۋىمىز كەرەك قوي. الەم تاجىريبەسىندە قالاي؟ مى­سالى, فرانتسيانى الايىق, فرانتسۋز ءتىلى الەمدەگى بەدەلدى التى ءتىلدىڭ ءبىرى. بۇۇ-نىڭ رەسمي ءتىلى سانالادى. ول ەلدە فرانتسۋز ءتىلىن شەتەلدە قورعاۋ تۋرالى زاڭ بار. فرانتسۋز ءتىلىن دامىتۋ تۋرالى قۇجات جۇمىس ىستەيدى. فرانتسۋز ءتىلىنىڭ دەڭگەيىن تومەن­دەتپەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن جوبا-جوسپارلارى بار. وسىنىڭ بارىنە قاراجات بولىنەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تىلگە بولىنگەن قارجى ميللياردتاپ سانالا­تىنى بەلگىلى. فرانتسۋزدار ءوز ءتىلىن قورعاۋدا, قولداۋ­دا الدارىنا جان سالمايدى. ال ءبىزدىڭ «تىلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ ىشىندە ءبىر داۋلى باپ بار. وسىنى اركىم ءوز پايداسىنا تارتادى. اركىم وزىنشە تۇسىنەدى. بىرەۋلەر الاڭعا شىعىپ, پىكىرىن ايتادى. قالام­گەرلەر ءتۇيىلىپ, ءشۇيىلىپ جازادى. تاعى بىرەۋلەر ءوزىم ءتىل بىلەم, باسقادا جۇمىسىم قانشا دەپ جايىمەن جۇرەدى. ەڭ باستىسى, ءتىل ءبىلۋ ىسىندە سىلتاۋ كوپ. سىلتاۋمەن ءجۇرىپ 20 جىلدان اسا ۋاقىتتى وتكىزدىك. ەلىن, جەرىن سىيلاعان ادام ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ءتىلىن سىيلاۋى ءتيىس. الدىمەن مەملەكەت يەسى سانالاتىن ادام ۇلگى كورسەتسە, وزگەلەر سونىڭ جولىمەن جۇرەدى. – بىرەۋدىڭ ۇيىنە بىرەۋ ۇستەمدىك ەتە المايتىنى سەكىلدى, الدىمەن ءوزىڭدى ءوزىن سىيلا. سوندا وزگە سا­عان بيلىك قۇرا المايدى. ءوزىڭ ءار مەكەمەنىڭ بو­ساعاسىندا تۇرعان جاساندى تال سەكىلدى سولقىل­داپ تۇرىپ, وزگەگە ءمىن تاعۋ ارتىق. وسىنى مەنىڭ كەيبىر باۋىرلارىم, اسىرەسە, ءىس باسىندا جۇرگەن­دەر مەن قالتاسى قالىڭ دەگەندەر ۇعىنا الماي, ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن, باعاسىن ءتۇسىرىپ جۇرگەنى وكىنىشتى-اق. – ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزدىڭ استارى تەرەڭدەپ كەتتى. مۇنى جويۋدىڭ ءبىر-ەكى جولى بار. ول بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ قازىعىن مىقتايتىن زاڭ, ەكىنشىسى, سول زاڭ تالابىنا ساي قاجەتتىلىك. زاڭ قازاق ءتىلىن مىقتاپ قورعاۋى ءتيىس. قيسىنسىز ارەكەتتەرگە تىيىم سالۋى كەرەك. ماسەلەن, شەتەلدەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتقان تاۋارلارداعى قاتەلەردەن كوز سۇرىنەدى. ءيا, كەيبىرەۋلەرى تۇزەگىسى كەلگەن. بىراق تولىق ەمەس. الگى تاۋارلاردىڭ يەسى شەتەلدىك ازامات مەن قازاق تىلىندە قاتە جازسام, ول ەلدەن الار جازام از بولمايدى دەگەندى ءتۇسىنىپ, تۇيسىنسە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورەسى بيىكتەيدى. ال ولار قاتەمىزگە كوز جۇمىپ قارايدى. ە, دەي سالادى دەپ جۇرسە, ءتىلدىڭ تۇيتكىلى كوبەيە بەرەدى. ول, ول ما, شەتەلدە قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قادام باسقاندا, سول ۇيرەنگەن ءتىلىن قولدانا الماسا, ىسىرىپ تاستاسا, ءتىل قالاي وسەدى؟ مەنىڭ ءبىر جولداسىم كورەياعا بارىپ قايتتى. سەۋل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ س.حۋن دەگەن پروفەسسورى قازاق­ستان­عا كەلىپ, كورەي ءتىلىن ۇيرەتىپ ءجۇرىپ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرىپ العان ەكەن. ودان كەيىن ءوز ەلىنە بارىپ, سونداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى كافەدراسىندا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەدى. ول ەلمەن بارىس-كەلىسىمىز جاقسى. سونى الدىن الا ۇققان پروفەسسور مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ كوپىرى بولسىن دەپ قازاق ءتىلىن ستۋدەنتتەرگە ۇيرەتىپ قازاق ەلىنە اتتاندىرادى. ولار مۇندا كەلسە, ۇيرەنگەن تىلدەرى ىسكە اسپاي, قازاقتارعا قازاقشا سويلەسە, ولار ورىسشا جاۋاپ بەرەدى. وزدە­رىنە قاجەت بولماعان ءتىلدى ءبىز قايتەمىز دەپ, ولار ورىسشاعا دەن قويىپتى. ءبىز قازاق ءتىلى دەگەندە مىنانى ءتۇسىنۋىمىز قاجەت سەكىلدى. كەيدە ويلايمىز, قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى تەك ىشكى ماسەلە دەپ. جوق, جوعارىداعىداي «ءاي, كاپىر» تىرلىك قازاق تىلىنە دەن قويعان بارلىق جاستاردىڭ بەتىن قايتارادى. قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن كۋرستارعا دا كەرى اسەر ەتەدى. الىستا جۇرگەن باۋىرلارعا قازاق تىلىندە حابار بەرەتىن اقپارات قۇرالدارىندا جەتىستىرمەيدى. كەي ەلدەردە قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن اقپارات كوزدەرى جابىلىپ جاتقان كورىنەدى. سەبەبى, مونيتورينگ ءناتي­جەسى «قازاق ەلىندە قازاق تىلىنە جەتە ءمان بەرىلىپ جاتقان جوق. وسىعان وراي, اۋديتوريا ازايدى» دەيدى ەكەن. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزىن سويلەپ, جىرتىسىن جىرتىپ, ناپاقا تاۋىپ جۇرگەن باۋىرلاردى دا تىعىرىققا تىرەيتىنى ءسوزسىز. وسىندايلارعا كوزجۇم­باي­لىقپەن قاراماساق دەيمىن. اقش-تا ءتىل كۇنى بار. اعىلشىن ءتىلىن جۇرت ءۇنسىز ۇيرەنىپ جاتىر. ال قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كەلگەندە موينىمىزعا جەتى باتپان تۇز ارتقانداي بولامىز. بۇل دا سىلتاۋ. ەگەر مەملەكەتتىك ءتىل كۇندەردىڭ كۇنىندە قاجەتتىلىككە اينالسا, ونى ۇيرەنۋ الگىندەي اۋىرلىق اكەلمەيتىنى ايداي انىق. كسرو زامانىندا ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ, كۇن كورە المايسىڭ دەدى. جۇرت سونى مۇلتىكسىز ورىندادى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ومىرگە كەلگەندەردى قويا تۇرالىق, سول ءداۋىردى كورگەن, شەت جاعاسىن سەزگەن ادامدار نەگە سونى ءبىر ءسات ەسكەرمەيتىنىنە قايرانمىن. جيىرما جىلدان بەرى ەركەتوتاي تىرلىك كەشىپ كەلە جاتىرمىز-اۋ! – اڭگىمە وسىندا بولىپ تۇرعان ءتارىزدى. باسقا باسقا ەلباسىنىڭ جوعارىدا اشىنىپ تۇرىپ اشىعىنان ايتقان ءسوزىن ەلەمەۋ, ەستەن شىعارۋ, ويلانباۋ كىمنىڭ دە بولسا, ساناسىنا سىيمايتىن نارسە عوي. –  نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتىل ازاماتتارىمىزدى بىرىكتىرەتىن فاكتور دەدى. بۇل راس. قازاق تىلىندە ءسوي­لەيتىن كەز كەلگەن ادام وسى ەلدىڭ قاسيەتتى شاڭى­راعىنا قادالعان ءبىر ۋىعىمىن دەپ ءتۇسىنىپ, قانداي ىستە تە ءوز سۇيىسپەنشىلىگىمەن كورىنۋى كەرەك قوي. وسى ەلدى ءوز ەلىم دەپ قاراۋى كەرەك. بۇل ۇلكەندى قويىپ, بالاعا دا تۇسىنىكتى ماسەلە. ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ءتىلىن بىلسەم, سىيلاستىقتا بولامىن, ەڭبەكتە جەتىستىككە جەتەمىن دەۋى كەرەك. – «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەيدى اباي. قازاق قاشاندا وسىعان دەن قويعان حالىق. ونى بۇرىندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا دايەكتەپ كەلەدى. – ءيا, دۇرىس ايتاسىز. قازاق باۋىرلارعا ەشكىمنىڭ دە وكپەسى بولماۋى ءتيىس. قازاق حالقىنىڭ ۇلگى-ونە­گەسىنە بۇكىل الەم قاراپ وتىر. ال وسىنداي حالىقتىڭ ءتىلىن بىلمەيمىن, ويىمدى ورىسشا جەتكىزەيىن دەگەندەرگە نە ايتۋعا بولادى؟ ءوز ەلى جوق, ناعىز كوشپەندى جۇرت سىعاندار دا ءبىر-بىرىمەن ءوز تىلىندە سويلەسەدى. ءتىل شەكاراعا, كارتاعا ەمەس, ادامنىڭ تۇسىنىگىنە بايلانىستى, وي-ساناسىنا تاۋەلدى. – قازاق ءتىلىن قالاي جەتىك مەڭگەرگەنى جونىندە ايتىپ بەرسەڭ ارتىق بولماس ەدى. – ايتايىن. جولىققانداردىڭ كوبى قازاق ءتىلىن قالاي ۇيرەنىپ العانسىڭ دەپ جاتادى. مەن ءبىر عانا نارسەنى ايتايىن. قازاق ءتىلى مەنىڭ بويىما, ويىما, ساناما كوشەدە ءسىڭدى. ويتكەنى, 1989 جىلى ارىس قالا­سىنا كوشىپ كەلدىك. كورشىلەرىمىزدىڭ ءبارى قازاق وتباسىلارى. جالعىز ءۇي ورىس ءبىز عانا. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ انام دا قازاقتاردىڭ اراسىندا وسكەن. قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن. ماعان ەشكىم سەن قازاق ءتىلىن ۇيرەن دەپ ايتقان ەمەس. ۇيرەندىم. تىلەۋىمە قاراي قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الىپ, قازىر قاجەتىمە جاراپ كەلەدى. ءوز حالقىم, ءوز ەلىم دەگەن ادام ءتىلدى تەز ۇيرەنەدى. ءتىل ءبىلۋ تاربيەگە بايلانىستى دەر ەدىم. اتا-اناسىنىڭ تىلگە دەگەن ۇعىمى قالاي بولسا, بالا سول قالىپتا كەتەدى. مەن قازاق ءتىلىن جاي سويلەگەم جوق, ءبىلىپ سويلەدىم, ءتۇسىنىپ سويلەدىم. اتا-انام انا ءتىلىن ۇمىتىپ كەتەدى دەدى مە, ورىس مەكتەبىنە بەردى. ورىس مەكتەبى دەگەن اتى بولماسا, نەگىزىندە وندا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى وقيتىن ەدى. ءبىز ءبىر سىنىپتا ءۇش-اق بالا, وزگە ۇلت وكىلدەرى ەدىك. قازاق ءتىلى ساباعى ول كەزدە جاقسى جۇرەتىن. ورىس مەكتەبىندەگى قازاق ءتىلىن وتە جاقسى وقىدىم. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ورىس مەكتەبىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ساباعىن كوبەيتۋ كەرەك دەگەن اڭگىمە ايتىل­عاندا اتا-انالار ورە تۇرەگەلدى. قازىر ول ءسوزدىڭ قاتە ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, پايداسىن كورىپ جۇرگەندەردى بىلەمىن. جالپى, ورىس مەكتەبىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, وقىتاتىن مۇعالىم­دەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جەتىلدىرىپ, ساعاتىن كوبەيتە بەرۋ كەرەك. – وسى كۇنى بارلىق ورىس سىنىپتارىندا قازاق ءتىلى جۇرەدى. بىراق وقۋشىلاردىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋى كوڭىل كونشىتپەيدى. سويتە تۇرا «التىن بەلگى», ۇزدىك اتتەستات الاتىندار قاتارى از ەمەس. بۇعان نە الىپ قوساسىڭ؟ – مەن جوعارىدا جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى بەكەر ايتىپ وتىرعانىم جوق. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بارى شىندىق. ەگەر ءبىز وعان تىيىم قويماساق, ءتىل زيان شەگە بەرەدى. سەبەبى, مەكتەپتەن باستالعان الگىندەي ۇسقىنسىز ءىس جاستاردىڭ ساناسىنا كەرى اسەر ەتىپ, كەلەشەكتە ءتىلدى مەڭگەرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەسەك تە بولادى دەگەندى قىزمەت كەزىندە دە جالعاستىرۋ بىلاي تۇرسىن, ءىزىن باسىپ كەلە جاتقاندارعا «ۇلگى» ەتۋى مۇمكىن. – جۇبايىڭنىڭ قازاق قىزى ەكەنىن بىلەتىن ەدىك. وزگە ۇلتتاردىڭ بىرلەسىپ شاڭىراق كوتەرۋى جايلى ءارالۋان اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتادى. بۇل تۋرالى نە ايتا الاسىڭ؟ – ءار حالىقتىڭ ءوزىن تولعاندىراتىن ماسەلەسى بولادى. ونىڭ باستىسى – دەموگرافيا. «ءبىز ازبىز, ۇلتىمىزدى كوبەيتۋىمىز كەرەك» دەيدى. مەن مۇنى قۇپتايمىن. حالىق جەرىنە قاراي كوپ بولعانى دۇرىس. بۇل قازاققا تىكەلەي قاتىستى. قارسى ادامداردىڭ پىكىرىن دە تۇسىنەم. ويتكەنى, ولار ءوز حالقىن ساقتاساق دەيدى. وعان قارسى بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلتى ءۇشىن وي ايتقان ادام جامان با؟ جوق. ونىڭ ءسوزىنىڭ استارىنا ءۇڭىلۋ كەرەك, جانىن ءتۇسىنىپ, تىعىرىقتان شىعار جولدى ىزدەۋ كەزىندە كومەكتەسۋ قاجەت. ءيا, مەنىڭ وسىعان دەيىنگى ءومىرىم قازاق حالقىمەن بايلانىستى. قازاق بالالارىمەن بىرگە ءوستىم. ماعان كوپ جۇرت ورىسشا اكتسەنتپەن سويلەيسىڭ دەيدى. تەلەديداردان ورىسشا ماتىندەردى وقىتپايدى. مەن قازاقتىڭ ءتىلىن, سالتىن, ىشكى دۇنيەسىن جاقسى تۇسىنەتىن سياقتىمىن. وتباسىلىق جاعدايىم دا سولاي بولدى. قازاق قىزىن جار ەتىپ الدىم. مەن رەسەيگە, نە باسقا ەلگە كەتەم دەگەن ويدان اۋلاقپىن. وسى ەلمەن بولاشاعىمدى جالعاستىرىپ وتىرمىن. مەن عانا ەمەس, ۇرپاعىم دا سولاي بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. ءبىز شەتەلگە شىقساق, قازاقتار كەلدى دەيدى. ويتكەنى, قازاق ەلىنىڭ ازاماتىمىز عوي. بۇعان شامدانۋدىڭ قاجەتى جوق. قايتا ءوزىڭ تۇرىپ جاتقان ەلدىڭ اتى اتالعاندا قۋانۋىڭ كەرەك. وتباسىلىق, دەموگرافيالىق ماسەلەگە بايلا­نىس­تى تاعى ءبىر ايتارىم, ءوز ەلىڭدە وزگە ۇلتقا تۇرمىسقا شىققان قىزداردان گورى, شەتەلدىككە شىققان بويجەتكەندەردىڭ جاعدايى اۋىر ما دەيمىن. ويتكەنى, ولاردىڭ وي ساناسىندا ءومىر بويى ەلى مەن جەرىنە, تۋعان-تۋىسىنا دەگەن ساعىنىشى جۇرەك تۇكپىرىندە جۇرەدى. ول ماحابباتتىڭ, باقىت­تىڭ, وتباسى قۋانى­شىنىڭ اسەرىنەن جاس كەزىندە بىلىنبەس. جاسى كەلگەندە وكىنتەرى ءسوزسىز. قازاقستان­داعى ارالاس وتباسى­لاردىڭ ۇرپاعى قالاي دەسەك تە قازاق جۇرتىنىڭ ءبىر تامىرى بولىپ قالا بەرەرى اقيقات. – جۋرناليستيكاعا قالاي كەلدىڭ؟ – بىردەن ايتايىن, قازاق ءتىلىنىڭ ارقاسىندا. بولماسا نەگىزگى ماماندىعىم ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى. ماگيستراتۋرانى پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا بويىنشا اياقتادىم. 2006 جىلى ءبىر ساياسي شارا ءوتىپ, سوندا قازاق تىلىندە سويلەگەنمىن. جينالىس سوڭىندا جۋرناليستەر قاۋىمى سۇحبات الدى. سودان كەيىن تەلەارناعا شاقىردى. قازىر وسى سالادا ىستەپ ءجۇرمىن. ءجۋرناليستىڭ كوزى قىراعى بولۋى كەرەك ەكەن. جالپى, جۋرناليست – حالىقتىڭ كوزى, بيلىك پەن ەكى اراداعى كوپىر ىسپەتتەس ادام عوي. جۋرناليستەرگە ءارتۇرلى مەكەمەلەر وزدەرىنشە باعا بەرىپ جاتادى. كەيدە تىلشىلەرگە ءبىر پالە قۋىپ, ەسىك پەن تەسىكتەن سىعالايتىن ادام سياقتى قارايتىندار بار. جوق, ولاي ەمەس. ءبىز كەمشىلىككە توزە بەرمەيمىز. سونى ايتساق, شەنەۋنىكتەر ۇناتپايدى. ولارعا حالىقتان گورى, جىلى ورىن قىمبات. جاقسى ىسكە جاناشىرمىز. سونى كورسەتۋگە قاشاندا ءازىر تۇرامىز. بار ماقساتىمىز – ەل ساياساتىن, ەلباسى­نىڭ باعىت-باعدارىن جۇرتقا جەتكىزۋ, ادال قىزمەت ەتۋ, ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ. وسى ارقىلى ءوز بەدەلىمىزدى ساقتاۋ, اتىمىزعا كىر كەلتىرمەۋ. ءبىز باسشىنىڭ بەدەلىن ەمەس, حالىقتىڭ قامىن العا وزدىرامىز. – تىلشىلەردى جولاتپايتىن, سىرت اينالاتىن, سىنعا جاۋاپ بەرۋ بىلاي تۇرسىن, ءمان بەرمەيتىن مەكەمەلەر دە بار ەمەس پە؟ – جەتىپ ارتىلادى. جولاتۋ, جولاتپاۋ بىلاي تۇرسىن, اقپارات بەرمەۋگە تىرىسادى. زاڭ ونداي­لار­دىڭ تاراپىنان ورىندالا بەرمەيدى. جاقىندا اتىراۋدا بولدىم. شەتەلدىكتەر قالاشىعى بار ەكەن. ەل, جەر بىزدىكى بولا تۇرا, ىشىندە نە بارىن قايدام, كىرگىزۋدى قويىپ, ماڭىنا دا جۋىتپادى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس, كوپ. – ءتىلدى بىلۋدەگى ۇيرەنۋدەگى تەلەديداردىڭ ءرولى تۋرالى نە ايتا الاسىڭ؟ – قالاي دەسەك تە, تەلەارنا تاربيە قۇرالى. ويىما ءبىر ازاماتتىڭ ايتقانى ورالىپ وتىر. ادام ۇيگە سىرتتان كەلە سالا ءبىرىنشى كەزەكتە جارىقتى جاعادى ەكەن. ەكىنشى تىرلىگى الەمدە, ەلدە نە بولىپ جاتىر ەكەن دەپ تەلەديداردى قوسادى. مىنە, وسى­نىڭ وزىنەن-اق كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. – سوندا سيقىرلى ساندىعىمىز قورەك ەتەر استىڭ دا الدىنا شىعىپ كەتىپ تۇرار-اۋ, ءا؟ – ءيا, تەلەديدار ادام ساناسىنا اسەر ەتەدى. ءجىپسىز بايلاپ الادى. دەنساۋلىققا زيان دەسە دە ەلەمەيدى. سانا ارقىلى ادام امال جاسايدى, تىرلىك ىستەيدى, وي تۇيەدى. ساناعا اسەر دۇرىس قونباسا, قونىمدى وي قايدان شىقسىن. سوندىقتان تەلەدي­دار­دىڭ ادام ومىرىندەگى ءرولى ەرەكشە. – ءتىپتى جاس ۇرپاقتىڭ باعىتتاۋشى الا تاياعى دەسەك تە بولاتىن سياقتى. – ادەمى ايتىپ وتىرسىز. تەلەديداردىڭ قىزى­عى­مەن قاتار, بولاشاق ۇرپاق تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتەدى دەگەن وي ءبىزدىڭ سانامىزدان ءبىر ءسات تە شىقپاۋى كەرەك. سوندىقتان تەلەديداردان جاقسى باعدارلاما, تەك ماعىنالى جارناما بەرۋدى ويلاس­تىرعانىمىز ءلازىم. – ءسوز ماعىناسىن بىلمەي سويلەيتىن ارىپتەس­تەرىمىز بار. جاقىندا تەلەديداردان كوكپار تارتىپ جاتقانداردى كورسەتتى. ول تۋرالى جەلدىرتىپ ايتىپ جاتقان جۋرناليست مىنا اتتىڭ تاربيەسى كۇشتى دەدى. سوندا تاربيە ءسوزىن جىلقى باپتاۋعا دا قولدانا بەرەمىز بە؟ – ءسوزدى تازا پايدالانىپ, جۇيەلى ايتۋ ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر. قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋ بارىمىزگە مىندەت. الەم مويىندالعان ءتىلدىڭ ءوزى جويىلىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپتەن سەسكەنىپ وتىر­عاندار بار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ولار سولاي كۇرەسىپ جۇرگەندە, ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ تامىرىن تەرەڭدەتۋ جايىن قالاي ايتساق تا ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. مەن قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعىنا قايران قالا­مىن. اناۋ ۇلى ادامداردىڭ كىتابىن وقىپ وتىر­ساڭ, نەبىر كەرەمەت سوزدەر بار. – سونى تەلەديداردا, باسىلىمداردا قولدانا الدىق پا؟ – ءيا دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الماساق كەرەك. شىركىن, اسىعىستىقتان ارىلىپ, ساليقالى حابار­­لاردى جاساعاندا ارقايسىمىز قازاق ءسوزىنىڭ جاۋ­حار­لارىن تەلەديدارعا شىعارساق, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اجارى اشىلۋى بىلاي تۇرسىن, تىڭداعان جۇرتتىڭ قۇلاق قۇرىشى قانار ەدى. ءتىلدى ءبۇلدىرىپ جاتقان, زيانىن تيگىزىپ وتىرعان ينتەرنەت دەۋ ورىندى سەكىلدى. جازعانداردى وقىپ وتىرىپ, قازاق ءسوزىنىڭ قادىرىن كەتىرە بەرەتىنىنە كۇيىنبەي تۇرا المايسىڭ. – ءبىز انگليادا بولعانىمىزدا, ءبىر قارت اداممەن اڭگىمە ۇستىندە, سىزدەر قانداي باقىت­تىسىز­دار, تورتكۇل دۇنيە اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى دەگەنىمىزدە, ول قاتتى كۇيىنىپ, ءتىلىمىز ءب ۇلىندى, باياعى تازالىعى جوق, اركىم وزىنە يكەمدەپ الدى دەگەن ەدى. – ەگەر ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتا­ماساق ءبىر زاماندارى اعىلشىن ءتىلىنىڭ جوقتاۋ­شىسى سەكىلدى بولاتىنىمىز ەش ءشۇباسىز. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىن جوعال­تىپ الماۋعا ۇلكەن-كىشىمىز, اسىرەسە, قازىنالى قارتتاردىڭ ۇلگىسىن الىپ قالۋدى داستۇرگە اينالدىرساق, قانە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  سۇلەيمەن مامەت.