وتكەننىڭ ونەگەسى – بۇگىنگىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى. جەتكەنىن باعامداپ, بارىن باعالاعان قاشاندا جۇرىسىنەن جاڭىلمايدى. سوندىقتان تاعىلىم تۇيگەندەر عانا تاريحقا باعىت بەرە الادى. بۇل رەتتە بەلگىلى عالىم برودەل ايتقانداي, تاريح تۇلعالاردى تۋدىرادى, سول سياقتى تاريحتى دا تۇلعالار جاسايدى.
كونەنىڭ كۇمبىرىنەن سىر تارتساق, تالاي تارلان تۇلعالارىمىزدىڭ تاريحقا وزگەرىستەر ەنگىزگەنىن بىلەمىز. كەيدە قوعام دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسە الماي, ۇيرەنشىكتى ءۇردىستىڭ سولعىن سوقپاعىنان شىعا الماي, زامانالار شىرعالاڭىندا باسى اينالىپ, ءدۇدامال حال كەشەدى. مۇنداي داعدارىستان شىعار جولدا حالىققا پەرىشتە پەيىلدى پاراساتتى پەرزەنتتەرى مەن تەگەۋرىندى تۇلعالار عانا ءجون سىلتەي الادى.
نارتۇلعانىڭ ۇلىلىعى ادەتتە كۇرمەۋى قيىن تاعدىرشەشتى تۇستا تاۋەكەل ەتىپ تاۋ قوپارعان ەسەلى ەڭبەگىنىڭ اۋقىمدىلىعىمەن, ەرەن ەرلىگىنىڭ جەمىستى جەڭىسىمەن ايقىندالادى. باسقاشا ايتقاندا, پاسسيونار – قيىن شاقتا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ, ەل ءۇشىن ەڭسەلى ىستەر اتقارعان تەگەۋرىندى تۇلعا!
ارينە, الماعايىپ ۋاقىتتىڭ قيىندىعى قاتار جۇرەدى. تاۋەلسىزدىك الىپ, ءتاي-ءتاي باسقان توقسانىنشى جىلدارى ەۋرازيانىڭ ءار تۇسىندا داۋ-جانجالدار تولاستاماي, ونىڭ ارتى قاندى قاقتىعىستارعا ۇلاسقانى بەلگىلى. سوندىقتان كەيبىر ساۋەگەيسىماق ساراپشىلار وسى ءولارا كەزەڭدە ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تاۋەلدى, ەتنوستىق تۇتاستىعى جوق, دەموگرافيالىق احۋالى ءالجۋاز, شەكاراسى ايقىندالماعان, مەملەكەتتىك تاجىريبەسى از, جەرى كەڭ, بايلىعى مول قازاق ەلىن ەتنوستىق قاقتىعىستىڭ جاڭا وشاعىنا بالاپ جاتتى.
الاساپىران كەزدە ەل تىزگىنىن ۇستاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ حالقىن ارايلى ازاتتىققا باستادى. سول ارقىلى ارقاۋى ءۇزىلىپ قالعان ەلدىك ءداستۇر جالعانىپ, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرى ورنىقتى. كۇن استىندا التىن قىرانى قالىقتاعان اسپان ءتۇستى كوك بايراق اسقاق جەلبىرەدى. ۇلت ۇيىسىپ, قايماعى بۇزىلماعان بەرەكەلى بىرلىك ورنادى. ءتورت تاراپقا ساۋىن ايتىپ قۇرىلتاي شاقىردى.
تاعدىر تالەيىمەن دۇنيە جۇزىنە شاشىلعان قانداستار اتاجۇرتقا قايتا جينالدى, قاي قيادا جۇرسە دە ارقاسۇيەر اتامەكەنى, اڭساپ كەلسە باۋىرىنا باسار اتاجۇرتى بار ەكەنىن ۇعىندى. بۇعاۋدا بولىپ, ەسەسى كەتكەن, ەڭسەسى تۇسكەن ەلدىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى ەسەلەندى.
ادامزاتقا الاپات اكەلگەن جويقىن قارۋدان باس تارتىپ, عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان قازاق ەلى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتىڭ, تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمنىڭ ارالى بولدى. ءتۇرلى ەتنوستار ءبىر بايراقتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنا, ءبىر قولدىڭ ساعاسىنا اينالدى. «مادەني مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» سىندى اۋقىمدى باعدارلامالار ارقىلى وي وتارسىزداندى, سانا سىلكىندى, ءتىلدىڭ تۇساۋى شەشىلىپ, جادى جاڭعىردى, قۇندىلىقتار قايتا ورالىپ, ۇلت وياندى. ءداستۇرلى ءدىن باسشىلارىن قوناق ەتىپ, الەم جۇرتشىلىعىنا وركەنيەتتەر قاقتىعىسى ەمەس, مادەنيەتتەر كەلىسىمىنىڭ كىلتىن ۇسىنعان نازارباەۆ پەن قازاق ەلىنىڭ ابىرويى التى قۇرلىققا جايىلدى.
كۇلتەگىن ەسكەرتكىشتەرىندە «ءوتۇكەندە وتىرساڭ, ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ» دەپ جازىلعان. ءال-فارابي پاراساتتى قالا تۋرالى پايىمدادى, اسان قايعى جەلمايا ءمىنىپ, جيدەلىبايسىن ىزدەدى. ىزگىلىكتى مۇرات ەتكەن قازاق جۇرتى جاڭا عاسىردا جەرۇيىعىن تاۋىپ, پاراساتتى قالاسىن ورناتتى. ارقا توسىندە قۇتتى قۋاتتىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس اسقاق استانا بوي كوتەردى. ەۋرازيانىڭ جۇرەگىنە ورنالاسقان جاڭا ەلوردا قازاقستاننىڭ بويىنا قان جۇگىرتتى, ۇلتتىق ساناعا جاڭا مازمۇن بەردى. كۇلتەگىننىڭ مۇراسى كەلىپ, كوك تۇرىكتىڭ رۋحىن تىرىلتكەن, التىن سامۇرىعى اسپان تىرەپ, بايتەرەگى كوكپەن تالاسقان ەلوردادا «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى قايتا وياندى. التاي مەن اتىراۋ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىنداعى الىپ ايماقتا دۇركىرەي كوتەرىلگەن جاسامپازدىق رۋحى ۇلى دالاعا سەرپىن بەردى. اسقاق استانا تۇركى وركەنيەتىن قايتا جاڭعىرتىپ, تۇركى الەمىنىڭ العاشقى مادەنيەت ورتالىعى اتالدى.
قازاقستان ايماقتاعى ىرگەلى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قوزعاۋشىسىنا, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردى جاقىنداستىرعان دانەكەر كوپىرگە اينالدى, مەگاجوبالاردىڭ مەكەنى اتالا باستادى. بۇل تۇرعىدان العاندا امەريكالىق روبەرت كاپلاننىڭ «ماككيندەردىڭ حارتلاندى – ول قازىرگى قازاقستان. باتىس سىبىردەن كاسپيگە دەيىن سوزىلىپ, ورتالىق ازيانىڭ باسىم بولىگىن الىپ جاتقان قازاق دالاسى ەۋرازيانىڭ ءدال ورتاسىنا ورنالاسقان» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى.
تاياۋدا تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن كاسىبي زەرتتەۋ توبى تۇركىتىلدەس التى مەملەكەتتە الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزدى. وسى زەرتتەۋدە ءارتۇرلى جاستاعى, الۋان ءتۇرلى كوزقاراستاعى ازاماتتار ءبىر اۋىزدان قازاقستان پرەزيدەنتىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ الەمگە ايگىلى ەڭ تانىمال تۇلعاسى رەتىندە تانىپتى. بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا تۇركيالىق جۋرناليست كۇرشاد زورلۋدىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ينتەرنەتتە ەڭ كوپ قارالعان تۇلعا ەكەنىن انىقتاعان. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى ەلباسىنىڭ تۇگەل تۇركىنىڭ تۇتقاسى ەكەنىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا؟!
راسىندا, كوك تۇرىكتىڭ اتاجۇرتىندا جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاعان قازاقستان پرەزيدەنتى تامىرى ءبىر تۋىس جۇرتتى تۇگەندەپ, ءۇزىلىپ قالعان التىن ارقاۋدى قايتا جالعادى. اۋەلى ەلباسى ىرگەدەگى باۋىرلاس ەلدەرمەن دوستىق بايلانىستاردى ارتتىرۋعا نازار اۋدارىپ, ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعىن قۇرۋ جونىندە باستاما كوتەردى. وسى ماقساتتا باۋىرلاس ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارىن تاريحي ورداباسىدا تابىستىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ جولىندا ناقتى قادامدار جاسادى. ەۋرازيانىڭ كۇرەتامىرى بولعان ۇلى جىبەك جولىن قايتا جانداندىرىپ, التاي مەن انادولىنىڭ اراسىن قوسقان ەلباسى ءتۇبى ءبىر تۋىس ەلدەر تۇگەل مويىنداعان تەگەۋرىندى تۇلعاعا اينالدى.
تۇركى جۇرتىنىڭ تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن كەلەلى كەزدەسۋلەرگە ۇيىتقى بولعان قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركى كەڭەسى, تۇركى اقساقالدار كەڭەسى, تۇركپا, تۇركسوي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى سياقتى ىرگەلى ۇيىمداردى قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇل اسا ءىرى بەتبۇرىس كەزەڭنىڭ باسىنا اينالدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, تۇركىستان قالاسىندا وتكەن جيىندا تۇركيا پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل قازاقستان باسشىسىنىڭ يىعىنا اق شاپان جاۋىپ, قولىنا اسا تاياق ۇستاتىپ, ونى «تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى» دەپ باعالادى.
قۇرساۋلى توتاليتارلىق كەزەڭدە تۇركىلەر تاريحىن تۇگەندەپ, عىلىمعا ەلەۋلى جاڭالىق ەنگىزگەن ل.ن. گۋميلەۆ كەڭەستىك يمپەريا ىدىراعان تۇستا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە پاسسيونارلىق كەزەڭنىڭ قايتا باستالعانىن جازعان ەدى. پاسسيونارلىق ورلەۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە قاھارلى عۇن تاڭىرقۇتى مودە قاعان جەرۇيىعىن تاۋىپ, ەلدىڭ بىرلىگىن, جەردىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن. ەۋرازيا كەڭىستىگىن كوكتەي وتكەن كوك تۇرىكتەر داۋىرىندە ايگىلى بۇمىن, ەلتەرىس, بىلگە قاعاندار قاسيەتتى ءوتۇكەندى مەكەن ەتىپ, كۇلتەگىن جازۋىندا ايتىلعانداي, «ەلدى قۇراپ, اش حالىقتى توق قىلعان, از حالىقتى كوپ ەتكەن, جالاڭاش حالىقتى كيىندىرگەن, ءبارىن بەيبىت ەتكەن». پاسسيونارلىق كەزەڭنىڭ ايبارلى التىن وردا تۇسىندا «جيدەلىبايسىن جەرىندە قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» ورناعان.
مىنە, داۋىرلەر الماسقان, مىڭجىلدىقتار توعىسقان تاريحي كەزەڭدە ۇلى دالا تۇرعىندارى ەڭسە تىكتەپ, قۇتتى شاھاردىڭ «باقىت بوساعاسى» ارقىلى جاڭا بەلەسكە بەتتەپ بارادى. بۇل رەتتە ونىڭ ارقاسۇيەر تۇلعاسى دا, تابان تىرەر تۇتقاسى دا ەلباسى ەكەنى انىق...
دارحان قىدىءرالى