ەلىمىزدە وسكەمەن جانە قوستاناي قالارىندا اۆتوموبيلدەر قۇراستىرىلاتىنى بارشاعا بەلگىلى. كادىمگى جەڭىل اۆتوكولىكتەر. رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك, ولاردىڭ سانى دا از ەمەس. دەمەك, وسىناۋ وتاندىق ءونىمدى ساۋداعا شىعارۋ ءۇشىن وتكىزۋ رىنوگى قاجەت.
اينالدىرعان 17 ميلليون عانا حالقى بار جانە ونىڭ دا ايتارلىقتاي بولىگى وزدەرىنە قاجەتتى اۆتوماشينالارىن الىپ ۇلگەرگەن ەل تۇرعىندارى قازاقستاندىق اۆتوكولىكتەردى ساتىپ الۋدا قانشالىقتى قاۋقار كورسەتە الماق؟ شەتەلدەرگە ەكسپورتقا وتكىزەيىك دەسەك تاعى پروبلەما بار. جاقىن دا قۋاتتى كورشىلەرىمىز – قىتاي مەن رەسەي ءوز اۆتوماشينالارىن وتكىزەتىن رىنوك ىزدەپ الەك. ءتىپتى ءاۆتووندىرىسى اناۋ ايتقانداي دامىپ كەتە قويماعان وزبەكستاننىڭ دا ءوز كولىكتەرى جەتكىلىكتى. ايتەۋىر ءبىزدىڭ ماشينالارىمىزدى ساتىپ الا قويايىق دەپ الاقاندارىن ىسقىلاپ وتىرعان ولار جوق. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟
ارينە مۇنداي ساۋالدى اۆتوموبيل قۇراستىرۋ ءىسىن قولعا الاردان ءبىراز بۇرىن قويىپ, وعان جاۋاپتى دا سول كەزدە ىزدەستىرۋ كەرەك ەدى. قازىر ەندى كەش. سوندىقتان «بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن ىسكە» وكىنىش بىلدىرەيىن دەپ جاتقان نيەت جوق بىزدە. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ماسەلەنىڭ باسقا قىرى.
تاياۋدا قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ وداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن قىزمەت بابىنداعى اۆتوموبيلدەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندە قارجى مينيسترلىگىنە ۇسىنىس ءبىلدىردى. ول نەندەي ۇسىنىستار دەيسىز عوي. ايتايىق. ولاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءار كاتەگورياسى ءۇشىن قىزمەت بابىنداعى اۆتوموبيلدەردىڭ تيپتىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ شەتەلدىك جەڭىل اۆتوموبيلدەردى ساتىپ الۋلارىنا موراتوري ەنگىزۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى» زاڭدا بۇرىن قاراستىرىلعان وتاندىق اۆتووندىرۋشىلەرگە ارنالعان پرەفەرەنتسيالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن ءجون.
«قازاۆتوپرومنىڭ» بۇلايشا شىر-پىر بولۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس ەكەن. سويتسەك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ايىندا شەتەلدىك اۆتوموبيلدەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كورسەتكىشى قاۋىرت ءوسىپ كەتكەن. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا ول كورسەتكىش 67 بىرلىكتى قۇراسا, 2017 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىندە 508-گە جەتىپ 7,5 ەسەگە ارتىپ تۇسكەن. وسىنشا ماشينانى ساتىپ الۋ ءۇشىن, ارينە قىرۋار قارجى قاجەت. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ۇلتتىق كومپانيالار كۇنى بۇرىن قام جاساپ, جىل باسىنان باستاپ يمپورتتىق ماشينالاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ءوز بيۋدجەتتەرىندە 6,7 ميلليارد تەڭگەنى الدىن الا قاراستىرىپ قويعان كورىنەدى.
سونىمەن بىرگە ءبىر مودەلدەگى اۆتوكولىكتەردى كەي كەزدە ەكى ەسە قىمبات باعاعا ساتىپ العان جاعدايلار دا كەزدەسىپ وتىرعان. اقشاڭ بولسا قالتاڭدا, تالتاڭداساڭ تالتاڭدا دەگەن راس. بار ايىرماشىلىعى بۇلاردى تالتاڭداتىپ وتىرعان ءوز قالتالارىنداعى ەمەس, مەملەكەت «قالتاسىنداعى» اقشا. ايتالىق Toyota Land Cruiser جانە Toyota Land Cruiser Prado جول تالعامايتىن اۆتوكولىكتەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن عانا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جىل باسىنا بەرى بيۋدجەتتەن 841 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمساعان! وسى اۆتوماشينالاردىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايتىن مودەلدەردىڭ ارقايسىسى 23 ميلليون تەڭگەدەن اساتىن قارجىعا ءتۇسۋى دە بۇگىندە اركىمنىڭ ويىنا نە كەلسە سونى ىستەۋگە كوشكەنىن كورسەتەدى. وسىندايدا ازىپ-توزىپ تۇرعان اۋىلدار مەن ولارعا اپاراتىن شۇرىق-شۇرىق جولدار كوز الدىڭا ەلەستەيدى. ەگەر جاڭاعى 23 ميلليوندى ءبىر اۋىلعا بەرسە, ول جەردە «كوممۋنيزم» ورناتۋعا بولار ەدى. بىراق كىم بەرە قويسىن؟..
ال ەندى وسىنداي قىمبات ماشينالاردى تاقىمعا باسىپ تايراڭداپ جۇرگەندەر كىمدەر دەيسىزدەر عوي؟ ولار ءوزىمىزدىڭ وبلىستىق جانە اۋداندىق اكىمدىكتەردە قىزمەت ىستەيتىن شەنەۋنىكتەر. ناقا اقىماق ەمەسپىز, تۇسىنەمىز. قازىر بۇرىنعى كەڭەستىك كەزدەگىدەي ەمەس, قول بوس, جۇمىس قايدا دەپ سۇراپ, تالاپ ەتىپ جاتقان جانە ەشكىم جوق. سوندىقتان ارا-تۇرا اڭعا شىعىپ تۇرۋ كەرەك. قىدىراتىن جەرلەر تاعى بار. جول بولسا-بولماسا دا ناشار, بەرىك وتىرماساڭ باۋىرىڭمەن جەر سىزىپ قالاسىڭ. وسىدان كەيىن شەنەۋنىكتەر مەملەكەت قارجىسىنا قىمبات «اۆتو» الماي قايتسىن؟!
دەگەنمەن دەيمىز-اۋ... سوندا ءاۋ, باتىرەكەسى, قازىنانىڭ ونسىز دا اسىپ-تاسىپ جاتپاعان ازعانتاي اقشاسىنا قىمبات اۆتوكولىكتەر ساتىپ الا بەرۋدى قويساڭدارشى. ەڭ بولماسا, مىنا ەلىمىزدە قۇراستىرىلىپ جاتقان اۆتوموبيلدەردى ساتىپ الساڭدارشى, ءوزىمىز الماساق ول ماشينالاردى كىم الادى دەيتىن ءبىر پەندەنىڭ مۇلدە تابىلماعانى ما شىنىمەن؟ ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا جوق» دەپ وسىندايدان ايتقان بولار ءسىرا, بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز.
قولىنان كەلگەندەرگە قونىشىنان باستىرىپ قويعان زامان-اي دەيسىڭ كەيبىر شىكىرەيگەن شەنەۋنىكتەردىڭ جوعارىداعىداي شەكتەن شىققان ارەكەتتەرىن كورگەن كەزدە. ارزانقول ماشينامەن ءجۇرىپ-اق ەل ءۇشىن قىرۋار ءىستى تىندىرعان كەڭەستىك كەزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرى پەرىشتە ەكەن عوي, شىركىن...
سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»